Bul týraly taivandyq ǵalymdar málimdedi.
Ejelgi tas dáýiri – adamzat tarihyndaǵy eń mańyzdy kezeńderdiń biri.
Afrikadan tabylǵan sońǵy materialdar negizinde adamzat ómirindegi eń ilki kezeńdi qamtityn ejelgi dáýir bul kúnde «oldývei» dáýiri dep atalady. Ol (b.j.b.) 2,5 mln jyldan bastalady.
Ejelgi tas dáýiriniń odan keiingi eki kezeńi – 800 myń jyldan 140 myń jylǵa deiingi dáýirdi qamtidy. Kóptegen zertteýshiler orta paleolitti bizdiń zamanymyzdan burynǵy (b.z.b) 140-40 myń jyldyqtarǵa jatqyzady. Sońǵy tas dáýiri 40 myń jyldyqtan, 12 myń jyldyqqa deiingi ýaqytqa sáikes keledi eken.
Adamzat tarihy týraly dinniń aitary basqa. Al dini emes, páni tarihshy- ǵalymdar adamzat tarihynyń áleýmettik-ekonomikalyq damý kezeńderin -tas dáýiri, mys dáýiri dep, uzaq-uzaq, iri — iri kezeńderge bólip qarastyrady.
Al bizdiń arheolog-tarihshylarymyz Qazaqstan jerinde ejelgi adamnyń qazyndy qaldyqtary ázirge kezdese qoimaǵanyna qaramastan, olardyń meken etken aýdandarynyń biri – Qarataý jotasy bolǵanyn anyqtap otyr. Arys ózeni jaǵasyndaǵy Kishi Qarataý jotasynyń soltústik-shyǵys bóliginde júrgizilgen arheologiialyq qazba jumystary kezinde ertedegi adamdardyń eńbek quraldary bolyp tabylatyn. Irili-usaqty shaqpaq tastardyń tabylýy osyǵan aiqyn dálel bola alady. Qarataýdyń alǵashqy turǵyndary ot jaǵyp, ony sóndirmei ustai bilgen. Olar ań aýlaýmen, tamaq bolatyn ósimdikterdi jinaýmen shuǵyldanǵan. Ortalyq Qazaqstan jerindegi qazbalarǵa qaraǵanda, osy mańda ornalasqan ejelgi adamdar eńbekke tas quraldaryn keńinen paidalanǵan. Olar tastardy úshkirlep, úlken-úlken qyrǵyshtar, ártúrli dóńgelek quraldar jasap, qajetterińe jarata bilgen.
B.z.b. 2 myń jyldyqtyń ortasynda Qazaqstan jerindegi taipalar qola zattaryn jasaýdy meńgergen. Qazaqstan jerinde tústi metaldar óńdeýge, ásirese mal ósirýge myqtap kóńil bólgen. Sóitip, b.z.b. 2 myń jyldyqtyń aiaǵynda – I myń jyldyqtyń basynda dala halyqtary sharýashylyqtyń jańa túri – kóshpeli mal sharýashylyǵyna aýysady.
Mine, bul qazaq jeriniń ejelgi tarihy týraly bizdegi ábden qalyptasqan uǵym. Iaǵni bizdiń jyl sanaýymyzdan eki myń jyl buryn ejelgi qazaq jeri – tas, qola dáýirin bastan keship jatqan-mys. Al ózge jurttar tas, qola dáýirin árisi 140 myń, berisi 40 myń jyldyń aldynda bastarynan ótkerip jatypty. Bizge olai dep aitý, bir túrli uiat siiaqty. Tipti qazaq handyǵy qurylýdyń aldyndaǵy ejelgi túrki taipalardyń ózin «ata-babamyz» deseń, ózge emes, ózimizdiń ishimizdegi bilgishter «qoi-ei, uiat bolady» dep, betteri dý ete túsedi.
Biz «qytai» dep júrgen halyq ózderin «hanzý» deidi. Bul «han ulty, han jurty, han halqy» degen maǵynany beretin sóz. Bul ataý olarǵa qytai tarihyndaǵy Han patshalyǵy (b.z.b. 202 j. qurylyp, b.z. 220 jyly joiylǵan) tusynda berildi. Soǵan qaramastan, qytai jerinde bolǵan arǵy-bergi handyqtar men órkenietterdiń bárin qytaiǵa menshiktep jazyp, aita beredi. Oǵan bir pende «nege bulai?» dep jatqan joq. Kerisinshe, «qytaidyń 5000 jyldyq órkeniet tarihy bar» degen pátýany álem jurtynyń sanasyna sińirip boldy. Al bizde bolsa, órkeniet tarihymyzdy 2000 jylǵa, tipti shyrqaǵanda 4000 jylǵa aparsaq, ózge emes, ózimizdi sendirý qiyn. Nege, biz osylai bolyp qaldyq?! Neshe ǵasyrlyq quldyqtyń áseri shyǵar, bálkim…
Jýyrda Taivannyń memlekettik telekanalynyń «Sheshýshi sát» atty baǵdarlamasynda Qazaqstan týraly arnaiy habar berildi. Telehabarǵa júrgizýshiden basqa, tarihshy-arheolog, Ortalyq Aziia zertteýshi, saiasatker-ǵalym qatysty. Tarihshy-ǵalym AQSh-tyń Áýe keńistigi jáne ǵaryshtyq keńisti zertteý ulttyq agenttiginiń ǵaryshtan túsirgen sýretterine silteme jasai otyryp, «Qazaq jerindegi órkeniettiń tarihy 8 myń jyldy quraidy» dep málimdedi. Al saiasatker-ǵalym Qazaqstannyń búgingi ushqan qustai damyǵan áleýetin tilge tiek etti. Tómende biz sol telehabardyń qysqasha stenogrammalyq nusqasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Júrgizýshi: Bizdiń qazir kórip otyrǵanymyz, NASA-nyń (National Aeronautics and Space Administration) túsirgen sýreti. Bul qazaq dalasyndaǵy kólemi jaǵynan eń úlken, adam qolymen jasalǵan belgiler. Iaǵni biz biletin nakas syzyqtary siiaqty ádette jai kózge kórinbeitin, biraq aspannan tómenge qarai nemese spýtnik kartasynan qaraǵanda, kóne dáýirdegi adamdardan jer sharynda qaldyrǵan túsiniksiz jumbaq kúiinde qalǵan belgiler. Sonda, osy beder-belgilerin qalai túsinýge bolady?
Tarihshy: NASA-nyń aqparattyq quraldarynda jariialaǵan qazaq dalasyndaǵy jumbaq kúiinde qalyp kele jatqan belgilerdiń sýretin kórip, kóptegen ǵalymdar qatty tań qalǵan. Ǵalymdardyń bilýinshe, nakas syzyǵy jaidan-jai paida bolmaǵan. Osy spýtniktik kartadan qaraǵanda, qazaq jerinde 260-tan astam belgilerdiń sýretterin anyq kórýge bolady. Topyraqtan úiilip jasalǵan kóptegen tóbelerdiń poshymy bir-birine óte uqsas. Keibir syzyqtardyń bir-birine sáikestigi de, áste kezdeisoq emes. Árbir syzyqtardyń uzyndyǵy jáne eni 200 metr bolyp keledi. NASA 110 topyraq tóbeden quralǵan dóńgelek nemese tórt buryshty belgiler jáne aǵylshyn tilinde «H» áripine uqsas kelgen belgilerdi baiqalǵan. Buqaralyq aqparat quraldarynda NASA bul belgilerdi 2013 jyly baiqaǵany týraly aitady. Google caitynyń kartasynan da bir erekshe tańǵalarlyq jańalyq baiqaldy. Ol jerden de qazaq dalasynan 46-y bes juldyzdy sheńberdi anyqtap kórýge bolady. Bul kórinis ǵalymdardyń qazaq dalasyna degen úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Keiin ǵalymdar spýtnik arqyly 260 tóbeshikterdi anyq baiqady. Bul aityp otyrǵan tóbeshikter aǵash jáne topyraqtan úiip jasalǵan. Ǵalymdar tarihi derekterge súiene otyryp, bul tóbeshikterdiń 8000 jyl buryn paida bolǵanyn aityp otyr. Bul tóbelerdiń taǵy bir erekshelikteri, barlyǵy biiktigi – 3 metr, al eni 1,8 metr. Taǵy bir ereksheligin aitatyn bolsaq, ol tabiǵi apattyq jaǵdailarǵa tózimdi bolyp keledi. Anyqtap aitqanda, bul tóbeshikterdiń aralyǵynda arnaiy arnalardyń bolýy. Bul úsh burysh, tórt burysh, bes juldyzdy buryshtardyń syzyqtary dálme-dál keskindelgen. 8000 jyl buryn aýyr tehnika quraldary múldem bolmaǵan jaǵdaida, osy syzyqtardy qalai dálme-dál keskindegenin ǵalymdar da túsindirip aita almai otyr. Mine, bul qazaq dalasyndaǵy bir jumbaq bolyp qalyp otyr.
Derekterge súiensek, (qazaqtyń) 1600 jyldan bergi tarihy anyqtap jazylǵan. Al odan burynǵy tarihta qazaq ulty kóshpendi malshy retinde qalyptasyp, eshqandai bilim jáne ǵylymda olar týraly derek qalmaǵan. Taǵy bir qyzyq jaǵdai, 2012 jyly Qazaqstandaǵy Baiqońyr ǵarysh ailaǵynan ǵaryshqa ushqan ǵarysh kemesiniń mańynan aspanda bes jerden úlken juldyz paida bolǵan. Sonymen birge Qazaqstannyń Almaty qalasynyń mańynan aspanda belgisiz bir alyp jaryq sáýle kóringen. Bul kórinis 2 minýt 43 sekýnttan keiin kózden ǵaiyp bolǵan. Ǵalymdar bul qubylysty áskeri poligon jattyǵýlarymen bailanystyrýǵa tyrysqanymen, biraq shyndyǵyna kelgende, bul múldem oǵan sáikes kelmeidi. Qazaq dalasynyń aspany men jeriniń betinde baiqalǵan osyndai tańǵajaiyp qubylystar sheteldik ǵalymdardyń qatty qyzyǵýshylyǵyn týǵyzýda. Qazaqstannyń ońtústigi men batysyndaǵy kiik degen janýardyń toptap qyrylý sebepteri de anyqtalmady. Úsh aidyń ishinde 64000 myń bas qyrylyp, beiýaz janýardyń túbegeili joiylýyna ákelip soqty. Bir qyzyǵy, kiiktiń tek analyqtary ǵana jappai qyrylǵan. 2013 jyldyń mamyr aiynda tórt kúnniń ishinde 60 myń bas qyryldy. Ólgen ańnyń denelerinde esh qandai tabiǵi apat nemese juqpaly aýrýdyń belgileri baiqalmaǵan. Osy joǵaryda aitylǵan qubylystardan qazaq dalasynyń qupiiaǵa toly ekenin ańǵarýǵa bolady.
Saiasatker: Derekterge qaraǵanda, qazaqtar dala halyqtarynyń ishindegi eń er júregi bolyp esepteledi. Qazaq halqynyń bul erekshe qasietin tarihta Shyńǵys han da moiyndaǵan. Basqa bir derekterdiń málimetinshe, Resei patshalyǵy zamanynda qazaqtyń soǵysta aldyńǵy shepte jiberilýi de, qazaq halqynyń er júrek ekenin moiyndatqan. Keiingi derekterde, iaǵni 1941-1945 jylǵy Ekinshi dúniejúzilik soǵysynda da aldyńǵy shepte kóbinde qazaqtar bolǵan. Qytai derekterinde qazaqtar túrkilerdiń urpaǵy emes, olar ózinshe dara er júrek halyq bolǵan delinedi.
Búgingi tańda qazaqtardyń kóshpendi, dalalyq ult bolǵandyǵynyń bir belgisi – saiatshylyq óneri. Bul – kóshpeli qazaq halqynyń negizgi kórnekti belgileriniń biri. Bul qusbegilik óner qazaq halqynyń órshil rýhy men qaisarlyǵyn kórsetedi. Búrkittiń túrleri óte kóp. Baiqasańyz, Qazaqstan dúniejúzi boiynsha jer kólemi jaǵynan 9-orynda tur. Álemdegi eń iri qurlyq memleket. Biz qolda bar málimetterge súiene otyryp, qazaq halqynyń tarihta kóshpendi ult bolǵanyn bilemiz. Qazir olar quryp otyrǵan memleket, olardyń salǵan qalalaryna tań qalmasqa amal joq. Ol eldiń kisi basyna shaqqandaǵy ortasha jyldyq tabysy 15 000 AQSh dollary, bul kórsetkish Taivan halqynyń jyldyq jeke kirisimen para-par. Sondai-aq Qazaqstannyń munai qory óte mol. Al qazirgi qazaq eliniń Elordasy – Astana qalasy zamanaýi, óte damyǵan qala. Qazaqstan astanasyn kóshirip, qysqa ǵana on shaqty jylda 154 milliard AQSh dollaryna Astana qalasyn saldy. Qazirgi kezde Qazaqstanǵa kóptegen Taiaý Shyǵys elderi investitsiia salýda, sonymen qatar Japoniia, AQSh elderi Qazaqstanǵa kelip, kásiporyndar ashyp jatyr. Degenmen, bárinen de Qytaimen saýda-ekonomika kórsetkishteri óte joǵary. Qytaidyń Uly Jibek joly boiyndaǵy elderge qaratqan «Bir óńir – bir jol» baǵdarlamasy men «Batys Qytai – Batys Eýropa» baǵdarlamasyna bailanysty Qazaqstanda temir jol men kólik joldary kóptep salynýda. Sondai-aq qazir jurt Qazaqstandy «Ortalyq Aziianyń Dýbaiy» dep ataidy. Bul el – Qytaidy Eýropa men jalǵastyratyn negizgi ótkeldiń biri. Qazir Japoniia jantalasyp Ortalyq Aziiamen qarym-qatynasty nyǵaitýǵa tyrysýda. Bul – Japoniianyń Orta Aziiany Qytaiǵa qarsy qoiý saiasatynyń biri. Qysqasy, Qazaqstan tek Aziianyń ǵana emes, búkil álemniń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyrǵan memleket. Qazirgi tańda QHR Shyǵys Aziiadaǵy memleketterge onsha qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan joq, onyń negizgi nazary Ortalyq Aziiada. Munyń negizgi belgileri – Uly Jibek jolyndaǵy memlekettermen qarym-qatynastardy damytýynan baiqalady.
Mine, telehabardaǵy áńgimeniń uzyn-yrǵasy osy. Al bizdiń aitpaǵymyz, óz jerimizdegi osynaý ǵajaiyp órkeniet izderin ózimiz nege zerttemeimiz? Qytai ǵalymynyń aitýynsha, Qazaq dalasyndaǵy aspannan baiqalǵan alyp «qurylys» úlkendigi men tarihy, mán-maǵynasy jaǵynan Uly Qytai qabyrǵasy men Mysyr piramidalaryn jolǵa tastap ketetin kórinedi. Ári onyń tarihy 8 myń jyldy quraitynyn NASA ǵalymdary da, taivandyq qytai ǵalymdary da moiyndap otyr. Ózimizde ǵarysh ailaǵy jumys istep tur. Bizdiki endi ne turys?! 8 myń jyldyq órkeniet tarihymyzdy dáleldep, álem jurtynan súiinshi suraiyq!..
Dúken Másimhanuly,
professor
