90-shy jyldar basy álem saiasi kartasyna kúrdeli ózgeris engizdi. Shattanyp alman elderi birikti, ý-shýsyz typ-tynysh Chehiia men Slovakiia ajyrasyp ketti, dini soǵysqa batyp berekesinen airylyp Iýgoslaviia byt-shyt boldy. «Myzǵymas» KSRO-nyń ornyna 15 jańa memleket qurylyp, tolqyp shalqyǵan keńes óneri bir kúnde eshkim kerek etpes jetimge ainaldy.
Ata-babamyzdyń ǵasyrlar boiǵy armany oryndalǵan sol bir kúnderde Qazaq eliniń Táýelsizdigine shyǵarmashylyq intelligentsiiadan artyq qýanǵan eshkim joq shyǵar. Biraq, ótpeli kezeńniń qiyndyqtary, naryqtyń da jurtty birden qaryq qylmaýy, ásirese, shyǵarmashylyq qaýymǵa ońai soqpaǵany belgili. Jasyrary joq, osy kezdegi qiyndyqtar men Úkimet tarapynan bolǵan keibir solaqai sheshimder ondaǵan jyldar boiy qalyptasqan Qazaqstan mádenietin qatty turalatyp, tityqtatyp tastady. Mádeniet úii, klýb, kitaphana ǵimarattary satylyp, kitaptar dalaǵa laqtyryldy. Kórkemdik keńester jabylyp, shyǵarmashylyq uiymdar memleket quzyrynan shyǵarylyp, «qalamaqy» degen birjola umytyldy.
90-shy jyldary 7-8 jyl ishinde bizdiń Odaq Qazaqstan kompozitorlyq mektebiniń betke ustar tulǵalary, tireýi, maqtanyshy sanalatyn jalpy músheleriniń 40 paiyzynan aiyryldy. Jastaýlary kúnkóris qamymen mýzykaǵa qatysy joq túrli sharýamen ainalysyp ketti. Shyǵarmashylyq jaiyna qaldy, eshkim eshteńe jazbady. Bul úrdis uzaqqa sozyldy. Tipti, qazir de, elimizdegi 25 jyl ishindegi kompozitorlyq shyǵarmashylyqty sarapqa salyp, taldai otyryp, barlyq jazylǵan shyǵarmalar sany 80-shi jyldardyń sezd aralyǵynda jazylatyn deńgeiine jeter-jetpes ekenine renishtimin.
Operadan bastar bolsaq, sońǵy 25 jyl ishinde eki-aq opera jazyldy. Erkeǵali Rahmadiev «Abylai hanyn» (2004) jazǵanda eki maqsat kózdegen: onyń biri Qazaq memleketiniń Táýelsizdigin dáripteý bolsa, ekinshisi egemen elimizdegi ulttyq opera janryn qaita jańǵyrtý edi. Librettosyndaǵy kemshilikterine qaramastan, qazaq saz óneriniń aqsaqaly shyǵarǵan kúrdeli, kólemdi dúnie patriotizm, bostandyq, táýelsizdik ideialaryn jurtshylyqqa keńinen tolǵap jetkize bildi. Al, ekinshi jaǵyna kelsek, tilek bir bólek, ol tilektiń oryndalýy bir bólek. E.Rahmadievtiń «Abylai hany» aldaǵy kóptegen jyldar boiy qazaqtyń sońǵy operasy bolyp qala bereri, mogikannyń sońǵy tuiaǵyndai bolyp tuǵyrda tura bereri haq. Muny kompozitordyń ózi de túsine bildi, biraq, bul túsinik ol kisini ýaiymǵa salyp, kúizeltip ketti. Balqash jaǵalaýynda (sońǵy kórgenimiz eken), bizben qoshtasyp jatyp aǵanyń sońǵy aitqan ósieti: «Qazaq operasyn óltire kórmeńder!» degen sózder bolatyn.
Meniń «Qalqaman-Mamyr» opera-baletimniń taqyryby Táýelsizdik ideiasymen bailanysty emes. Degenmen, bul týyndym elimizdiń Táýelsizdikke qol jetkizgeniniń arqasynda ǵana jaryq kórdi. Spektakl ekinshi qaralymdaǵy tolyqtyrylǵan nusqasynda sahnaǵa qoiyldy. Osynaý dúnieniń 1980 jyly shyǵarylǵan birinshi nusqasyna tyiym salynǵan edi. Oǵan sebep, birinshiden, shyǵarma Keńes ideologiiasyna qaishy, qazaq dalasynyń ejelden kele jatqan dástúrli zańdylyǵyn qasterleidi, ekinshiden, aty jabyq Shákárim poemasynyń jelisi boiynsha jazylǵan-dy. Shyǵarma sintetikalyq janrda músindelgen: kórkemdik jaǵy balet arqyly beinelenip, dramatýrgiialyq sharyqtaýy opera arqyly jetedi.
Balettiń jaiy da kóńil kónshitpeidi. Sońǵy 15 jyl ishinde elimizdiń kompozitorlary 18 balet jazdy, biraq, bireýi de sahnada qoiylǵan joq. Ony túsiný qiyn emes: teatr direktorlarynyń jáne basqa da elimizdegi mádeniet tutqasyn ustap otyrǵandardyń birazynyń bilim-saýaty HIH ǵasyr qundylyqtarymen shektelgen be dep oilap qalýǵa bolatyndai. Qazir HHI ǵasyr emes pe? Onyń ústine, otandyq ónimge degen mensinbeýshilik te jeterlik, «Shet elde bárin jaqsy jasaidy» deitin tómenshik sanamen qaraý da bar. Mysal retinde 2009 jyly ótken «Táýelsizdik tolǵaýy» baiqaýyn alaiyq. Bizdiń kompozitorlar jazǵan bes baletti yǵystyryp qoiyp, Gran-Pri Kanada turǵyny Á.Bestibaevqa berildi. Aldynala jariialanǵan erejede: «Konkýrsqa tek qana Qazaqstan azamattary qatysa alady» dep jazylǵan bolatyn. Eń etten ótip, kúidirip ketken jeri – ol shirkin, shyn máninde balet bolsa eken-aý! Ne mazmuny joq, ne belgili bir librettosy joq, avtordyń burynǵy shyǵarmalarynan alǵan jeke nómirler. Keiin Mádeniet ministrligi ony «Báiterek» dep atap, negizine túkke turǵysyz siýjetti alyp, jeke nómirlerdiń basyn biriktirip, sahnalady. Qyrýar aqsha jumsalyp, eki-aq ret qoiylyp, mine, arada jeti jyl ótkende ondai balettiń bolǵany da umytyldy.
Simfoniialyq shyǵarmalardy alaiyq. Ejelden kompozitorlyq shyǵarmashylyqtyń eń biik shyńy simfoniialyq shyǵarma bolyp sanalady. Bálkim, sondyqtan shyǵar, bizdiń aǵa býynnyń týyndylarynyń basym kópshiligi tek qana simfoniialyq orkestrge arnalyp jazylǵan. Al sońǵy jyldary shyqqan dúnieler saýsaqpen sanarlyq: 2 simfoniia, 12 simfoniialyq poema, 3 orkestrlik jáne 16 jeke aspaptyq kontsert, birneshe simfoniialyq sýretteme men kúiler. Munyń bári – bizdiń býynnyń tirligi. Biz Odaq músheligine 80-shi jyldary ótken, qazir 60 jastyń arǵy-bergi jaǵyndaǵy, sońǵy keńes kompozitorlarymyz. Keleshekte buǵan da tiisti baǵa beriler degen úmittemin. Naq bizdiń tolqyn qazaq akademiialyq mýzyka shyǵarmashylyǵyn tyǵyryqtan shyǵaryp, bas-aiaǵyn jinaqtap, shynaiy óris tabýyna septigin tigizdi.
Osy turǵyda Baqtiiar Amanjoldyń «Esikter» simfoniiasyn atap aitýǵa turarlyq. 7 bólimdi kólemdi dúnie tereń filosofiiaǵa toly, Táńirim erekshe jaralǵan qazaq ultyna túrli esik ashyp, ǵarysh keńistigine, rýhani damýǵa, sakraldy álemge jáne t.b. baǵyt kórsetedi. Beibit Dáldenbaidyń «Jeltoqsan tolqýy» simfoniiasy aqiqat bolǵan oqiǵany sýretteidi. 1986 jyldyń jeltoqsan aiyndaǵy «ishkishter men nashaqorlar» degen jala jabylǵan qazaq jastarynyń kóterilisi tek ulttyq sezimdi oiatyp qana qoiǵan joq, Keńes odaǵy ydyraýynyń da basy boldy. Búginde shyǵarmalaryn qarapaiym qazaq aýylynan bastap álemniń eń mártebeli zaldarynda maqtana oryndaýǵa turarlyq qazaq kompozitorlary Ermek Ómirov, Vladimir Strigotskii-Pak, Habibolla Setekov, Artyq Toqsanbaevtar zamanǵa sai saz tolǵap júr. Osy qatarda áigili otbasy dástúrin jalǵastyryp júrgen Álibi Mámbetov-Jubanov ta bar.
Al endi jai-kúii eń nashary – ol kantata-oratoriialyq janr. Burynyraqqa kóz júgirtsek, bul mýzykalyq janr búkil uiym tarihynda bilik júrgizýshi ókimetti maqtap-madaqtaýmen ǵana bolǵan. Bir-birine egiz qozydai uqsaityn Keńes zamanyndaǵy shyǵarmalardyń báriniń bolmys-sipaty osyndai. «Lenin, partiia» beinesiniń monýmentaldyǵyn, kúrdeliligin sýretteý úshin bir qazanǵa bárin sala bergen: simfoniialyq orkestr, úlken hor, balalar hory, úrleme orkestr, halyq aspaptary, birneshe solist. Sondaǵy kózdegen maqsat – tyńdarman qaýymdy oryndaýshylardyń kóptigimen tańqaldyryp, mysyn basyp tastaý. Meniń paiymdaýymsha, kóp jyldar boiy osy janrǵa basqa kózqarastyń joqtyǵynan oǵan kóp eshkim jaqyndaýǵa júregi daýalamady. Bul qatarda óz ereksheligimen, jańashyldyqpen kózge túsetin Jolaman Tursynbaevtyń úsh kantatasyn jáne osy joldar avtorynyń «Rekviemin» atai alamyz.
Horǵa jazylǵan shyǵarmalardyń azdyǵy sonsha, qazirde hor ujymdary repertýar jańartarlyq eshteńe taba almai mazasyzdanýda. Kontsertte mýzykanttardyń qolyna ustaǵandary julym-julymy shyqqan, siiasy ońyp ketken, budan 40-60 jyl burynǵy qoljazba notalar. Áiteýir, olar munyń bárin áldeqashan jattap alǵan. Degenmen, keide bir jaryq sáýle de kórinip qalady, ol, máselen, óskemendik kompozitor Svetlana Apasovanyń shyǵarmalary der edim.
Kameralyq-aspaptyq janrǵa kelsek, bul janrda kóbinese jastar jáne oblystarda turatyn avtorlar eńbektenip júr. Túsinikti jaǵdai. Kompozitor óz shyǵarmalaryn qasyndaǵy ujymdar men solisterge beiimdep jazyp, solardyń oryndaýynda tyńdaidy. Kórermenine týyndysyn tikelei usyna alatyn sýretshilerden jáne oqyrmanymen tikelei bailanystaǵy ádebietshilerden kompozitordyń aiyrmasy bar. Ol tyńdarman ekeýiniń ortasynda turǵan oryndaýshy mýzykantqa táýeldi. Sondyqtan da oryndaýshymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteý óte mańyzdy. Bul rettegi jaǵymdy úlgi retinde Serikjan Ábdinurovtyń búkil baian repertýaryn jazyp shyqqanyn atap kórsetýge bolady.
Shirek ǵasyr boiy jalpy tyńdarman talǵamy, túsinikteri tym tómendep, túsip ketkenin baiqaimyz. «Mýzyka» deseń, tek án dep biledi, basqany qoiǵanda, kúi de joq, terme de oiǵa alynbaidy. Aitylyp umytylǵan, aitylmai jatyp umytylǵan án, ony oryndap baryp umytylǵan ánshiler, janbai jatyp sónip qalǵan juldyzdar… Ata-apalarymyz, zamandastarymyz keide bir ánge, bir ánshige renjigen kezde aitarym: «Shydai turyńdar, ári ketkende bes jylda bári ornyna keledi» deimin. Bul jaǵdaidyń sebebi: avtorlardyń 99 paiyzy álippelik bilimi joq áýesqoilar. Ár áýesqoi óz-ózine degen súiispenshiligi mol, múldem syn kótermeitin órkókirek. Keńes zamanynda ár án kórkemdik keńes saraptamasynan ótkennen keiin ǵana jalpy jurtshylyqqa tek sapaly, kórkemdigi joǵary deńgeide jetetin. Mysaly, 70-shi jyldary sapasy óte tómen, ulttyq múddege qatysy joq dep Sh.Qaldaiaqovtyń áigili «Sygan serenadasynyń» ózin bir keńes ótkizbei tastaǵan eken.
Búgingi «qazaq áni» degenniń bárin qazaqsha qylyp turǵan onyń mátini. Eger áýenin basqa tildegi óleńmen aitsa, sol halyqtyń áni bolyp shyǵa keler edi. Súiemeldeý garmoniiasynyń da qazaq mentalitetine úsh qainasa sorpasy qosylmaidy. Qazaq áýeziniń garmoniiasy dombyra-qobyz buraýynan shyǵady, negizi – kvarta-kvinta. Al biz kúnde estip, qulaqty tosyrqatyp júrgenniń bári eýropalyq minor akkordtarymen súiemeldengen, onyń ústine basym kópshiligi úsh býyndy ekpinmen jasalǵan (vals ekpini, qazaq mýzykasyna L.Hamidi engizgen). Kásibi kompozitor, kerek deseńiz, bir saǵatta mundai ánniń ondaǵan danasyn jasap shyǵara alady.
Kásibi kompozitorlardyń tereń mándi ánderi aitylmai qalýda. Birinshiden, olar áýesqoi siiaqty kúndiz-túni bir ánniń sońynda júrmeidi, ekinshiden, eń áigili dep júrgen estrada ánshileriniń de ony aitýǵa múmkindigi men bilimi jete bermeidi. Al 5-6 jylda joq bolyp ketetin ánshilerden ne kútesiń… Degenmen, bizdiń aramyzda joǵaryda aitylǵan trafaretke jolamaityn, óz qoltańbasy, áýeni, stili, ózindik mánerge ie kompozitorlar bar. Mysalǵa Marat Iliiasov pen Donedil Qajymovty aitýǵa bolady. Bul turǵyda aǵa býynnyń aitýly ókilderi Keńes Dúisekeev pen Eskendir Hasanǵaliev shyǵarmalary klassika deńgeiine shyqty dep bilemiz.
Biz búgingi kún talabyna sai eńbektenýge tyrysamyz. Respýblikada 18 qazaq halyq aspaptar jáne 18 kameralyq orkestrler bar. Orkestrler repertýary az, al kompozitordy kútip turǵan jumys kól-kósir. Bul da bolsa Táńirdiń bizge bergen bir syiy shyǵar. Odaq músheleri Erkin Nurymbetov pen Rahat Mádreev repertýar tolyqtyrý maqsatymen bizdiń sheteldik dostarymyzdyń shyǵarmalaryn qazaq orkestrine túsirip júr. Tyńdarman qaýym Faradjev (Ázerbaijan), Nepesov (Túrikmen), Bronner (Moskva) jáne basqalardyń týyndylaryn zor iltipatpen qabyldaýda. Jańashyldyq ádistemelermen daiyndalǵan bizdiń shyǵarmalar bir jaǵynan orkestrlik ujymnyń kásibi ósýine de septesýde. Kameralyq orkestr búginde biz úshin shet elge shyǵýdyń eń tóte joly. Shaǵyn quramdy ujymnyń múmkindikteri mol, júrip-turýy yńǵaily. Onyń ústine kameralyq orkestrge jazylǵan Qazaqstan kompozitorlary shyǵarmalarynyń joǵary álemdik deńgeii elimizde baǵalana qoimasa da, ol jetistigimiz shet el mýzykanttary tarapynan moiyndalyp, basqa elder orkestrlerinde ózimizden góri jii oryndalady.
Bizdiń býyn Qazaqstan kompozitorlyq mektebiniń akademizmin saqtai otyryp, álem mýzykasyna tek ózine tán baǵytpen endi. 70-80-shi jyldary respýblikada klassikalyq shyǵarmashylyq eki baǵytta bolatyn. Bir jaǵynan Ortalyqta (Moskva, Leningrad) bilim alǵan, kásibi sheberligi zor, biraq ulttyq naqyshtan alshaq kompozitorlar. Ekinshi top – qazaqy áýezge súiengen, alaida, kásibiligi álemdik deńgeiden tómen turǵan avtorlar. Osy eki dástúrdi úilestire kele biz óz jolymyzdy taptyq. Sóitip, qazaq ulttyq áýezi joǵary sapaly kompozitorlyq mashyqpen sintezdelip úilesti. Búginde bizdiń shyǵarmashylyq shabyt túrli etnikalyq bulaqtan bastaý alsa da, bir arnaǵa quiyp, úlken dariia bolyp aǵyp jatyr, onyń aty – Zamanaýi Qazaq Mýzykasy.
Balnur QYDYRBEK,
kompozitor, Memlekettik syilyqtyń laýreaty,
Qazaqstan kompozitorlar qaýymdastyǵynyń Tóraǵasy
.jpeg)