«Rýhani jańǵyrý» degenimiz ótkenge kóz tastap, babalarymyzdyń kol jetkenderin búgingi jáne erteńgi kúnge jetkizý, babalarymyzdyń kópke úlgi bolarlyq isteriniń eń jarqyn betterin jarqyrata kórsetip, keler urpaqqa úlgi etý. Sondai, kópke úlgi bolarlyq ómirdiń iesi, el men jer úshin jan aiamai jasaǵan erliktiń iesi, aty ańyzǵa ainalǵan adam - Tailaq batyr.
Bul esimdi men kishkentaiymnan estip óstim. Eldiń úlken kisileri bastary qosyla kalǵanda jyr etip áńgimeleitinderi - Tailaq batyr tarihy, onyń erligi bolaty. Ol kezdegi aqsaqaldardy eske alǵanda tańqalmasqa amal joq. Qansha jarysa sóilegenmen olar, biri bastaǵan áńgimeni buzbai, aiaǵyna deiin tyńdap, sodan baryp, biriniń aitpaǵanyn ekinshisi tolyqtyryp, áserlep, tyńdaýshyǵa qyzyqty etip jetkizýge tyrysatyn. Bir keremeti olar áńgimelerin qansha qaitalasa da, ózgertpei, sol baiaǵy qaz-qalpynda jetkizetin. Ne degen zeiin, ne degen eske saqtaý qabyleti! Sol shaldardyń kóbisi onsha bilimdi de bolmaityn. Bar biletinderi bir-eki jyl aýyl moldalarynyń aldynda otyrǵandary, bolmasa jańa mekteptiń eki-úsh synyptyq bilimderi ǵana. Biraq, atadan balaǵa qalǵan el áńgimelerin buljytpai jetkizetin. Men búgin sol shaldardan estigen áńgimelerimniń bir – ekeýin ǵana sizderge jetkizip kóreiin. Kimige bolsa da túsinikti bolýy úshin olar áńgimeni arǵy tekten bastaityn. Men de sol jolmen júrip kóreiin.
Birinshi aqsaqal: Alshynnan úsh bala bolǵan. Olar: Qydyr qoja (Qydyrbai bai), Sádir qoja (Sádirbai bai), Nádir qoja (Nádirbai bai). Nádirqojadan jeti bala týady. Olar birigip, Jeti rýly eldi quraidy (Jeti rý). Nádirqoja qaitys bolǵannan keiin balalary «ákemniń belgisin» alamyz dep jinalypty sonda:
Birinshi bolyp sóz alǵan Tama turyp, men ákemniń aqsha salatyn oqshantaiyn alamyn, degen eken. Sondyqtan Tamada aqsha ustaǵan, oqyp, bilim alǵan bai adamdar kóp bolypty. Ekinshi bolyp sóz alǵan Tabyn turyp, men ákemniń aibaltasyn alamyn, degen eken. Sondyqtan da, Tabynnan shyqqan batyrlar men tentekter kóp bolǵan eken. Úshinshi bolyp sóz alǵan Kerderi, men ákemniń báigige qosatyn kók arǵymaǵyn alamyn, depti. Sondyqtan da, ol zamanda báigi bolsa, Kerderi jarystyń aldyn bermegen eken.Tórtinshi bolyp sóz alǵan Kereiit, men ákemniń qobyzyn alamyn, depti. Sondyqtan bolar, Kereiitten shyqqan qobyzyshylar, óner adamdary kóp bolypty. Besinshi bolyp sóz alǵan Ramadan ákesiniń aiyl- turmanyn alsa, altynshy bolyp sóz alǵan Teleý ákesiniń tobylǵy sapty qamshysyn alypty.
Jetishi bolyp sóz alǵan Jaǵalbaily, men ákemniń týyn alamyn, depti. Osylaisha Jeti rýdyń ákesi – babamyz Nádirqojanyń qonǵan jerde tigetin Týy Jaǵalbailyda qalǵan eken degen sóz bar... (sońy).
Ekinshi aqsaqal: Árine bul ańyz bolar. Ańyz bolsa da, shyndyqqa jaqyn ańyz. Sol Jaǵalbailyda qalǵan Jetirýdyń týyn týdy Shegen babamyz Han taýynyń basyna qadaǵan eken. Ol taý qazir Reseidiń, Jaiyq ózeniniń bastaýyna jaqyn jerde, jerde jatyr. Han taýy ol kezde Jaǵalbailynyń jylda bas qosyp, babalardy eske alatyn, neshe túrli jiyndar, toi – tomalaq, túrli oiyn-saýyq, jarys ótkizetin jeri bolypty. Osynda ótkizgen bir- eki jarysta Malataýdyń Áldeberlisiniń Qońyr degen uly, jastyǵyna qaramai, belinen ustaǵandardyń bárin jyǵyp, óziniń jaýyryny jerge timei, jeńimpaz atanyp júripti.
Ol zamanda Jaǵalbaily asyl tuqymdy jylqy ǵana emes, asyl tuqymdy túie de ósirgen eken. Sol asyl tuqymdy túieniń bir tailaǵy batpaqty kólge batyp, búkil el bolyp shyǵara almai jatqan ýaqiǵanyń ústinen shyqqan Qońyr joldastarymen áp sátte tailaqty batpaqtan shyǵaryp, aiaǵynan turǵyzypty. Bala Qońyrǵa alǵashqy kezde «tailaqty batpaqtan shyǵarǵan batyr», degen at taǵylyp, kele-kele Tailaq batyr, bolyp atanyp ketipti. Jyldar ótip, onyń sol laqap aty, naqty esimine ainalypty. Tipti ata-anasy, jora-joldastary - bári ony óz esimi emes, sol laqap aty «Tailaq» degen esimmen ataityn bolady.
Úshinshi aqsaqal: Tailaq jastaiynan Kishi júzdiń bolashaq hany Ábilhaiyrmen joldas boldy. Óse kele ol ekeýi qarýlas dos bolyp, birge talai shaiqastarǵa qatysyp, el shetine kelgen jaýlarǵa toitarys ta beripti. Ásirese qalmaqtar, orys kazaktarymen bolǵan talai shaiqastarǵa qatysyp, erligimen kózge túsipti. Hanmen birge ainaladaǵy aýldardaǵy jastardy jyinap, shynyǵý, áskeri jattyǵý jumystaryn da júrgizip, shaiqastyń ne bir ádisterin de igeripti. Endi ol aýyl arasyndaǵy jai ǵana «Tailaq batyr» emes, qol bastaýshysy retinde de qatarynan oza bilipti. Han Ábilhaiyrmen úzeńgiles júrip, Jaǵalbailynyń qolyn da basqarǵan eken. Osylaisha ol, el arasynda abyroi – ataqqa da ie bolǵan eken. Onyń aty endi jaǵalbaily ǵana emes, búkil Jetirýǵa, Ábilhaiyrǵa qarasty barlyq jerge tarapty. Tailaqty, tipti qazaqtar men qaraqalpaqtar, bashqurttar ǵana emes, ata jaýymyz qalmaqtar men orystar da jaqsy biletin bolypty. Tipti shabýylǵa shyqqanda, bolmasa bekinisterdi qorǵaýda Tailaqtyń qoly tur, bolmasa ol shepti Tailaqtyń qoly ustap tur, degendi estise, shabýylǵa shyqqan qalmaqtar men orystar at basyn keiin burǵan eken.
Osy ataq qoi, Tailaq batyr qol bastap, el men jerdiń azattyǵy jolynda jońǵarlarǵa qarsy bas kótergende, aldymen jaǵalbaily jastary, keiin mańaidaǵylardyń barlyǵynyń onyń sońynan erip júrgeni. Bul jasaqtyń qol jinap, birlese jońǵarlarǵa qarsy bas kóterýlerine kúsh bergen, qazaq jasaqtarynyń Tailaq batyrǵa, ózderiniń áskeri basshylaryna degen berik senimderi bolsa kerek. Senim ǵoi, Tailaq batyr bastaǵan qazaq jasaqtarynyń bastyryn biriktirip, el men jerdi azat etý jolynda jońǵarǵa qarsy kúsh jumsaýǵa ákelip júrgen,- deidi ol (sońy).
Táýke han ólgennen keiin-aq, kóp uzamai qazaq bileri - bireýi taqqa talasyp, bireýi baqqa talasyp, el arasynan birlik ketti. Qazaqtardyń arasyndaǵy osy jaidy kútip otrǵan jońǵarlar men qalmaqtar qazaqtarǵa kóz alartyp, qaitken kúnde olardyń osynsha keń jeri men bar bailyǵyn qolǵa túsirýdi oilastyra bastady.
Endi bir sát tarihshyny tyńdap kórelik:
- «... qazaqtardyń arasyndaǵy Táýke han ornatqan tynyshtyq uzaqqa barmady. Kóp ýaqyt ótpei-aq qazaq bileýshileri arasyndaǵy ózara talas pen tartys týyndap, bul jaidy kórshileri tiimdi paidalana bildi. Batystan Edil qalmaqtary bas kóterse... shyǵystan basqa kórshilerdi bylai qoiǵanda Resei men Kytaidyń ózderin alańdatqan, sol kezdegi eń qýatty qolbasshy Galdan Tseren bastaǵan jońǵarldar erekshe qaýip tóndirdi... (V.V. Veliaminov – Zernov. Issledovaniia o kasimovskih tsariah i tsarevichah. SPb 1885. T.2. 165-166 b.b).
- «1723 jyldyń kúziniń bas kezinde Edil qalmaqtarynyń hanyna jońǵar qontaishasy Sýan Rabtannan, qazaqtarǵa qarsy qol biriktireiik degen usynyspen kezekti habarshy keldi. Ol usynysty Aiýke han qýana-qýana qarsy aldy. Biraq, jońǵarlardyń Aiýkemen qazaqtarǵa qarsy áskeri odaq qurý jónindegi oilaryn sezgen, álde tyńshylary arqyly bilgen Kishi júzdiń hany Ábilhaiyr olardyń bul isterin iske asyrýǵa, sóitip qazaqtardy eki jaqtan qyspaqqa alýǵa jol bergen joq. Ábilhaiyrdyń qajyrly qimyldary qalmaq qontaishalary Dorjy Nazarov, Hoshot - Dondýk pen Lekbeilerdiń úreilerin qashyryp, qazaq hany bastaǵan áskerlerdiń ekpininen úreilengen olar tezdetip Jaiyqtyń sol qanatynan, oń jaǵalaýynda jatqan Krasnyi iar mekenine qarai kóshti (Ý. Erdniev. Kalmyki (istoriko-etnograficheskie ocherki). Elista. 1980. 129-130 b.b.).
- «Qazaqtardyń bul surapyl shabýyldarynan qoryqqan Aiýke endi, shyǵysta jatqan jońǵarlarmen qazaqqa qarsy qol biriktirý bylai tursyn, Kishi júzdiń hany Ábilhaiyrǵa arnaiy elshi jiberip, qoryqqannnan ony kelissózge shaqyrdy. Biraq, qalmaqqa ábden óshi ketken Ábilhaiyr onyń ótinishine qulaq aspai, qaita orys – qalmaq qoldaryn tyqsyryp, aldymen Dorjy Nazarovtyń uly Lobjynyń qolyn, ekinshi bir shaiqasta Aiýkeniń negizgi qoldaryn tas - talqan etip jeńdi. Sóitip, qazaq dalasynda jońǵarlar men qalmaq qoldarynyń birigip, qazaqtarǵa qarsy shyǵýlarynyń aldyn aldy». Bul jailar tarihshy I.Erofeevanyń 1999 jyly «Sanat» baspasynan jaryq kórgen «Abýlhair han polkovodets, politik i pravitel» degen eńbeginde keń kólemde jazylǵan. Bul shaiqastarǵa Tailaq batyrdyń óz qolymen qatysqany sózsiz. Sebebi, osyndai qysyltaiań kezde ol ylǵida, jan joldasy Ábilhaiyrdyń qasynan tabylatyn. Al bul joly qalmaqtarǵa qarsy shaiqas Tailaq batyrdyń jerinde, Jaiyq ózeniniń jaǵasynda ótip otyr.
Biraq, buǵan deiin qazaq dalasynyń shyǵys jaǵynda keremet kóp kúsh jinaǵan jońǵarlar «sheshingen sýdan taiynbas» degen qaǵidany basshylyqqa alyp, qalmaqtardan habardy kútpei-aq, qazaq jerine basyp kirgen bolatyn. Ári qarai orys tarihshysy M. Viatkindi tyńdaiyq: -«Nabegi djýngarskih oiratov pod predvoditelstvom Shýny – Bahadýra na kazahskie kochevia v 1723 godý soprovojdalis neischeslimymi bedstviiami dlia kazahskogo naroda, poterei bogateishih pastbish Semirechia, Talasa i Syr-Dari, massovoi gibeliý skota, ýbiistvom i pleneniem mnogih tysiach kazahov. Kazahi byli vynýjdeny pokinýt starye kochevia i massami pereselitsia v predely Sredneaziatskih hanstv- Býharskogo i Hivinskogo. Okolo 1725 goda goroda Tashkent i Týrkestan byli poteriany kazahami (M.Viatkin. Syrym batyr. Almaty. «Sanat». 2002. 141.).
Iia, bul ataqty «Aqtaban shubyryndy, Alqa kól sulamanyń», bar qazaqtyń «Elim-ailap» jylaǵanynyń basy osy bolatyn. Qojabergen jyraý tap sol kezde:
Bul zaman, qai-qai zaman, azǵan zaman,
Bul jurtym apat kelip tozǵan zaman.
Kórshi eki el myltyq berip, esirtken soń,
Qazaqtan sasyq jońǵar ozǵan zaman.
Edil menen Jaiyq jaqtan kósh keledi,
At pen nar ár kósh saiyn bos keledi.
Aiyrylǵan jer men sýdan jaman eken,
Móltildep eki kózden jas keledi,- dep jyrǵa qosqan eken.
Jaýdan (jońǵardan) qashqan qazaqtyń sol kóshi basy aýǵan jaqqa, ońtústik, ásirese Araldy ainalyp, soltústik jaqqa kóshkeni belgili. Onda barǵanda, kóshtiń tireletin jeri Jaiyq ózeni. Jaiyqqa sol jaǵynan Elek ózeniniń quiylaryna deiingi jeri negizinen Jaǵalbailynyń qonystanǵan jeri. Kóshken el osynda kelip es jiyp, endi ne isteý kerek, qaitken kúnde týǵan jerdi jaýdan azat etýge bolady, jalmaýyz jońǵardy qaitkende jer jastandyrýǵa bolady?- degen suraqqa jaýap izdei bastaidy. «Aqtaban shubyryndy, alqa kól sulama» degen surapyl soqqydan keiin alǵashqy bolyp es jiǵandar, sol Jaiyq boiynda jatqandardan boldy. Tarihshyny tyńdalyq. M.Viatkin:
- «Kak ýstnye predaniia kazahov, tak i zapisannye rýsskimi nabliýdateliami rasskazy starishin o godah «velikogo bedstviia» podcherkivaiýt, chto reshaiýshýiý rol v organizatsii borby s oiratami sygrali batyry: Tailak – v Mladshem, Sanryk – v Starshem i Bókenbai – v Srednem jýzah (sol eńbekte 141 b.), dese, I. Erofeeva:
- «Qazaq qoldary 1727 jyly Bulanty ózeniniń mańynda «Qarasiyr» degen jerde qalmaqtarǵa birinshi ret oisyrata soqqy berdi. Keiin bul jer «Qalmaq qyrylǵan» dep atalǵan. A.Divaev jazyp qaldyrǵan qazaqtyń tarihi áfsanasynda , bul jerde jońǵarlar tas – talqan bolyp jeńildi. Qazaqtyń alǵashqy Jeńis týyn kótergen jeri «Qarasiyr» bolatyn. Bul soǵysta , qazaq jigitterinen quralǵan iri áskeri toptardy basqarǵan Kishi júzdegi Jeti rýdan shyqqan Tailaq batyr men onyń jieni – Uly júzdegi Oshaqty rýynan shyqqan Sańyryq batyr, erekshe kózge tústi (I.Erofeeva. Abýlhair han: polkovodets, pravitel i politik. 142 b. Tap osy ýaqiǵany jazýshy Ánýar Álimjanov bylaisha jalǵastyrady:
-«Tri dnia sarbazy horonili svoih drýzei, pavshih v bitve, prinosia v jertvý boevyh konei. K nim shli i shli liýdi, inogda tselymi otriadami. Sanryk i Tailak ýstroili torjestvennýiý vstrechý Bogenbaiý, kogda tot posle pobedy, nad djýngarami vmeste s shestiýstami svoih sarbazov k beregam Býlanty. Roslyi, plechistyi Bogenbai byl dobrodýshen i spokoen. On iskrenne, po bratski obnial batyrov, prostotoi svoei srazý zavoeval ih doverie i ývajenie. I posle toia Tailak i Sanryk ne sgovarivaias, predlojili Bogenbaiý priniat polojenie stareishiny sredi nih..» (A.Alimjanov. Gonets. ).
Bul ne degen sóz? Bul kórgendik. Úlkendi syilaý, qazaqtyń qanyna bitken qasiet. Bul degenińiz, buǵan deiin Qarasiyr jazyǵynda uly jeńistiń tutqasy Tailaq pen Sańyryqtyń qolynda boldy, degen sóz. Qazaq qoldaryn bastaýshylar da osy jastar bolǵanyn kórsetse kerek. Úlkendi syilap úirengen jas batyrlar Jeńis týyn aǵalaryna - Bógenbaiǵa berip jatqandary ǵoi.
Qazaq halqynyń taǵdyry sheshiletin tusta birinshi bolyp bas kóterip, qalǵan eldi bastap, 1723 jyly qazaqtardy jeńip, jan-jaqqa qańǵyrtyp jibergen, qylyshynan qany tamǵan jońǵardy osylai jeńip, atoilatyp, jońǵardyń jaýyngerlerin at baýyryna bailaǵan Tailaq batyr men Sańyryq batyrdy elimizge osynaý Jeńisti alyp kelip júrgen, ol jeńistiń týyn qazaqtyń salty boiynsha aǵalary Bógenbaǵa ustattqandary úshin, jas batyrlardyń Uly Jeńisterin qalaisha ózderine buiyrtpaimyz. Bizshe, solai bolyp otyr. Barlyq jerde jeńis týyn Bógenbaiǵa bailap, jas batyrlardy esten shyǵaryp júrmiz. Nelikten?
Joǵaryda biz, qazaqtardyń alǵashqy jeńiske jetken jeri «Qarasiyr» degen bolatynbyz. Tarihshylar ol jerde bolmaǵan soń, ol jerdi kórmegen soń Qarasiyrdyń qai jerde ekenin durys jazbai júr. Qarasiyr jazyǵy búgingi Qostanai oblysy, Qamysty aýdanynyń ońtústigi men Aqtóbe oblysy Áiteke bi aýdanynyń ortasynda jatyr. Eni 30 - 40 shaqyrymǵa, uzyndyǵy elý - alpys shaqyrymǵa sozylyp jatqan tep - tegis, en dala. «Qarasiyr» jazyǵynyń soltústik jaǵynda «Kindikti» dep atalatyn úlken kól jatyr. Sol kóldiń qaq ortasynda, kóldiń kindigendei bolyp «Qaratóbe» degen aral bar. Aýyl aqsaqaldarynyń aitýlary boiynsha, osy Qarasiyr shaiqasynda qaza bolǵan batyrlar men sultandardy Qaratóbeniń tóbesine jerlegen eken. Bylaisha aitqanda, Qaratóbe, sol sheshýshi shaiqasta qaza bolǵan batyrlar men sultandardyń panteony bolǵanǵa uqsaidy. Osydan 30-40 jyl buryn sol Qaratóbeniń basynda 30 shaqty, keremet kók tastan jasalǵan otyz shaqty qulyptas bolatyn. Búginde bir de bir qulyptas qalmapty. Shamasy, ol kóktastar Orkash aýylynyń sol mańda salynǵan úileriniń irge tastaryna ketken bolar.
Qarasiyr jazyǵynan keiin Tailaq bastaǵan qazaqtar qoly jońǵarlardy qýyp, Torǵai jaǵyna, ol jerlerde de birneshe «qalmaq qyrylǵan» degen jerler bar. Odan ońtústikke qarai júrip, Bulanty men Bólenti ózenderiniń jaǵalarynda da talai qyrǵyn bolyp, qazaqtar ol jerde de jońǵarlardy qyrǵynǵa ushyratyp, Uly Jeńistiń sońǵy núktesin Anraqai jazyǵynda qoiady. Osy shaiqastardyń barlyǵynda Tailaq batyr bastaǵan qol erlik kórsetip, qazaq áskeriniń Bas qolbasshysy Ábilhaiyr hannyń tapsyrmasymen qazaqtar endi qaityp qazaq jerine aiaq baspasyn degen oimen, jońǵarlardy Ertistiń arǵy betine qýyp salady. Ertisten ótkizip qana qoimai, Ábilhaiyr han Tailaq batyr bastaǵan Kishi júzdiń 40 myńdai qolyn Tarbaǵatai jaqta qaldyrady. Ol jaqtai Tailaq batyr bastaǵan qoldyń qansha jyl turǵany belgisiz, biraq olardyń otyrǵan jerlerin Semei jaqtyń qazaqtary búginge deiin «Jaǵalbaily jotasy» deidi eken. Osydan birneshe jyl buryn Kerei Jánibek batyrdyń toiyna barǵanda, sol jaqtyń ǵalymdarynyń aýyzdarynan estigen edim.
Tailaq batyr jaily áńgimeni osymen aiaqtaýǵa da bolar edi, biraq sońǵy jyldary Tailaq batyr kimniń babasy, iaǵni, onyń naqty rýy kim, degen talas áńgimeler kóbeiip ketti. Shynymen de Tailaq batyrdyń Jeti rýdan ekeni ras, solai bola turyp, batyr sol Jeti rýdyń qaisysynan? Bas batyrǵa Jeti rýdyń barlyǵy ie bolǵysy keletin siiaqty. Olar- jeteý. Bir batyrdy jetige qalai bólemiz?
Tailaq batyr jaily sóz bastaǵan aqyn Qojabergen jyraý bolatyn. Ol óziniń «Elim-ai» dastanynda:
Qatysty Kishi júzden Tailaq mergen,
Sulatty kózdegenin atqan jerden.
Bir mergen Sańyryq atty jaralandy,
Tailaqtyń joldas bolyp sońyna ergen.
Ekeýi Kishi júzden «shekti» edi...
Qojabergen jyraý bolsa ekeýin de «batyr» emes, «mergen» deidi. Onymen qoimai ekeýin de «shekti» deidi. Al osy máselege bailanysty talasqa túsip, gazet-jornaldarǵa túrli materialdardy jariialap júrgen ǵalym, jornalshylar da Tailaq batyrdy ózderiniń atalaryna qarai tartyp, bireýleri ony Teleý (filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Berikbai Saǵyndyquly), endi biri ony – Kereiit (ólketanýshy Tynyshbek Dairabaiuly) dese, bir top jaǵalbailylyqtar Tailaq batyrdy - Jaǵalbaily, dep ózderine qarai tartady. Sonda, erligimen kózge túsip, 1726 jyly, Úsh júzdiń igi jaqsylary bas qosqan, Ordabasydaǵy jiynda Kishi júz jasaqtarynyń qolbasshysy bolyp sailanǵan Tailaq batyr Jeti rýdyń qai atasyna jatady? Menińshe, o basta bir adamnan (Qojabergen jyraýdan bolsa kerek) ketken qatelik talai adamdy durys joldan taidyryp, adastyryp otyrǵany ras. Olai deitinimiz, onshaqty tarihshy «batyr» dep tanyǵan Tailaqty «mergen» dep basqa jolǵa túsirip otyrǵany kórinip-aq tur. Tailaq batyr bolǵan. Batyr bolmasa, Ordabasyda ony nege Kishi júz áskeriniń qolbasshysy etip sailady? Ózi qazaq áskeriniń Bas qolbasshysy bolyp sailanǵannan keiin, Ábilhaiyr han óziniń ornyna Tailaq batyrdy usynyp otryǵan joq pa? Bul basy ashyq másele, nemese Qojabergen jyraý basqa bir Tailaq pen Sańyryqty aityp otyr ma?
Menimshe, qateleskenderdiń ishinde Qazaq ulttyq entsiklopediiasynyń avtory da bar. Ol úlken eńbektiń 8 - shi tomynyń 177 betinde –«Tailaq Mátiuly... Kishi júzdiń Jeti rýynan shyqqan, dep jazypty. Tailaq batyr shynymen de Máti bidiń uly ma? Bizdiń bilýimizshe Tailaq batyr Kishi júzdiń hany Ábilhaiyrmen qurdas bolǵan deidi biletinder. Ábilhaiyr han bolsa 1693 jyly týǵan. Iaǵni, Tailaq batyr da sol jylǵy – 1693 jylǵy. Al Tailaq batyrdyń ákesi dep júrgen Máti bi, Qyzylorda oblysynyń entsiklopediiasynda, shamamen 1627 jyly týyp, 1711 jyly qaitys boldy delingen. Sonda Tailaq batyr dúniege kelgende, onyń ákesi dep júrgen babamyz Máti bi 86 jasta eken. 86 jastaǵy shaldan (árýaǵy keshirsin) bala týýy múmkin, al Tailaqtai batyr bala týdy, degenge sený tipti de qiyn. Muny bir dep qoialyq.
Ekinshi: Semei jaqtaǵy «Jaǵalbaily jotasy» degenimiz, biraz máseleniń betin ashary sózsiz. Nege ol jerdi «Jaǵalbaily jotasy» dep ataǵan. Ne ol jerde jaǵalbaily jaýyngerleri qazaq jerin jonǵardan qorǵyp turǵan, bolmasa ol áskerdiń qolbasshysy jaǵalbaily azamaty bolǵany. Biz Tailaq batyrdyń, 1726 jylǵa deiin Jaǵalbaily qolynyń qolbasshysy bolǵanyn jaqsy bilemiz. Buny eki delik.
Úshinshi aitarym, aldaǵy ýaqytta tarihi máselege kelgende, anaý «alai» dedi, mynaý «bylai» dedi, degenge asa kóńil bólmegen durys bolar. Sebebi, qazaqta «jańylmaityn jaq, súrinbeitin tuiaq joq», degen uǵym bar. Qatelespeitin adam joq. Bárimiz de qatelesemiz. Eń bastysy, dálel kerek. Búgingi Tailaq babamyz jaily jazǵandardyń biri – birinde de dálel joq. Tailaq babamyz jaily jazǵandardyń ishinde, bárin bylai qoiǵanda, kóńilge qaiaý túsiretin «Aiqyn» gazetiniń biylǵy jylǵy 127 sanyndaǵy «Tailaq batyrdyń tegi qandai?» degen material boldy. Avtor ózi Tailaq batyr týraly jazǵandardyń eńbekterine «esh dáleli joq», dei otyryp, óziniń jazǵan materialynda da eshqandai naqty dálel keltirmeidi. Materialdyń kei jerlerinde adamnyń namysyna tier sózder aityp, Myrzabai Jaqsylyqov pen Baianǵali Qultaevtyń jer-jebirine jetken. «.. óli arýaqtardyń sóilei almaitynyna arqa súiep otyr-aý», degeni ne degen sóz? Jýrnalistikada – «syna, biraq eshkimniń namysyna timeitindei etip syna», degen uǵym bar edi. Sol jaǵy eskerilmedi-aý deimin.
Tailaq batyr jaily áli de talai materialdar jazylar. Biraq, kóp bolyp bul taqyrypty áli de tereńirek zerttesek durys bolar edi. Sosyn baryp óz oiymyzdy ortaǵa salaiyq, aǵaiyn. Sebebi, Tailaq batyr kóp batyrlardyń biri emes. Ol «qazaq» degen halyqtyń basyna kún týyp, jońǵar degen jalmaýyz jutyp qoiamyn dep turǵan kezde, jaýdyń aibynynan jasqanbai, birinshi bolyp bas kóterip, artynan myńdardy ertip, el men jer bostandyǵy jolynda ózinen eki-úsh ese kúshti jaýmen jan alyp, jan bere kúresip, jaýyn jeńgen, eldiń soltústiginde kótergen Jeńis týyn, eldiń ońtústigine ákelip, ataqty Anraqai shaiqasynan keiin, qansha jyl qoqańdaǵan jaýdy jeńip, jer betinen «jońǵar» degen halyqty túbegeili joiyp jibergen qazaqtyń Bas batyry –Tailaq batyr. Ony bilý, onyń erligin nasihattaý ár qazaqtyń mindeti bolsa kerek. Al bas batyrdy óziniń atasyna tartyp, óz atasynyń ǵana maqtanyshy etip kórsetýge tyrysqan jazǵyshtarǵa aitarym, dálelsiz tarihi materil jazbai aq qoisaq durys bolar edi. Kóziniń tirisinde bar qazaqtyń amandyǵy, el men jerdiń birligi úshin kúresken Bas batyrdyń erligi men esimi, sol qazaq rýlary ókilderiniń arasyna iritki salyp júr. Bas batyrdyń esimin, maqtanysh úshin toqtysha tartqansha, onyń esimin búkil qazaqtyń maqtanyshyna ainaldyrǵanymyz durys bolar edi, aǵaiyn!
Aqtóbe jáne Qostanai memlekettik pedagogikalyq institýttarynyń
qurmetti professory – Qýanyshbai Ormanov
