«رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەنٸمٸز ٶتكەنگە كٶز تاستاپ, بابالارىمىزدىڭ كول جەتكەندەرٸن بٷگٸنگٸ جەنە ەرتەڭگٸ كٷنگە جەتكٸزۋ, بابالارىمىزدىڭ كٶپكە ٷلگٸ بولارلىق ٸستەرٸنٸڭ ەڭ جارقىن بەتتەرٸن جارقىراتا كٶرسەتٸپ, كەلەر ۇرپاققا ٷلگٸ ەتۋ. سونداي, كٶپكە ٷلگٸ بولارلىق ٶمٸردٸڭ يەسٸ, ەل مەن جەر ٷشٸن جان اياماي جاساعان ەرلٸكتٸڭ يەسٸ, اتى اڭىزعا اينالعان ادام - تايلاق باتىر.
بۇل ەسٸمدٸ مەن كٸشكەنتايىمنان ەستٸپ ٶستٸم. ەلدٸڭ ٷلكەن كٸسٸلەرٸ باستارى قوسىلا كالعاندا جىر ەتٸپ ەڭگٸمەلەيتٸندەرٸ - تايلاق باتىر تاريحى, ونىڭ ەرلٸگٸ بولاتى. ول كەزدەگٸ اقساقالداردى ەسكە العاندا تاڭقالماسقا امال جوق. قانشا جارىسا سٶيلەگەنمەن ولار, بٸرٸ باستاعان ەڭگٸمەنٸ بۇزباي, اياعىنا دەيٸن تىڭداپ, سودان بارىپ, بٸرٸنٸڭ ايتپاعانىن ەكٸنشٸسٸ تولىقتىرىپ, ەسەرلەپ, تىڭداۋشىعا قىزىقتى ەتٸپ جەتكٸزۋگە تىرىساتىن. بٸر كەرەمەتٸ ولار ەڭگٸمەلەرٸن قانشا قايتالاسا دا, ٶزگەرتپەي, سول باياعى قاز-قالپىندا جەتكٸزەتٸن. نە دەگەن زەيٸن, نە دەگەن ەسكە ساقتاۋ قابىلەتٸ! سول شالداردىڭ كٶبٸسٸ ونشا بٸلٸمدٸ دە بولمايتىن. بار بٸلەتٸندەرٸ بٸر-ەكٸ جىل اۋىل مولدالارىنىڭ الدىندا وتىرعاندارى, بولماسا جاڭا مەكتەپتٸڭ ەكٸ-ٷش سىنىپتىق بٸلٸمدەرٸ عانا. بٸراق, اتادان بالاعا قالعان ەل ەڭگٸمەلەرٸن بۇلجىتپاي جەتكٸزەتٸن. مەن بٷگٸن سول شالداردان ەستٸگەن ەڭگٸمەلەرٸمنٸڭ بٸر – ەكەۋٸن عانا سٸزدەرگە جەتكٸزٸپ كٶرەيٸن. كٸمٸگە بولسا دا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى ٷشٸن ولار ەڭگٸمەنٸ ارعى تەكتەن باستايتىن. مەن دە سول جولمەن جٷرٸپ كٶرەيٸن.
بٸرٸنشٸ اقساقال: الشىننان ٷش بالا بولعان. ولار: قىدىر قوجا (قىدىرباي باي), سەدٸر قوجا (سەدٸرباي باي), نەدٸر قوجا (نەدٸرباي باي). نەدٸرقوجادان جەتٸ بالا تۋادى. ولار بٸرٸگٸپ, جەتٸ رۋلى ەلدٸ قۇرايدى (جەتٸ رۋ). نەدٸرقوجا قايتىس بولعاننان كەيٸن بالالارى «ەكەمنٸڭ بەلگٸسٸن» الامىز دەپ جينالىپتى سوندا:
بٸرٸنشٸ بولىپ سٶز العان تاما تۇرىپ, مەن ەكەمنٸڭ اقشا سالاتىن وقشانتايىن الامىن, دەگەن ەكەن. سوندىقتان تامادا اقشا ۇستاعان, وقىپ, بٸلٸم العان باي ادامدار كٶپ بولىپتى. ەكٸنشٸ بولىپ سٶز العان تابىن تۇرىپ, مەن ەكەمنٸڭ ايبالتاسىن الامىن, دەگەن ەكەن. سوندىقتان دا, تابىننان شىققان باتىرلار مەن تەنتەكتەر كٶپ بولعان ەكەن. ٷشٸنشٸ بولىپ سٶز العان كەردەرٸ, مەن ەكەمنٸڭ بەيگٸگە قوساتىن كٶك ارعىماعىن الامىن, دەپتٸ. سوندىقتان دا, ول زاماندا بەيگٸ بولسا, كەردەرٸ جارىستىڭ الدىن بەرمەگەن ەكەن.تٶرتٸنشٸ بولىپ سٶز العان كەرەيٸت, مەن ەكەمنٸڭ قوبىزىن الامىن, دەپتٸ. سوندىقتان بولار, كەرەيٸتتەن شىققان قوبىزىشىلار, ٶنەر ادامدارى كٶپ بولىپتى. بەسٸنشٸ بولىپ سٶز العان رامادان ەكەسٸنٸڭ ايىل- تۇرمانىن السا, التىنشى بولىپ سٶز العان تەلەۋ ەكەسٸنٸڭ توبىلعى ساپتى قامشىسىن الىپتى.
جەتٸشٸ بولىپ سٶز العان جاعالبايلى, مەن ەكەمنٸڭ تۋىن الامىن, دەپتٸ. وسىلايشا جەتٸ رۋدىڭ ەكەسٸ – بابامىز نەدٸرقوجانىڭ قونعان جەردە تٸگەتٸن تۋى جاعالبايلىدا قالعان ەكەن دەگەن سٶز بار... (سوڭى).
ەكٸنشٸ اقساقال: ەرينە بۇل اڭىز بولار. اڭىز بولسا دا, شىندىققا جاقىن اڭىز. سول جاعالبايلىدا قالعان جەتٸرۋدىڭ تۋىن تۋدى شەگەن بابامىز حان تاۋىنىڭ باسىنا قاداعان ەكەن. ول تاۋ قازٸر رەسەيدٸڭ, جايىق ٶزەنٸنٸڭ باستاۋىنا جاقىن جەردە, جەردە جاتىر. حان تاۋى ول كەزدە جاعالبايلىنىڭ جىلدا باس قوسىپ, بابالاردى ەسكە الاتىن, نەشە تٷرلٸ جيىندار, توي – تومالاق, تٷرلٸ ويىن-ساۋىق, جارىس ٶتكٸزەتٸن جەرٸ بولىپتى. وسىندا ٶتكٸزگەن بٸر- ەكٸ جارىستا مالاتاۋدىڭ ەلدەبەرلٸسٸنٸڭ قوڭىر دەگەن ۇلى, جاستىعىنا قاراماي, بەلٸنەن ۇستاعانداردىڭ بەرٸن جىعىپ, ٶزٸنٸڭ جاۋىرىنى جەرگە تيمەي, جەڭٸمپاز اتانىپ جٷرٸپتٸ.
ول زاماندا جاعالبايلى اسىل تۇقىمدى جىلقى عانا ەمەس, اسىل تۇقىمدى تٷيە دە ٶسٸرگەن ەكەن. سول اسىل تۇقىمدى تٷيەنٸڭ بٸر تايلاعى باتپاقتى كٶلگە باتىپ, بٷكٸل ەل بولىپ شىعارا الماي جاتقان ۋاقيعانىڭ ٷستٸنەن شىققان قوڭىر جولداستارىمەن ەپ سەتتە تايلاقتى باتپاقتان شىعارىپ, اياعىنان تۇرعىزىپتى. بالا قوڭىرعا العاشقى كەزدە «تايلاقتى باتپاقتان شىعارعان باتىر», دەگەن ات تاعىلىپ, كەلە-كەلە تايلاق باتىر, بولىپ اتانىپ كەتٸپتٸ. جىلدار ٶتٸپ, ونىڭ سول لاقاپ اتى, ناقتى ەسٸمٸنە اينالىپتى. تٸپتٸ اتا-اناسى, جورا-جولداستارى - بەرٸ ونى ٶز ەسٸمٸ ەمەس, سول لاقاپ اتى «تايلاق» دەگەن ەسٸممەن اتايتىن بولادى.
ٷشٸنشٸ اقساقال: تايلاق جاستايىنان كٸشٸ جٷزدٸڭ بولاشاق حانى ەبٸلحايىرمەن جولداس بولدى. ٶسە كەلە ول ەكەۋٸ قارۋلاس دوس بولىپ, بٸرگە تالاي شايقاستارعا قاتىسىپ, ەل شەتٸنە كەلگەن جاۋلارعا تويتارىس تا بەرٸپتٸ. ەسٸرەسە قالماقتار, ورىس كازاكتارىمەن بولعان تالاي شايقاستارعا قاتىسىپ, ەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسٸپتٸ. حانمەن بٸرگە اينالاداعى اۋلدارداعى جاستاردى جىيناپ, شىنىعۋ, ەسكەري جاتتىعۋ جۇمىستارىن دا جٷرگٸزٸپ, شايقاستىڭ نە بٸر ەدٸستەرٸن دە يگەرٸپتٸ. ەندٸ ول اۋىل اراسىنداعى جاي عانا «تايلاق باتىر» ەمەس, قول باستاۋشىسى رەتٸندە دە قاتارىنان وزا بٸلٸپتٸ. حان ەبٸلحايىرمەن ٷزەڭگٸلەس جٷرٸپ, جاعالبايلىنىڭ قولىن دا باسقارعان ەكەن. وسىلايشا ول, ەل اراسىندا ابىروي – اتاققا دا يە بولعان ەكەن. ونىڭ اتى ەندٸ جاعالبايلى عانا ەمەس, بٷكٸل جەتٸرۋعا, ەبٸلحايىرعا قاراستى بارلىق جەرگە تاراپتى. تايلاقتى, تٸپتٸ قازاقتار مەن قاراقالپاقتار, باشقۇرتتار عانا ەمەس, اتا جاۋىمىز قالماقتار مەن ورىستار دا جاقسى بٸلەتٸن بولىپتى. تٸپتٸ شابۋىلعا شىققاندا, بولماسا بەكٸنٸستەردٸ قورعاۋدا تايلاقتىڭ قولى تۇر, بولماسا ول شەپتٸ تايلاقتىڭ قولى ۇستاپ تۇر, دەگەندٸ ەستٸسە, شابۋىلعا شىققان قالماقتار مەن ورىستار ات باسىن كەيٸن بۇرعان ەكەن.
وسى اتاق قوي, تايلاق باتىر قول باستاپ, ەل مەن جەردٸڭ ازاتتىعى جولىندا جوڭعارلارعا قارسى باس كٶتەرگەندە, الدىمەن جاعالبايلى جاستارى, كەيٸن ماڭايداعىلاردىڭ بارلىعىنىڭ ونىڭ سوڭىنان ەرٸپ جٷرگەنٸ. بۇل جاساقتىڭ قول جيناپ, بٸرلەسە جوڭعارلارعا قارسى باس كٶتەرۋلەرٸنە كٷش بەرگەن, قازاق جاساقتارىنىڭ تايلاق باتىرعا, ٶزدەرٸنٸڭ ەسكەري باسشىلارىنا دەگەن بەرٸك سەنٸمدەرٸ بولسا كەرەك. سەنٸم عوي, تايلاق باتىر باستاعان قازاق جاساقتارىنىڭ باستىرىن بٸرٸكتٸرٸپ, ەل مەن جەردٸ ازات ەتۋ جولىندا جوڭعارعا قارسى كٷش جۇمساۋعا ەكەلٸپ جٷرگەن,- دەيدٸ ول (سوڭى).
تەۋكە حان ٶلگەننەن كەيٸن-اق, كٶپ ۇزاماي قازاق بيلەرٸ - بٸرەۋٸ تاققا تالاسىپ, بٸرەۋٸ باققا تالاسىپ, ەل اراسىنان بٸرلٸك كەتتٸ. قازاقتاردىڭ اراسىنداعى وسى جايدى كٷتٸپ وترعان جوڭعارلار مەن قالماقتار قازاقتارعا كٶز الارتىپ, قايتكەن كٷندە ولاردىڭ وسىنشا كەڭ جەرٸ مەن بار بايلىعىن قولعا تٷسٸرۋدٸ ويلاستىرا باستادى.
ەندٸ بٸر سەت تاريحشىنى تىڭداپ كٶرەلٸك:
- «... قازاقتاردىڭ اراسىنداعى تەۋكە حان ورناتقان تىنىشتىق ۇزاققا بارمادى. كٶپ ۋاقىت ٶتپەي-اق قازاق بيلەۋشٸلەرٸ اراسىنداعى ٶزارا تالاس پەن تارتىس تۋىنداپ, بۇل جايدى كٶرشٸلەرٸ تيٸمدٸ پايدالانا بٸلدٸ. باتىستان ەدٸل قالماقتارى باس كٶتەرسە... شىعىستان باسقا كٶرشٸلەردٸ بىلاي قويعاندا رەسەي مەن كىتايدىڭ ٶزدەرٸن الاڭداتقان, سول كەزدەگٸ ەڭ قۋاتتى قولباسشى گالدان تسەرەن باستاعان جوڭعارلدار ەرەكشە قاۋٸپ تٶندٸردٸ... (ۆ.ۆ. ۆەليامينوۆ – زەرنوۆ. يسسلەدوۆانييا و كاسيموۆسكيح تسارياح ي تسارەۆيچاح. سپب 1885. ت.2. 165-166 ب.ب).
- «1723 جىلدىڭ كٷزٸنٸڭ باس كەزٸندە ەدٸل قالماقتارىنىڭ حانىنا جوڭعار قونتايشاسى سۋان رابتاننان, قازاقتارعا قارسى قول بٸرٸكتٸرەيٸك دەگەن ۇسىنىسپەن كەزەكتٸ حابارشى كەلدٸ. ول ۇسىنىستى ايۋكە حان قۋانا-قۋانا قارسى الدى. بٸراق, جوڭعارلاردىڭ ايۋكەمەن قازاقتارعا قارسى ەسكەري وداق قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ويلارىن سەزگەن, ەلدە تىڭشىلارى ارقىلى بٸلگەن كٸشٸ جٷزدٸڭ حانى ەبٸلحايىر ولاردىڭ بۇل ٸستەرٸن ٸسكە اسىرۋعا, سٶيتٸپ قازاقتاردى ەكٸ جاقتان قىسپاققا الۋعا جول بەرگەن جوق. ەبٸلحايىردىڭ قاجىرلى قيمىلدارى قالماق قونتايشالارى دورجى نازاروۆ, حوشوت - دوندۋك پەن لەكبەيلەردٸڭ ٷرەيلەرٸن قاشىرىپ, قازاق حانى باستاعان ەسكەرلەردٸڭ ەكپٸنٸنەن ٷرەيلەنگەن ولار تەزدەتٸپ جايىقتىڭ سول قاناتىنان, وڭ جاعالاۋىندا جاتقان كراسنىي يار مەكەنٸنە قاراي كٶشتٸ (ۋ. ەردنيەۆ. كالمىكي (يستوريكو-ەتنوگرافيچەسكيە وچەركي). ەليستا. 1980. 129-130 ب.ب.).
- «قازاقتاردىڭ بۇل سۇراپىل شابۋىلدارىنان قورىققان ايۋكە ەندٸ, شىعىستا جاتقان جوڭعارلارمەن قازاققا قارسى قول بٸرٸكتٸرۋ بىلاي تۇرسىن, كٸشٸ جٷزدٸڭ حانى ەبٸلحايىرعا ارنايى ەلشٸ جٸبەرٸپ, قورىققانننان ونى كەلٸسسٶزگە شاقىردى. بٸراق, قالماققا ەبدەن ٶشٸ كەتكەن ەبٸلحايىر ونىڭ ٶتٸنٸشٸنە قۇلاق اسپاي, قايتا ورىس – قالماق قولدارىن تىقسىرىپ, الدىمەن دورجى نازاروۆتىڭ ۇلى لوبجىنىڭ قولىن, ەكٸنشٸ بٸر شايقاستا ايۋكەنٸڭ نەگٸزگٸ قولدارىن تاس - تالقان ەتٸپ جەڭدٸ. سٶيتٸپ, قازاق دالاسىندا جوڭعارلار مەن قالماق قولدارىنىڭ بٸرٸگٸپ, قازاقتارعا قارسى شىعۋلارىنىڭ الدىن الدى». بۇل جايلار تاريحشى ي.ەروفەەۆانىڭ 1999 جىلى «سانات» باسپاسىنان جارىق كٶرگەن «ابۋلحاير حان پولكوۆودەتس, پوليتيك ي پراۆيتەل» دەگەن ەڭبەگٸندە كەڭ كٶلەمدە جازىلعان. بۇل شايقاستارعا تايلاق باتىردىڭ ٶز قولىمەن قاتىسقانى سٶزسٸز. سەبەبٸ, وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە ول ىلعيدا, جان جولداسى ەبٸلحايىردىڭ قاسىنان تابىلاتىن. ال بۇل جولى قالماقتارعا قارسى شايقاس تايلاق باتىردىڭ جەرٸندە, جايىق ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ٶتٸپ وتىر.
بٸراق, بۇعان دەيٸن قازاق دالاسىنىڭ شىعىس جاعىندا كەرەمەت كٶپ كٷش جيناعان جوڭعارلار «شەشٸنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, قالماقتاردان حاباردى كٷتپەي-اق, قازاق جەرٸنە باسىپ كٸرگەن بولاتىن. ەرٸ قاراي ورىس تاريحشىسى م. ۆياتكيندٸ تىڭدايىق: -«نابەگي دجۋنگارسكيح ويراتوۆ پود پرەدۆوديتەلستۆوم شۋنى – باحادۋرا نا كازاحسكيە كوچەۆيا ۆ 1723 گودۋ سوپروۆوجداليس نەيسچەسليمىمي بەدستۆييامي دليا كازاحسكوگو نارودا, پوتەرەي بوگاتەيشيح پاستبيشش سەميرەچيا, تالاسا ي سىر-داري, ماسسوۆوي گيبەليۋ سكوتا, ۋبييستۆوم ي پلەنەنيەم منوگيح تىسياچ كازاحوۆ. كازاحي بىلي ۆىنۋجدەنى پوكينۋت ستارىە كوچەۆيا ي ماسسامي پەرەسەليتسيا ۆ پرەدەلى سرەدنەازياتسكيح حانستۆ- بۋحارسكوگو ي حيۆينسكوگو. وكولو 1725 گودا گورودا تاشكەنت ي تۋركەستان بىلي پوتەريانى كازاحامي (م.ۆياتكين. سىرىم باتىر. الماتى. «سانات». 2002. 141.).
ييا, بۇل اتاقتى «اقتابان شۇبىرىندى, القا كٶل سۇلامانىڭ», بار قازاقتىڭ «ەلٸم-ايلاپ» جىلاعانىنىڭ باسى وسى بولاتىن. قوجابەرگەن جىراۋ تاپ سول كەزدە:
بۇل زامان, قاي-قاي زامان, ازعان زامان,
بۇل جۇرتىم اپات كەلٸپ توزعان زامان.
كٶرشٸ ەكٸ ەل مىلتىق بەرٸپ, ەسٸرتكەن سوڭ,
قازاقتان ساسىق جوڭعار وزعان زامان.
ەدٸل مەنەن جايىق جاقتان كٶش كەلەدٸ,
ات پەن نار ەر كٶش سايىن بوس كەلەدٸ.
ايىرىلعان جەر مەن سۋدان جامان ەكەن,
مٶلتٸلدەپ ەكٸ كٶزدەن جاس كەلەدٸ,- دەپ جىرعا قوسقان ەكەن.
جاۋدان (جوڭعاردان) قاشقان قازاقتىڭ سول كٶشٸ باسى اۋعان جاققا, وڭتٷستٸك, ەسٸرەسە ارالدى اينالىپ, سولتٷستٸك جاققا كٶشكەنٸ بەلگٸلٸ. وندا بارعاندا, كٶشتٸڭ تٸرەلەتٸن جەرٸ جايىق ٶزەنٸ. جايىققا سول جاعىنان ەلەك ٶزەنٸنٸڭ قۇيىلارىنا دەيٸنگٸ جەرٸ نەگٸزٸنەن جاعالبايلىنىڭ قونىستانعان جەرٸ. كٶشكەن ەل وسىندا كەلٸپ ەس جيىپ, ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك, قايتكەن كٷندە تۋعان جەردٸ جاۋدان ازات ەتۋگە بولادى, جالماۋىز جوڭعاردى قايتكەندە جەر جاستاندىرۋعا بولادى?- دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەي باستايدى. «اقتابان شۇبىرىندى, القا كٶل سۇلاما» دەگەن سۇراپىل سوققىدان كەيٸن العاشقى بولىپ ەس جيعاندار, سول جايىق بويىندا جاتقانداردان بولدى. تاريحشىنى تىڭدالىق. م.ۆياتكين:
- «كاك ۋستنىە پرەدانييا كازاحوۆ, تاك ي زاپيساننىە رۋسسكيمي نابليۋداتەليامي راسسكازى ستاريشين و گوداح «ۆەليكوگو بەدستۆييا» پودچەركيۆايۋت, چتو رەشايۋششۋيۋ رول ۆ ورگانيزاتسيي بوربى س ويراتامي سىگرالي باتىرى: تايلاك – ۆ ملادشەم, سانرىك – ۆ ستارشەم ي بٶكەنباي – ۆ سرەدنەم جۋزاح (سول ەڭبەكتە 141 ب.), دەسە, ي. ەروفەەۆا:
- «قازاق قولدارى 1727 جىلى بۇلانتى ٶزەنٸنٸڭ ماڭىندا «قاراسيىر» دەگەن جەردە قالماقتارعا بٸرٸنشٸ رەت ويسىراتا سوققى بەردٸ. كەيٸن بۇل جەر «قالماق قىرىلعان» دەپ اتالعان. ا.ديۆاەۆ جازىپ قالدىرعان قازاقتىڭ تاريحي ەفساناسىندا , بۇل جەردە جوڭعارلار تاس – تالقان بولىپ جەڭٸلدٸ. قازاقتىڭ العاشقى جەڭٸس تۋىن كٶتەرگەن جەرٸ «قاراسيىر» بولاتىن. بۇل سوعىستا , قازاق جٸگٸتتەرٸنەن قۇرالعان ٸرٸ ەسكەري توپتاردى باسقارعان كٸشٸ جٷزدەگٸ جەتٸ رۋدان شىققان تايلاق باتىر مەن ونىڭ جيەنٸ – ۇلى جٷزدەگٸ وشاقتى رۋىنان شىققان ساڭىرىق باتىر, ەرەكشە كٶزگە تٷستٸ (ي.ەروفەەۆا. ابۋلحاير حان: پولكوۆودەتس, پراۆيتەل ي پوليتيك. 142 ب. تاپ وسى ۋاقيعانى جازۋشى ەنۋار ەلٸمجانوۆ بىلايشا جالعاستىرادى:
-«تري دنيا ساربازى حورونيلي سۆويح درۋزەي, پاۆشيح ۆ بيتۆە, پرينوسيا ۆ جەرتۆۋ بوەۆىح كونەي. ك نيم شلي ي شلي ليۋدي, ينوگدا تسەلىمي وتريادامي. سانرىك ي تايلاك ۋسترويلي تورجەستۆەننۋيۋ ۆسترەچۋ بوگەنبايۋ, كوگدا توت پوسلە پوبەدى, ناد دجۋنگارامي ۆمەستە س شەستيۋستامي سۆويح ساربازوۆ ك بەرەگام بۋلانتى. روسلىي, پلەچيستىي بوگەنباي بىل دوبرودۋشەن ي سپوكوەن. ون يسكرەننە, پو براتسكي وبنيال باتىروۆ, پروستوتوي سۆوەي سرازۋ زاۆوەۆال يح دوۆەريە ي ۋۆاجەنيە. ي پوسلە تويا تايلاك ي سانرىك نە سگوۆاريۆاياس, پرەدلوجيلي بوگەنبايۋ پرينيات پولوجەنيە ستارەيشينى سرەدي نيح..» (ا.اليمجانوۆ. گونەتس. ).
بۇل نە دەگەن سٶز? بۇل كٶرگەندٸك. ٷلكەندٸ سىيلاۋ, قازاقتىڭ قانىنا بٸتكەن قاسيەت. بۇل دەگەنٸڭٸز, بۇعان دەيٸن قاراسيىر جازىعىندا ۇلى جەڭٸستٸڭ تۇتقاسى تايلاق پەن ساڭىرىقتىڭ قولىندا بولدى, دەگەن سٶز. قازاق قولدارىن باستاۋشىلار دا وسى جاستار بولعانىن كٶرسەتسە كەرەك. ٷلكەندٸ سىيلاپ ٷيرەنگەن جاس باتىرلار جەڭٸس تۋىن اعالارىنا - بٶگەنبايعا بەرٸپ جاتقاندارى عوي.
قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى شەشٸلەتٸن تۇستا بٸرٸنشٸ بولىپ باس كٶتەرٸپ, قالعان ەلدٸ باستاپ, 1723 جىلى قازاقتاردى جەڭٸپ, جان-جاققا قاڭعىرتىپ جٸبەرگەن, قىلىشىنان قانى تامعان جوڭعاردى وسىلاي جەڭٸپ, اتويلاتىپ, جوڭعاردىڭ جاۋىنگەرلەرٸن ات باۋىرىنا بايلاعان تايلاق باتىر مەن ساڭىرىق باتىردى ەلٸمٸزگە وسىناۋ جەڭٸستٸ الىپ كەلٸپ جٷرگەن, ول جەڭٸستٸڭ تۋىن قازاقتىڭ سالتى بويىنشا اعالارى بٶگەنباعا ۇستاتتقاندارى ٷشٸن, جاس باتىرلاردىڭ ۇلى جەڭٸستەرٸن قالايشا ٶزدەرٸنە بۇيىرتپايمىز. بٸزشە, سولاي بولىپ وتىر. بارلىق جەردە جەڭٸس تۋىن بٶگەنبايعا بايلاپ, جاس باتىرلاردى ەستەن شىعارىپ جٷرمٸز. نەلٸكتەن?
جوعارىدا بٸز, قازاقتاردىڭ العاشقى جەڭٸسكە جەتكەن جەرٸ «قاراسيىر» دەگەن بولاتىنبىز. تاريحشىلار ول جەردە بولماعان سوڭ, ول جەردٸ كٶرمەگەن سوڭ قاراسيىردىڭ قاي جەردە ەكەنٸن دۇرىس جازباي جٷر. قاراسيىر جازىعى بٷگٸنگٸ قوستاناي وبلىسى, قامىستى اۋدانىنىڭ وڭتٷستٸگٸ مەن اقتٶبە وبلىسى ەيتەكە بي اۋدانىنىڭ ورتاسىندا جاتىر. ەنٸ 30 - 40 شاقىرىمعا, ۇزىندىعى ەلۋ - الپىس شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان تەپ - تەگٸس, ەن دالا. «قاراسيىر» جازىعىنىڭ سولتٷستٸك جاعىندا «كٸندٸكتٸ» دەپ اتالاتىن ٷلكەن كٶل جاتىر. سول كٶلدٸڭ قاق ورتاسىندا, كٶلدٸڭ كٸندٸگەندەي بولىپ «قاراتٶبە» دەگەن ارال بار. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋلارى بويىنشا, وسى قاراسيىر شايقاسىندا قازا بولعان باتىرلار مەن سۇلتانداردى قاراتٶبەنٸڭ تٶبەسٸنە جەرلەگەن ەكەن. بىلايشا ايتقاندا, قاراتٶبە, سول شەشۋشٸ شايقاستا قازا بولعان باتىرلار مەن سۇلتانداردىڭ پانتەونى بولعانعا ۇقسايدى. وسىدان 30-40 جىل بۇرىن سول قاراتٶبەنٸڭ باسىندا 30 شاقتى, كەرەمەت كٶك تاستان جاسالعان وتىز شاقتى قۇلىپتاس بولاتىن. بٷگٸندە بٸر دە بٸر قۇلىپتاس قالماپتى. شاماسى, ول كٶكتاستار وركاش اۋىلىنىڭ سول ماڭدا سالىنعان ٷيلەرٸنٸڭ ٸرگە تاستارىنا كەتكەن بولار.
قاراسيىر جازىعىنان كەيٸن تايلاق باستاعان قازاقتار قولى جوڭعارلاردى قۋىپ, تورعاي جاعىنا, ول جەرلەردە دە بٸرنەشە «قالماق قىرىلعان» دەگەن جەرلەر بار. ودان وڭتٷستٸككە قاراي جٷرٸپ, بۇلانتى مەن بٶلەنتٸ ٶزەندەرٸنٸڭ جاعالارىندا دا تالاي قىرعىن بولىپ, قازاقتار ول جەردە دە جوڭعارلاردى قىرعىنعا ۇشىراتىپ, ۇلى جەڭٸستٸڭ سوڭعى نٷكتەسٸن انراقاي جازىعىندا قويادى. وسى شايقاستاردىڭ بارلىعىندا تايلاق باتىر باستاعان قول ەرلٸك كٶرسەتٸپ, قازاق ەسكەرٸنٸڭ باس قولباسشىسى ەبٸلحايىر حاننىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقتار ەندٸ قايتىپ قازاق جەرٸنە اياق باسپاسىن دەگەن ويمەن, جوڭعارلاردى ەرتٸستٸڭ ارعى بەتٸنە قۋىپ سالادى. ەرتٸستەن ٶتكٸزٸپ قانا قويماي, ەبٸلحايىر حان تايلاق باتىر باستاعان كٸشٸ جٷزدٸڭ 40 مىڭداي قولىن تارباعاتاي جاقتا قالدىرادى. ول جاقتاي تايلاق باتىر باستاعان قولدىڭ قانشا جىل تۇرعانى بەلگٸسٸز, بٸراق ولاردىڭ وتىرعان جەرلەرٸن سەمەي جاقتىڭ قازاقتارى بٷگٸنگە دەيٸن «جاعالبايلى جوتاسى» دەيدٸ ەكەن. وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن كەرەي جەنٸبەك باتىردىڭ تويىنا بارعاندا, سول جاقتىڭ عالىمدارىنىڭ اۋىزدارىنان ەستٸگەن ەدٸم.
تايلاق باتىر جايلى ەڭگٸمەنٸ وسىمەن اياقتاۋعا دا بولار ەدٸ, بٸراق سوڭعى جىلدارى تايلاق باتىر كٸمنٸڭ باباسى, ياعني, ونىڭ ناقتى رۋى كٸم, دەگەن تالاس ەڭگٸمەلەر كٶبەيٸپ كەتتٸ. شىنىمەن دە تايلاق باتىردىڭ جەتٸ رۋدان ەكەنٸ راس, سولاي بولا تۇرىپ, باتىر سول جەتٸ رۋدىڭ قايسىسىنان? باس باتىرعا جەتٸ رۋدىڭ بارلىعى يە بولعىسى كەلەتٸن سيياقتى. ولار- جەتەۋ. بٸر باتىردى جەتٸگە قالاي بٶلەمٸز?
تايلاق باتىر جايلى سٶز باستاعان اقىن قوجابەرگەن جىراۋ بولاتىن. ول ٶزٸنٸڭ «ەلٸم-اي» داستانىندا:
قاتىستى كٸشٸ جٷزدەن تايلاق مەرگەن,
سۇلاتتى كٶزدەگەنٸن اتقان جەردەن.
بٸر مەرگەن ساڭىرىق اتتى جارالاندى,
تايلاقتىڭ جولداس بولىپ سوڭىنا ەرگەن.
ەكەۋٸ كٸشٸ جٷزدەن «شەكتٸ» ەدٸ...
قوجابەرگەن جىراۋ بولسا ەكەۋٸن دە «باتىر» ەمەس, «مەرگەن» دەيدٸ. ونىمەن قويماي ەكەۋٸن دە «شەكتٸ» دەيدٸ. ال وسى مەسەلەگە بايلانىستى تالاسقا تٷسٸپ, گازەت-جورنالدارعا تٷرلٸ ماتەريالداردى جارييالاپ جٷرگەن عالىم, جورنالشىلار دا تايلاق باتىردى ٶزدەرٸنٸڭ اتالارىنا قاراي تارتىپ, بٸرەۋلەرٸ ونى تەلەۋ (فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەرٸكباي ساعىندىقۇلى), ەندٸ بٸرٸ ونى – كەرەيٸت (ٶلكەتانۋشى تىنىشبەك دايرابايۇلى) دەسە, بٸر توپ جاعالبايلىلىقتار تايلاق باتىردى - جاعالبايلى, دەپ ٶزدەرٸنە قاراي تارتادى. سوندا, ەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسٸپ, 1726 جىلى, ٷش جٷزدٸڭ يگٸ جاقسىلارى باس قوسقان, ورداباسىداعى جيىندا كٸشٸ جٷز جاساقتارىنىڭ قولباسشىسى بولىپ سايلانعان تايلاق باتىر جەتٸ رۋدىڭ قاي اتاسىنا جاتادى? مەنٸڭشە, و باستا بٸر ادامنان (قوجابەرگەن جىراۋدان بولسا كەرەك) كەتكەن قاتەلٸك تالاي ادامدى دۇرىس جولدان تايدىرىپ, اداستىرىپ وتىرعانى راس. ولاي دەيتٸنٸمٸز, ونشاقتى تاريحشى «باتىر» دەپ تانىعان تايلاقتى «مەرگەن» دەپ باسقا جولعا تٷسٸرٸپ وتىرعانى كٶرٸنٸپ-اق تۇر. تايلاق باتىر بولعان. باتىر بولماسا, ورداباسىدا ونى نەگە كٸشٸ جٷز ەسكەرٸنٸڭ قولباسشىسى ەتٸپ سايلادى? ٶزٸ قازاق ەسكەرٸنٸڭ باس قولباسشىسى بولىپ سايلانعاننان كەيٸن, ەبٸلحايىر حان ٶزٸنٸڭ ورنىنا تايلاق باتىردى ۇسىنىپ وترىعان جوق پا? بۇل باسى اشىق مەسەلە, نەمەسە قوجابەرگەن جىراۋ باسقا بٸر تايلاق پەن ساڭىرىقتى ايتىپ وتىر ما?
مەنٸمشە, قاتەلەسكەندەردٸڭ ٸشٸندە قازاق ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ اۆتورى دا بار. ول ٷلكەن ەڭبەكتٸڭ 8 - شٸ تومىنىڭ 177 بەتٸندە –«تايلاق مەتٸۇلى... كٸشٸ جٷزدٸڭ جەتٸ رۋىنان شىققان, دەپ جازىپتى. تايلاق باتىر شىنىمەن دە مەتٸ بيدٸڭ ۇلى ما? بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە تايلاق باتىر كٸشٸ جٷزدٸڭ حانى ەبٸلحايىرمەن قۇرداس بولعان دەيدٸ بٸلەتٸندەر. ەبٸلحايىر حان بولسا 1693 جىلى تۋعان. ياعني, تايلاق باتىر دا سول جىلعى – 1693 جىلعى. ال تايلاق باتىردىڭ ەكەسٸ دەپ جٷرگەن مەتٸ بي, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەنتسيكلوپەديياسىندا, شامامەن 1627 جىلى تۋىپ, 1711 جىلى قايتىس بولدى دەلٸنگەن. سوندا تايلاق باتىر دٷنيەگە كەلگەندە, ونىڭ ەكەسٸ دەپ جٷرگەن بابامىز مەتٸ بي 86 جاستا ەكەن. 86 جاستاعى شالدان (ەرۋاعى كەشٸرسٸن) بالا تۋۋى مٷمكٸن, ال تايلاقتاي باتىر بالا تۋدى, دەگەنگە سەنۋ تٸپتٸ دە قيىن. مۇنى بٸر دەپ قويالىق.
ەكٸنشٸ: سەمەي جاقتاعى «جاعالبايلى جوتاسى» دەگەنٸمٸز, بٸراز مەسەلەنٸڭ بەتٸن اشارى سٶزسٸز. نەگە ول جەردٸ «جاعالبايلى جوتاسى» دەپ اتاعان. نە ول جەردە جاعالبايلى جاۋىنگەرلەرٸ قازاق جەرٸن جونعاردان قورعىپ تۇرعان, بولماسا ول ەسكەردٸڭ قولباسشىسى جاعالبايلى ازاماتى بولعانى. بٸز تايلاق باتىردىڭ, 1726 جىلعا دەيٸن جاعالبايلى قولىنىڭ قولباسشىسى بولعانىن جاقسى بٸلەمٸز. بۇنى ەكٸ دەلٸك.
ٷشٸنشٸ ايتارىم, الداعى ۋاقىتتا تاريحي مەسەلەگە كەلگەندە, اناۋ «الاي» دەدٸ, مىناۋ «بىلاي» دەدٸ, دەگەنگە اسا كٶڭٸل بٶلمەگەن دۇرىس بولار. سەبەبٸ, قازاقتا «جاڭىلمايتىن جاق, سٷرٸنبەيتٸن تۇياق جوق», دەگەن ۇعىم بار. قاتەلەسپەيتٸن ادام جوق. بەرٸمٸز دە قاتەلەسەمٸز. ەڭ باستىسى, دەلەل كەرەك. بٷگٸنگٸ تايلاق بابامىز جايلى جازعانداردىڭ بٸرٸ – بٸرٸندە دە دەلەل جوق. تايلاق بابامىز جايلى جازعانداردىڭ ٸشٸندە, بەرٸن بىلاي قويعاندا, كٶڭٸلگە قاياۋ تٷسٸرەتٸن «ايقىن» گازەتٸنٸڭ بيىلعى جىلعى 127 سانىنداعى «تايلاق باتىردىڭ تەگٸ قانداي?» دەگەن ماتەريال بولدى. اۆتور ٶزٸ تايلاق باتىر تۋرالى جازعانداردىڭ ەڭبەكتەرٸنە «ەش دەلەلٸ جوق», دەي وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ جازعان ماتەريالىندا دا ەشقانداي ناقتى دەلەل كەلتٸرمەيدٸ. ماتەريالدىڭ كەي جەرلەرٸندە ادامنىڭ نامىسىنا تيەر سٶزدەر ايتىپ, مىرزاباي جاقسىلىقوۆ پەن بايانعالي قۇلتاەۆتىڭ جەر-جەبٸرٸنە جەتكەن. «.. ٶلٸ ارۋاقتاردىڭ سٶيلەي المايتىنىنا ارقا سٷيەپ وتىر-اۋ», دەگەنٸ نە دەگەن سٶز? جۋرناليستيكادا – «سىنا, بٸراق ەشكٸمنٸڭ نامىسىنا تيمەيتٸندەي ەتٸپ سىنا», دەگەن ۇعىم بار ەدٸ. سول جاعى ەسكەرٸلمەدٸ-اۋ دەيمٸن.
تايلاق باتىر جايلى ەلٸ دە تالاي ماتەريالدار جازىلار. بٸراق, كٶپ بولىپ بۇل تاقىرىپتى ەلٸ دە تەرەڭٸرەك زەرتتەسەك دۇرىس بولار ەدٸ. سوسىن بارىپ ٶز ويىمىزدى ورتاعا سالايىق, اعايىن. سەبەبٸ, تايلاق باتىر كٶپ باتىرلاردىڭ بٸرٸ ەمەس. ول «قازاق» دەگەن حالىقتىڭ باسىنا كٷن تۋىپ, جوڭعار دەگەن جالماۋىز جۇتىپ قويامىن دەپ تۇرعان كەزدە, جاۋدىڭ ايبىنىنان جاسقانباي, بٸرٸنشٸ بولىپ باس كٶتەرٸپ, ارتىنان مىڭداردى ەرتٸپ, ەل مەن جەر بوستاندىعى جولىندا ٶزٸنەن ەكٸ-ٷش ەسە كٷشتٸ جاۋمەن جان الىپ, جان بەرە كٷرەسٸپ, جاۋىن جەڭگەن, ەلدٸڭ سولتٷستٸگٸندە كٶتەرگەن جەڭٸس تۋىن, ەلدٸڭ وڭتٷستٸگٸنە ەكەلٸپ, اتاقتى انراقاي شايقاسىنان كەيٸن, قانشا جىل قوقاڭداعان جاۋدى جەڭٸپ, جەر بەتٸنەن «جوڭعار» دەگەن حالىقتى تٷبەگەيلٸ جويىپ جٸبەرگەن قازاقتىڭ باس باتىرى –تايلاق باتىر. ونى بٸلۋ, ونىڭ ەرلٸگٸن ناسيحاتتاۋ ەر قازاقتىڭ مٸندەتٸ بولسا كەرەك. ال باس باتىردى ٶزٸنٸڭ اتاسىنا تارتىپ, ٶز اتاسىنىڭ عانا ماقتانىشى ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىسقان جازعىشتارعا ايتارىم, دەلەلسٸز تاريحي ماتەريل جازباي اق قويساق دۇرىس بولار ەدٸ. كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە بار قازاقتىڭ اماندىعى, ەل مەن جەردٸڭ بٸرلٸگٸ ٷشٸن كٷرەسكەن باس باتىردىڭ ەرلٸگٸ مەن ەسٸمٸ, سول قازاق رۋلارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىنا ٸرٸتكٸ سالىپ جٷر. باس باتىردىڭ ەسٸمٸن, ماقتانىش ٷشٸن توقتىشا تارتقانشا, ونىڭ ەسٸمٸن بٷكٸل قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدىرعانىمىز دۇرىس بولار ەدٸ, اعايىن!
اقتٶبە جەنە قوستاناي مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارىنىڭ
قۇرمەتتٸ پروفەسسورى – قۋانىشباي ورمانوۆ
