قوعامدىق كٶلٸكتە كەلە جاتقانبىز. بٸر كەزدە «توميريس, قازٸر تٷسەمٸز, دايىندال!» دەگەن داۋىس ەلەڭ ەتكٸزدٸ. ٸشٸمٸزدەن «توميريس دەگەنشە, نەگە تۇمار قويمادى ەكەن?» دەپ ويلاعانىمىز دا جاسىرىن ەمەس. گرەكتەر «تاريح اتاسى» اتاعان گەرودوت ەڭبەكتەرٸندە ساقتىڭ ەيگٸلٸ پاتشايىمىن توميريس اتايتىنى شىندىق. الايدا, دالامىزعا كٶز تٸگٸپ كەلگەن ەيگٸلٸ پارسى پاتشاسى جيھانگەر كيردٸڭ باسىن قان تولى تورسىققا سالىپ: «سەنٸڭ اڭساعانىڭ قان ەدٸ عوي, ەندٸ تويعانىڭشا ٸش» دەگەن سٶزٸمەن بٷكٸل ەۋروپانى دٸرٸلدەتكەن ايبىندى پاتشايىم تۇمار ەسٸمٸ 5-6 سىنىپتارعا ارنالعان قازاقستان تاريحى وقۋلىعىندا دا توميريس بولىپ جٷرگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ-اق. ەيگٸلٸ پاتشايىمنىڭ تۇمار ەسٸمٸن قايتاراتىن كەز جەتكەن سيياقتى.
تٶڭكەرٸس دەپ ات قويدىق…
وسى وي تٷرتكٸ بولىپ, قازاق بالالارىنىڭ ەسٸمٸ تۋرالى ويلانا باستادىق. شىندىعىندا, 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن قازاق ەسٸمدەرٸ مىقتاپ «رەفورمالانعان» ەكەن. مەسەلەن, بٸر كەزدەگٸ قويشىباي, جىلقىباي, بوتاگٶز, تاناگٶزدەردٸ تٶڭكەرٸس, رەۆوليۋتسييا, سوتسيال, دەموكرات, ماركس, ەنگەلس سيياقتى ساياسي-قوعامدىق مەنٸ بار ەسٸمدەر الماستىرىپتى. پاريج كوممۋناسىنىڭ قۇرمەتٸنە كوممۋنار اتانعاندار دا بٷگٸندە ارامىزدا جٷر.
ەگٸز بالالاردى ماكسيم جەنە گوركيي اتاعاندى دا كٶرگەنبٸز. ٷكٸمەت, كەڭەس, جەڭٸس, سوۆەتحان, سوۆەتبەكتەر دە – سول زاماننىڭ ەستەلٸگٸ.
ىرىمعا سەنگەن حالىقپىز
قازاق – ٶتە ىرىمشىل حالىق. ەسٸرەسە, بالاسى تۇرماي, قايتا-قايتا شەتٸنەپ كەتكەن جاندار قالاي دا دٷنيەگە كەلگەن شاقالاعىنىڭ عۇمىرلى, باقىتتى بولۋى ٷشٸن قانداي قادامعا بولسىن باراتىنى ايقىن. مەسەلەن, بالاسى تۇرماعان ەيەل ٶز ٷيٸنەن ەمەس, باسقا ٷيدەن جەڭٸلدەنٸپ, بالاسى كٶپ بەيبٸشەنٸ كٸندٸك شەشە قىلىپ, بٸر قاپ تەزەككە ساتىپ الاتىن دا ىرىم بولعان. ساتىپالدى, تاۋىپالدى, اللابەردٸ, قۇدايبەردٸ, تەڭٸربەردٸ ەسٸمدەرٸ – وسىنىڭ ايعاعى. تٸپتەن, بالاسى تۇرماعان سوڭ, جٷكتٸ ەكەنٸن جۇرتتان جاسىرىپ, تٶركٸنٸنە بارىپ جەڭٸلدەنٸپ, بالاسىن ەل كەزٸپ جٷرگەن قايىرشىعا بەرٸپ, وعان قالاعانىن بەرٸپ, ٶز بالاسىن قايتا ساتىپ العان, ٶلە-ٶلگەنشە «بالام» دەپ ماڭدايىنان سيپاماي, ٶز بالاسىنا جاقىنداۋعا جٷرەگٸ داۋالاماعان انالاردى دا بٸلەمٸز.
سونىمەن قاتار, سەبيٸ شەتٸنەي بەرگەن سوڭ ورىستىڭ ەسٸمٸن بەرٸپ, «ورىس كٶپ پە, ورمان كٶپ پە? ورىس سيياقتى كٶپ جۇرتتى, ۇزاق عۇمىرلى بولسىن» دەپ تٸلەگەن جاندار دا بارشىلىق. بٸر تاڭدانارلىعى, سول ىرىمدار ٶزٸن-ٶزٸ اقتاعانى. شميدت, ليزا, كاتەرينا, نيكولاي اتانعان سول بالالار ٷبٸرلٸ-شٷبٸرلٸ, باقىتتى عۇمىر كەشٸپ جاتقانى دا راس. بالا تۇرماعاسىن يتەمگەن, لەيكە جەنە باسقا دا ەسٸمدەرمەن اتالعان جاندار دا ارامىزدا جٷر.
وقيعالارعا بايلانىستى اتالعان…
ەلەمدە نەبٸر تاڭعالارلىقتاي وقيعالار كٷن سايىن بولىپ جاتادى. كەيدە اتا-انالار سونداي بٸر وقيعالارعا ٷن قوسۋ ماقساتىندا دٷنيە ەسٸگٸن اشقان سەبيگە ەسٸم بەرەدٸ. سەزبەك, سەزحان, سامميت, سامميتحان, وليمپيادا, سايلاۋبەك سيياقتى ساياسي ناۋقاندارعا ارنالعان ەسٸمدەر دە تٸلٸمٸزدٸ, ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸ قويىرتپاقتاندىرىپ جٸبەرگەنٸ ايقىن. مايدان, گەروي دەگەن ەسٸمدەر دە وسى ماعىنانى بٸلدٸرەتٸنٸ سٶزسٸز. الايدا, اتا-انالار سەبيگە ەسٸم بەرگەندە ويلانۋى قاجەت-اق. ادامنىڭ بولاشاعى ەسٸمٸنە دە بايلانىستى ەكەنٸن پسيحولوگتار ەلدەقاشان دەلەلدەگەن.
اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ التىن دٸڭگەگٸ مۇحاممەد س.ع.س. پايعامبارىمىز دا الدىنا «ٶمٸرٸم قيىنشىلىققا تولى, قايتسەم جولىم اشىلادى?» دەپ بارعان ادامعا «ەسٸمٸڭدٸ ٶزگەرت» دەپ كەڭەس بەرگەن ەكەن. ولاي بولسا, سەبيدٸڭ اتىن قويۋدا ٶكٸنٸشكە ۇرىنباۋدىڭ جولىن ويلايىقشى, اعايىن!
تٶرتەمدٸ امان, ەسەن, تۇرار, مەكەن دەپ تە اتاي بەرەدٸ. ەلبەتتە, بۇل سيياقتى ٸزگٸ ويدان تۋعان قازاقى ەسٸمدٸ ەستٸگەندە جٷرەك جىلىپ, جۇرتشىلىقتىڭ جاقسى قابىلدايتىنى دا داۋسىز. جٷرسٸن, تۇرسىن, توقتاسىن دەپ ٷشەمدٸ اتاسا, قىزى كٶپ وتباسى دەمەتكەن, جاڭىلسىن, جاڭىلدىق, ۇلداي, ۇلمەكەن دەگەن ەسٸمدەردٸ دە جيٸ قويادى. بۇنىڭ ٶزٸ حالقىمىزدىڭ وپتيميستٸك كٶزقاراسىن, الداعى كٷننەن جاقسىلىق كٷتۋٸن دە بٸلدٸرەدٸ ەمەس پە? شىندىعىندا, وسىنداي ات قويعان قىزداردان سوڭ مٸندەتتٸ تٷردە دٷنيەگە كٶپتەن كٷتكەن ۇل كەلٸپ, شاڭىراقتى شاتتىققا بٶلەيتٸنٸ دە بار.
ۇلىلارعا ۇقساسىن دەپ ەدٸك…
كەيدە قۇلاققا توسىنداۋ ەستٸلەتٸن ەسٸمدەر ەستە ۇزاق ساقتالادى. بٸردە مۇحتار شاحانوۆ دەپ اتالاتىن سەبيدٸ كەزٸكتٸردٸم. ال, بٸر وتباسىندا ۇل-قىزداردىڭ بەرٸنە قازاقتىڭ بٸرتۋارلارىنىڭ اتى-جٶنٸ سول كٷيٸندە ەنشٸگە بەرٸلٸپتٸ. شەمشٸ قالداياقوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ دەپ شاقىرعاندا ەلگٸ بالالار جەتٸپ كەلەدٸ. العاش ەستٸگەندە توسىرقاعانمەن, سوڭىنان قۇلاق ٷيرەنٸپ تە كەتەدٸ ەكەن.
شىڭعىس حان, ابىلاي حان, ەبٸلقايىر حان دەگەندٸ دە كٶرٸپ جٷرمٸز. بۇل جەردە حان — تيتۋلدىق اتاق. وسىنى دا اتا-انالار ەسكەرە بەرمەيدٸ. نەگٸزگٸ ەسٸم – شىڭعىس, ابىلاي, ەبٸلقايىر. الايدا, ورىسشا, باسقا تٸلدە ات قويعاننان گٶرٸ وسىلاي اتاعان دا قازاقتىڭ دٷنيەتانىمىنا جاقىن ەكەنٸ كەمٸل.
ەدٸلٸمٸز ادەلياعا اينالدى
بالاعا ات قويۋدا بٷگٸنگٸ اتا-انا تٸلٸمٸزگە ٷلكەن نۇقسان كەلتٸرٸپ وتىر. مەسەلەن, ەدٸل – ادەليا, ەمٸر – امير, اميرا, ەسەم – اسەما, ەنەل — انەليا بولىپ قويىرتپاقتاندىرىلۋدا. وسى جەردە ايتقىمىز كەلگەنٸ ەدٸل, ەدٸلەت نەگٸزٸنەن ۇل بالالارعا قويىلادى. ال, ادەليا دەگەن ەشقانداي ماعىناسىز ات قىز بالالارعا لايىقتالىپ جٷر. نەمەسە «ەمٸر, امير» دەپ ۇل بالالار, «اميرا» دەپ قىز بالالار اتالۋدا. اميرا قانداي ماعىنا بەرەدٸ? وسىنى ەلگە تٷسٸندٸرٸپ بەرەتٸن ادام تابىلار ما ەكەن?
قارا سٶزدٸڭ قايماعىن قالقىعان حالقىمىز نەبٸر عاجاپ ەسٸمدەردٸ ۇرپاعىنا لايىقتى دەپ ساناعان. مەسەلەن, گەككۋ, ٸڭكەر, ايكٶركەم, نۇرجان, اياۋلىم, ازامات, ارايلىم, باقدەۋلەت, نۇربەرگەن دەگەن قازاقى اتتىڭ قانداي كەمدٸگٸ, ولقىلىعى بار?! قايتا, ماعىناسىن تٷسٸنٸپ, سول ەسٸمدٸ يەلەنگەن ادامعا زور قۇرمەتپەن قارايمىز, سٷيسٸنٸپ تۇرامىز. تٸپتەن, قانشاما ۇلى اتا-بابالارىمىز بار? بۇقار, ماحامبەت, يساتاي, الپامىس, قامبار, گٷلبارشىن, نازىم, جٸبەك دەپ نەگە قويمايمىز شاقالاقتىڭ اتىن? رۋحىمىزدىڭ بيٸكتەۋٸ ٷشٸن, ۇلتىمىزدىڭ جاھاندانۋ كەزەڭٸنە جۇتىلىپ كەتپەسٸ ٷشٸن كەرەك قازاقى ەسٸمدەر. ۇلتى قازاق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولا تۇرا ەسٸمٸ باسقا تٸلدە اتالعان جاننان قانداي قازاقىلىق كٷتەمٸز? «قازاقبايدى – كوليا» دەگەندە ۇتارىمىز نە? ال, ۇتىلارىمىز اقيقات.
- S. ادامنىڭ ەسٸمٸ ونىڭ بولاشاعىنا دا ەسەرٸن تيگٸزەدٸ ەكەن. سوندىقتان, دٷنيە ەسٸگٸن جاڭا اشقان شارانانىڭ اتىنا مەن بەرگەنٸمٸز دۇرىس. بەزبٸرەۋلەر «ۇلى بولسىن, مىقتى بولسىن» دەگەن تٸلەكپەن ەسٸمٸ ەلگە ەيگٸلٸ تۇلعالاردىڭ, اتاقتى ەنشٸلەردٸڭ, سپورتشى, ساياساتكەرلەردٸڭ اتىمەن اتاپ جاتادى نەرەستەسٸن. ال, ول ادامنىڭ ٶمٸر جولىندا قانداي قيىندىققا تاپ بولعانى, تاعدىردىڭ قانداي تەپەرٸشٸن كٶرگەنٸ تەك ٶزٸنە عانا ايان. ال, جاڭا تۋعان سەبيگە ٶزگەنٸڭ تاعدىرىن قايتالاتقاندا تابارىمىز نە? وسىعان دا وي جٷگٸرتكەن ابزال. ۇرپاعىمىزدىڭ ەسٸمٸ ونىڭ نۇرلى بولاشاعىن, جارقىن ٶمٸرٸن ەيگٸلەپ, اتا-اناسىنىڭ ٷمٸتٸن اقتاپ, ەلگە تۇتقا بولارىنا سەندٸرەتٸندەي ناعىز قازاق تٸلٸندە بولسىنشى, اعايىن!
گٷلزادا نيەتقاليەۆا,
"اتىراۋ" گازەتٸ
