Qoǵamdyq kólikte kele jatqanbyz. Bir kezde «Tomiris, qazir túsemiz, daiyndal!» degen daýys eleń etkizdi. Ishimizden «Tomiris degenshe, nege Tumar qoimady eken?» dep oilaǵanymyz da jasyryn emes. Grekter «Tarih atasy» ataǵan Gerodot eńbekterinde saqtyń áigili patshaiymyn Tomiris ataityny shyndyq. Alaida, dalamyzǵa kóz tigip kelgen áigili parsy patshasy jihanger Kirdiń basyn qan toly torsyqqa salyp: «Seniń ańsaǵanyń qan edi ǵoi, endi toiǵanyńsha ish» degen sózimen búkil Eýropany dirildetken aibyndy patshaiym Tumar esimi 5-6 synyptarǵa arnalǵan Qazaqstan tarihy oqýlyǵynda da Tomiris bolyp júrgeni ókinishti-aq. Áigili patshaiymnyń Tumar esimin qaitaratyn kez jetken siiaqty.
TÓŃKERIS DEP AT QOIDYQ…
Osy oi túrtki bolyp, qazaq balalarynyń esimi týraly oilana bastadyq. Shyndyǵynda, 1917 jylǵy Qazan tóńkerisinen keiin qazaq esimderi myqtap «reformalanǵan» eken. Máselen, bir kezdegi Qoishybai, Jylqybai, Botagóz, Tanagózderdi Tóńkeris, Revoliýtsiia, Sotsial, Demokrat, Marks, Engels siiaqty saiasi-qoǵamdyq máni bar esimder almastyrypty. Parij Kommýnasynyń qurmetine Kommýnar atanǵandar da búginde aramyzda júr.
Egiz balalardy Maksim jáne Gorkii ataǵandy da kórgenbiz. Úkimet, Keńes, Jeńis, Sovethan, Sovetbekter de – sol zamannyń esteligi.
YRYMǴA SENGEN HALYQPYZ
Qazaq – óte yrymshyl halyq. Ásirese, balasy turmai, qaita-qaita shetinep ketken jandar qalai da dúniege kelgen shaqalaǵynyń ǵumyrly, baqytty bolýy úshin qandai qadamǵa bolsyn baratyny aiqyn. Máselen, balasy turmaǵan áiel óz úiinen emes, basqa úiden jeńildenip, balasy kóp báibisheni kindik sheshe qylyp, bir qap tezekke satyp alatyn da yrym bolǵan. Satypaldy, Taýypaldy, Allaberdi, Qudaiberdi, Táńirberdi esimderi – osynyń aiǵaǵy. Tipten, balasy turmaǵan soń, júkti ekenin jurttan jasyryp, tórkinine baryp jeńildenip, balasyn el kezip júrgen qaiyrshyǵa berip, oǵan qalaǵanyn berip, óz balasyn qaita satyp alǵan, óle-ólgenshe «balam» dep mańdaiynan sipamai, óz balasyna jaqyndaýǵa júregi daýalamaǵan analardy da bilemiz.
Sonymen qatar, sábii shetinei bergen soń orystyń esimin berip, «orys kóp pe, orman kóp pe? Orys siiaqty kóp jurtty, uzaq ǵumyrly bolsyn» dep tilegen jandar da barshylyq. Bir tańdanarlyǵy, sol yrymdar ózin-ózi aqtaǵany. Shmidt, Liza, Katerina, Nikolai atanǵan sol balalar úbirli-shúbirli, baqytty ǵumyr keship jatqany da ras. Bala turmaǵasyn Itemgen, Láike jáne basqa da esimdermen atalǵan jandar da aramyzda júr.
OQIǴALARǴA BAILANYSTY ATALǴAN…
Álemde nebir tańǵalarlyqtai oqiǵalar kún saiyn bolyp jatady. Keide ata-analar sondai bir oqiǵalarǵa ún qosý maqsatynda dúnie esigin ashqan sábige esim beredi. Sezbek, Sezhan, Sammit, Sammithan, Olimpiada, Sailaýbek siiaqty saiasi naýqandarǵa arnalǵan esimder de tilimizdi, ulttyq ereksheligimizdi qoiyrtpaqtandyryp jibergeni aiqyn. Maidan, Geroi degen esimder de osy maǵynany bildiretini sózsiz. Alaida, ata-analar sábige esim bergende oilanýy qajet-aq. Adamnyń bolashaǵy esimine de bailanysty ekenin psihologtar áldeqashan dáleldegen.
Asyl dinimizdiń altyn dińgegi Muhammed s.ǵ.s. Paiǵambarymyz da aldyna «ómirim qiynshylyqqa toly, qaitsem jolym ashylady?» dep barǵan adamǵa «Esimińdi ózgert» dep keńes bergen eken. Olai bolsa, sábidiń atyn qoiýda ókinishke urynbaýdyń jolyn oilaiyqshy, aǵaiyn!
Tórtemdi Aman, Esen, Turar, Meken dep te atai beredi. Álbette, bul siiaqty izgi oidan týǵan qazaqy esimdi estigende júrek jylyp, jurtshylyqtyń jaqsy qabyldaityny da daýsyz. Júrsin, Tursyn, Toqtasyn dep úshemdi atasa, qyzy kóp otbasy Dámetken, Jańylsyn, Jańyldyq, Uldai, Ulmeken degen esimderdi de jii qoiady. Bunyń ózi halqymyzdyń optimistik kózqarasyn, aldaǵy kúnnen jaqsylyq kútýin de bildiredi emes pe? Shyndyǵynda, osyndai at qoiǵan qyzdardan soń mindetti túrde dúniege kópten kútken ul kelip, shańyraqty shattyqqa bóleitini de bar.
ULYLARǴA UQSASYN DEP EDIK…
Keide qulaqqa tosyndaý estiletin esimder este uzaq saqtalady. Birde Muhtar Shahanov dep atalatyn sábidi keziktirdim. Al, bir otbasynda ul-qyzdardyń bárine qazaqtyń birtýarlarynyń aty-jóni sol kúiinde enshige berilipti. Shámshi Qaldaiaqov, Muqaǵali Maqataev dep shaqyrǵanda álgi balalar jetip keledi. Alǵash estigende tosyrqaǵanmen, sońynan qulaq úirenip te ketedi eken.
Shyńǵys han, Abylai han, Ábilqaiyr han degendi de kórip júrmiz. Bul jerde han — titýldyq ataq. Osyny da ata-analar eskere bermeidi. Negizgi esim – Shyńǵys, Abylai, Ábilqaiyr. Alaida, oryssha, basqa tilde at qoiǵannan góri osylai ataǵan da qazaqtyń dúnietanymyna jaqyn ekeni kámil.
ÁDILIMIZ ADELIaǴA AINALDY
Balaǵa at qoiýda búgingi ata-ana tilimizge úlken nuqsan keltirip otyr. Máselen, Ádil – Adelia, Ámir – Amir, Amira, Ásem – Asema, Ánel — Anelia bolyp qoiyrtpaqtandyrylýda. Osy jerde aitqymyz kelgeni Ádil, Ádilet negizinen ul balalarǵa qoiylady. Al, Adelia degen eshqandai maǵynasyz at qyz balalarǵa laiyqtalyp júr. Nemese «Ámir, Amir» dep ul balalar, «Amira» dep qyz balalar atalýda. Amira qandai maǵyna beredi? Osyny elge túsindirip beretin adam tabylar ma eken?
Qara sózdiń qaimaǵyn qalqyǵan halqymyz nebir ǵajap esimderdi urpaǵyna laiyqty dep sanaǵan. Máselen, Gákký, Ińkár, Aikórkem, Nurjan, Aiaýlym, Azamat, Arailym, Baqdáýlet, Nurbergen degen qazaqy attyń qandai kemdigi, olqylyǵy bar?! Qaita, maǵynasyn túsinip, sol esimdi ielengen adamǵa zor qurmetpen qaraimyz, súisinip turamyz. Tipten, qanshama uly ata-babalarymyz bar? Buqar, Mahambet, Isatai, Alpamys, Qambar, Gúlbarshyn, Nazym, Jibek dep nege qoimaimyz shaqalaqtyń atyn? Rýhymyzdyń biikteýi úshin, ultymyzdyń jahandaný kezeńine jutylyp ketpesi úshin kerek qazaqy esimder. Ulty qazaq, Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty bola tura esimi basqa tilde atalǵan jannan qandai qazaqylyq kútemiz? «Qazaqbaidy – Kolia» degende utarymyz ne? Al, utylarymyz aqiqat.
- S. Adamnyń esimi onyń bolashaǵyna da áserin tigizedi eken. Sondyqtan, dúnie esigin jańa ashqan sharananyń atyna mán bergenimiz durys. Bázbireýler «uly bolsyn, myqty bolsyn» degen tilekpen esimi elge áigili tulǵalardyń, ataqty ánshilerdiń, sportshy, saiasatkerlerdiń atymen atap jatady nárestesin. Al, ol adamnyń ómir jolynda qandai qiyndyqqa tap bolǵany, taǵdyrdyń qandai teperishin kórgeni tek ózine ǵana aian. Al, jańa týǵan sábige ózgeniń taǵdyryn qaitalatqanda tabarymyz ne? Osyǵan da oi júgirtken abzal. Urpaǵymyzdyń esimi onyń nurly bolashaǵyn, jarqyn ómirin áigilep, ata-anasynyń úmitin aqtap, elge tutqa bolaryna sendiretindei naǵyz qazaq tilinde bolsynshy, aǵaiyn!
Gúlzada NIETQALIEVA,
"Atyraý" gazeti
