بۇل تۋرالى تايۆاندىق عالىمدار مەلٸمدەدٸ.
ەجەلگٸ تاس دەۋٸرٸ – ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸ.
افريكادان تابىلعان سوڭعى ماتەريالدار نەگٸزٸندە ادامزات ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ ٸلكٸ كەزەڭدٸ قامتيتىن ەجەلگٸ دەۋٸر بۇل كٷندە «ولدۋۆەي» دەۋٸرٸ دەپ اتالادى. ول (ب.ج.ب.) 2,5 ملن جىلدان باستالادى.
ەجەلگٸ تاس دەۋٸرٸنٸڭ ودان كەيٸنگٸ ەكٸ كەزەڭٸ – 800 مىڭ جىلدان 140 مىڭ جىلعا دەيٸنگٸ دەۋٸردٸ قامتيدى. كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر ورتا پالەوليتتٸ بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى (ب.ز.ب) 140-40 مىڭ جىلدىقتارعا جاتقىزادى. سوڭعى تاس دەۋٸرٸ 40 مىڭ جىلدىقتان, 12 مىڭ جىلدىققا دەيٸنگٸ ۋاقىتقا سەيكەس كەلەدٸ ەكەن.
ادامزات تاريحى تۋرالى دٸننٸڭ ايتارى باسقا. ال دٸني ەمەس, پەني تاريحشى- عالىمدار ادامزات تاريحىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ كەزەڭدەرٸن -تاس دەۋٸرٸ, مىس دەۋٸرٸ دەپ, ۇزاق-ۇزاق, ٸرٸ — ٸرٸ كەزەڭدەرگە بٶلٸپ قاراستىرادى.
ال بٸزدٸڭ ارحەولوگ-تاريحشىلارىمىز قازاقستان جەرٸندە ەجەلگٸ ادامنىڭ قازىندى قالدىقتارى ەزٸرگە كەزدەسە قويماعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ مەكەن ەتكەن اۋداندارىنىڭ بٸرٸ – قاراتاۋ جوتاسى بولعانىن انىقتاپ وتىر. ارىس ٶزەنٸ جاعاسىنداعى كٸشٸ قاراتاۋ جوتاسىنىڭ سولتٷستٸك-شىعىس بٶلٸگٸندە جٷرگٸزٸلگەن ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى كەزٸندە ەرتەدەگٸ ادامداردىڭ ەڭبەك قۇرالدارى بولىپ تابىلاتىن. ٸرٸلٸ-ۇساقتى شاقپاق تاستاردىڭ تابىلۋى وسىعان ايقىن دەلەل بولا الادى. قاراتاۋدىڭ العاشقى تۇرعىندارى وت جاعىپ, ونى سٶندٸرمەي ۇستاي بٸلگەن. ولار اڭ اۋلاۋمەن, تاماق بولاتىن ٶسٸمدٸكتەردٸ جيناۋمەن شۇعىلدانعان. ورتالىق قازاقستان جەرٸندەگٸ قازبالارعا قاراعاندا, وسى ماڭدا ورنالاسقان ەجەلگٸ ادامدار ەڭبەككە تاس قۇرالدارىن كەڭٸنەن پايدالانعان. ولار تاستاردى ٷشكٸرلەپ, ٷلكەن-ٷلكەن قىرعىشتار, ەرتٷرلٸ دٶڭگەلەك قۇرالدار جاساپ, قاجەتتەرٸڭە جاراتا بٸلگەن.
ب.ز.ب. 2 مىڭ جىلدىقتىڭ ورتاسىندا قازاقستان جەرٸندەگٸ تايپالار قولا زاتتارىن جاساۋدى مەڭگەرگەن. قازاقستان جەرٸندە تٷستٸ مەتالدار ٶڭدەۋگە, ەسٸرەسە مال ٶسٸرۋگە مىقتاپ كٶڭٸل بٶلگەن. سٶيتٸپ, ب.ز.ب. 2 مىڭ جىلدىقتىڭ اياعىندا – I مىڭ جىلدىقتىڭ باسىندا دالا حالىقتارى شارۋاشىلىقتىڭ جاڭا تٷرٸ – كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىنا اۋىسادى.
مٸنە, بۇل قازاق جەرٸنٸڭ ەجەلگٸ تاريحى تۋرالى بٸزدەگٸ ەبدەن قالىپتاسقان ۇعىم. ياعني بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدان ەكٸ مىڭ جىل بۇرىن ەجەلگٸ قازاق جەرٸ – تاس, قولا دەۋٸرٸن باستان كەشٸپ جاتقان-مىس. ال ٶزگە جۇرتتار تاس, قولا دەۋٸرٸن ەرٸسٸ 140 مىڭ, بەرٸسٸ 40 مىڭ جىلدىڭ الدىندا باستارىنان ٶتكەرٸپ جاتىپتى. بٸزگە ولاي دەپ ايتۋ, بٸر تٷرلٸ ۇيات سيياقتى. تٸپتٸ قازاق حاندىعى قۇرىلۋدىڭ الدىنداعى ەجەلگٸ تٷركٸ تايپالاردىڭ ٶزٸن «اتا-بابامىز» دەسەڭ, ٶزگە ەمەس, ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشٸمٸزدەگٸ بٸلگٸشتەر «قوي-ەي, ۇيات بولادى» دەپ, بەتتەرٸ دۋ ەتە تٷسەدٸ.
بٸز «قىتاي» دەپ جٷرگەن حالىق ٶزدەرٸن «حانزۋ» دەيدٸ. بۇل «حان ۇلتى, حان جۇرتى, حان حالقى» دەگەن ماعىنانى بەرەتٸن سٶز. بۇل اتاۋ ولارعا قىتاي تاريحىنداعى حان پاتشالىعى (ب.ز.ب. 202 ج. قۇرىلىپ, ب.ز. 220 جىلى جويىلعان) تۇسىندا بەرٸلدٸ. سوعان قاراماستان, قىتاي جەرٸندە بولعان ارعى-بەرگٸ حاندىقتار مەن ٶركەنيەتتەردٸڭ بەرٸن قىتايعا مەنشٸكتەپ جازىپ, ايتا بەرەدٸ. وعان بٸر پەندە «نەگە بۇلاي?» دەپ جاتقان جوق. كەرٸسٸنشە, «قىتايدىڭ 5000 جىلدىق ٶركەنيەت تاريحى بار» دەگەن پەتۋانى ەلەم جۇرتىنىڭ ساناسىنا سٸڭٸرٸپ بولدى. ال بٸزدە بولسا, ٶركەنيەت تاريحىمىزدى 2000 جىلعا, تٸپتٸ شىرقاعاندا 4000 جىلعا اپارساق, ٶزگە ەمەس, ٶزٸمٸزدٸ سەندٸرۋ قيىن. نەگە, بٸز وسىلاي بولىپ قالدىق?! نەشە عاسىرلىق قۇلدىقتىڭ ەسەرٸ شىعار, بەلكٸم…
جۋىردا تايۆاننىڭ مەملەكەتتٸك تەلەكانالىنىڭ «شەشۋشٸ سەت» اتتى باعدارلاماسىندا قازاقستان تۋرالى ارنايى حابار بەرٸلدٸ. تەلەحابارعا جٷرگٸزۋشٸدەن باسقا, تاريحشى-ارحەولوگ, ورتالىق ازييا زەرتتەۋشٸ, ساياساتكەر-عالىم قاتىستى. تاريحشى-عالىم اقش-تىڭ ەۋە كەڭٸستٸگٸ جەنە عارىشتىق كەڭٸستٸ زەرتتەۋ ۇلتتىق اگەنتتٸگٸنٸڭ عارىشتان تٷسٸرگەن سۋرەتتەرٸنە سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, «قازاق جەرٸندەگٸ ٶركەنيەتتٸڭ تاريحى 8 مىڭ جىلدى قۇرايدى» دەپ مەلٸمدەدٸ. ال ساياساتكەر-عالىم قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ ۇشقان قۇستاي دامىعان ەلەۋەتٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ. تٶمەندە بٸز سول تەلەحاباردىڭ قىسقاشا ستەنوگراممالىق نۇسقاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
جٷرگٸزۋشٸ: بٸزدٸڭ قازٸر كٶرٸپ وتىرعانىمىز, NASA-نىڭ (National Aeronautics and Space Administration) تٷسٸرگەن سۋرەتٸ. بۇل قازاق دالاسىنداعى كٶلەمٸ جاعىنان ەڭ ٷلكەن, ادام قولىمەن جاسالعان بەلگٸلەر. ياعني بٸز بٸلەتٸن ناكاس سىزىقتارى سيياقتى ەدەتتە جاي كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن, بٸراق اسپاننان تٶمەنگە قاراي نەمەسە سپۋتنيك كارتاسىنان قاراعاندا, كٶنە دەۋٸردەگٸ ادامداردان جەر شارىندا قالدىرعان تٷسٸنٸكسٸز جۇمباق كٷيٸندە قالعان بەلگٸلەر. سوندا, وسى بەدەر-بەلگٸلەرٸن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
تاريحشى: NASA-نىڭ اقپاراتتىق قۇرالدارىندا جارييالاعان قازاق دالاسىنداعى جۇمباق كٷيٸندە قالىپ كەلە جاتقان بەلگٸلەردٸڭ سۋرەتٸن كٶرٸپ, كٶپتەگەن عالىمدار قاتتى تاڭ قالعان. عالىمداردىڭ بٸلۋٸنشە, ناكاس سىزىعى جايدان-جاي پايدا بولماعان. وسى سپۋتنيكتٸك كارتادان قاراعاندا, قازاق جەرٸندە 260-تان استام بەلگٸلەردٸڭ سۋرەتتەرٸن انىق كٶرۋگە بولادى. توپىراقتان ٷيٸلٸپ جاسالعان كٶپتەگەن تٶبەلەردٸڭ پوشىمى بٸر-بٸرٸنە ٶتە ۇقساس. كەيبٸر سىزىقتاردىڭ بٸر-بٸرٸنە سەيكەستٸگٸ دە, ەستە كەزدەيسوق ەمەس. ەربٸر سىزىقتاردىڭ ۇزىندىعى جەنە ەنٸ 200 مەتر بولىپ كەلەدٸ. NASA 110 توپىراق تٶبەدەن قۇرالعان دٶڭگەلەك نەمەسە تٶرت بۇرىشتى بەلگٸلەر جەنە اعىلشىن تٸلٸندە «ح» ەرٸپٸنە ۇقساس كەلگەن بەلگٸلەردٸ بايقالعان. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا NASA بۇل بەلگٸلەردٸ 2013 جىلى بايقاعانى تۋرالى ايتادى. Google cايتىنىڭ كارتاسىنان دا بٸر ەرەكشە تاڭعالارلىق جاڭالىق بايقالدى. ول جەردەن دە قازاق دالاسىنان 46-ى بەس جۇلدىزدى شەڭبەردٸ انىقتاپ كٶرۋگە بولادى. بۇل كٶرٸنٸس عالىمداردىڭ قازاق دالاسىنا دەگەن ٷلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. كەيٸن عالىمدار سپۋتنيك ارقىلى 260 تٶبەشٸكتەردٸ انىق بايقادى. بۇل ايتىپ وتىرعان تٶبەشٸكتەر اعاش جەنە توپىراقتان ٷيٸپ جاسالعان. عالىمدار تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, بۇل تٶبەشٸكتەردٸڭ 8000 جىل بۇرىن پايدا بولعانىن ايتىپ وتىر. بۇل تٶبەلەردٸڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸكتەرٸ, بارلىعى بيٸكتٸگٸ – 3 مەتر, ال ەنٸ 1,8 مەتر. تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸن ايتاتىن بولساق, ول تابيعي اپاتتىق جاعدايلارعا تٶزٸمدٸ بولىپ كەلەدٸ. انىقتاپ ايتقاندا, بۇل تٶبەشٸكتەردٸڭ ارالىعىندا ارنايى ارنالاردىڭ بولۋى. بۇل ٷش بۇرىش, تٶرت بۇرىش, بەس جۇلدىزدى بۇرىشتاردىڭ سىزىقتارى دەلمە-دەل كەسكٸندەلگەن. 8000 جىل بۇرىن اۋىر تەحنيكا قۇرالدارى مٷلدەم بولماعان جاعدايدا, وسى سىزىقتاردى قالاي دەلمە-دەل كەسكٸندەگەنٸن عالىمدار دا تٷسٸندٸرٸپ ايتا الماي وتىر. مٸنە, بۇل قازاق دالاسىنداعى بٸر جۇمباق بولىپ قالىپ وتىر.
دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, (قازاقتىڭ) 1600 جىلدان بەرگٸ تاريحى انىقتاپ جازىلعان. ال ودان بۇرىنعى تاريحتا قازاق ۇلتى كٶشپەندٸ مالشى رەتٸندە قالىپتاسىپ, ەشقانداي بٸلٸم جەنە عىلىمدا ولار تۋرالى دەرەك قالماعان. تاعى بٸر قىزىق جاعداي, 2012 جىلى قازاقستانداعى بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان عارىشقا ۇشقان عارىش كەمەسٸنٸڭ ماڭىنان اسپاندا بەس جەردەن ٷلكەن جۇلدىز پايدا بولعان. سونىمەن بٸرگە قازاقستاننىڭ الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنان اسپاندا بەلگٸسٸز بٸر الىپ جارىق سەۋلە كٶرٸنگەن. بۇل كٶرٸنٸس 2 مينۋت 43 سەكۋنتتان كەيٸن كٶزدەن عايىپ بولعان. عالىمدار بۇل قۇبىلىستى ەسكەري پوليگون جاتتىعۋلارىمەن بايلانىستىرۋعا تىرىسقانىمەن, بٸراق شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل مٷلدەم وعان سەيكەس كەلمەيدٸ. قازاق دالاسىنىڭ اسپانى مەن جەرٸنٸڭ بەتٸندە بايقالعان وسىنداي تاڭعاجايىپ قۇبىلىستار شەتەلدٸك عالىمداردىڭ قاتتى قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋدا. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸ مەن باتىسىنداعى كيٸك دەگەن جانۋاردىڭ توپتاپ قىرىلۋ سەبەپتەرٸ دە انىقتالمادى. ٷش ايدىڭ ٸشٸندە 64000 مىڭ باس قىرىلىپ, بەيۋاز جانۋاردىڭ تٷبەگەيلٸ جويىلۋىنا ەكەلٸپ سوقتى. بٸر قىزىعى, كيٸكتٸڭ تەك انالىقتارى عانا جاپپاي قىرىلعان. 2013 جىلدىڭ مامىر ايىندا تٶرت كٷننٸڭ ٸشٸندە 60 مىڭ باس قىرىلدى. ٶلگەن اڭنىڭ دەنەلەرٸندە ەش قانداي تابيعي اپات نەمەسە جۇقپالى اۋرۋدىڭ بەلگٸلەرٸ بايقالماعان. وسى جوعارىدا ايتىلعان قۇبىلىستاردان قازاق دالاسىنىڭ قۇپيياعا تولى ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى.
ساياساتكەر: دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاقتار دالا حالىقتارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ەر جٷرەگٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. قازاق حالقىنىڭ بۇل ەرەكشە قاسيەتٸن تاريحتا شىڭعىس حان دا مويىنداعان. باسقا بٸر دەرەكتەردٸڭ مەلٸمەتٸنشە, رەسەي پاتشالىعى زامانىندا قازاقتىڭ سوعىستا الدىڭعى شەپتە جٸبەرٸلۋٸ دە, قازاق حالقىنىڭ ەر جٷرەك ەكەنٸن مويىنداتقان. كەيٸنگٸ دەرەكتەردە, ياعني 1941-1945 جىلعى ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسىندا دا الدىڭعى شەپتە كٶبٸندە قازاقتار بولعان. قىتاي دەرەكتەرٸندە قازاقتار تٷركٸلەردٸڭ ۇرپاعى ەمەس, ولار ٶزٸنشە دارا ەر جٷرەك حالىق بولعان دەلٸنەدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقتاردىڭ كٶشپەندٸ, دالالىق ۇلت بولعاندىعىنىڭ بٸر بەلگٸسٸ – ساياتشىلىق ٶنەرٸ. بۇل – كٶشپەلٸ قازاق حالقىنىڭ نەگٸزگٸ كٶرنەكتٸ بەلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇل قۇسبەگٸلٸك ٶنەر قازاق حالقىنىڭ ٶرشٸل رۋحى مەن قايسارلىعىن كٶرسەتەدٸ. بٷركٸتتٸڭ تٷرلەرٸ ٶتە كٶپ. بايقاساڭىز, قازاقستان دٷنيەجٷزٸ بويىنشا جەر كٶلەمٸ جاعىنان 9-ورىندا تۇر. ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ قۇرلىق مەملەكەت. بٸز قولدا بار مەلٸمەتتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحتا كٶشپەندٸ ۇلت بولعانىن بٸلەمٸز. قازٸر ولار قۇرىپ وتىرعان مەملەكەت, ولاردىڭ سالعان قالالارىنا تاڭ قالماسقا امال جوق. ول ەلدٸڭ كٸسٸ باسىنا شاققانداعى ورتاشا جىلدىق تابىسى 15 000 اقش دوللارى, بۇل كٶرسەتكٸش تايۆان حالقىنىڭ جىلدىق جەكە كٸرٸسٸمەن پارا-پار. سونداي-اق قازاقستاننىڭ مۇناي قورى ٶتە مول. ال قازٸرگٸ قازاق ەلٸنٸڭ ەلورداسى – استانا قالاسى زاماناۋي, ٶتە دامىعان قالا. قازاقستان استاناسىن كٶشٸرٸپ, قىسقا عانا ون شاقتى جىلدا 154 ميلليارد اقش دوللارىنا استانا قالاسىن سالدى. قازٸرگٸ كەزدە قازاقستانعا كٶپتەگەن تاياۋ شىعىس ەلدەرٸ ينۆەستيتسييا سالۋدا, سونىمەن قاتار جاپونييا, اقش ەلدەرٸ قازاقستانعا كەلٸپ, كەسٸپورىندار اشىپ جاتىر. دەگەنمەن, بەرٸنەن دە قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكا كٶرسەتكٸشتەرٸ ٶتە جوعارى. قىتايدىڭ ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى ەلدەرگە قاراتقان «بٸر ٶڭٸر – بٸر جول» باعدارلاماسى مەن «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» باعدارلاماسىنا بايلانىستى قازاقستاندا تەمٸر جول مەن كٶلٸك جولدارى كٶپتەپ سالىنۋدا. سونداي-اق قازٸر جۇرت قازاقستاندى «ورتالىق ازييانىڭ دۋبايى» دەپ اتايدى. بۇل ەل – قىتايدى ەۋروپا مەن جالعاستىراتىن نەگٸزگٸ ٶتكەلدٸڭ بٸرٸ. قازٸر جاپونييا جانتالاسىپ ورتالىق ازييامەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا تىرىسۋدا. بۇل – جاپونييانىڭ ورتا ازييانى قىتايعا قارسى قويۋ ساياساتىنىڭ بٸرٸ. قىسقاسى, قازاقستان تەك ازييانىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەمنٸڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىرعان مەملەكەت. قازٸرگٸ تاڭدا قحر شىعىس ازيياداعى مەملەكەتتەرگە ونشا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان جوق, ونىڭ نەگٸزگٸ نازارى ورتالىق ازييادا. مۇنىڭ نەگٸزگٸ بەلگٸلەرٸ – ۇلى جٸبەك جولىنداعى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋىنان بايقالادى.
مٸنە, تەلەحابارداعى ەڭگٸمەنٸڭ ۇزىن-ىرعاسى وسى. ال بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز, ٶز جەرٸمٸزدەگٸ وسىناۋ عاجايىپ ٶركەنيەت ٸزدەرٸن ٶزٸمٸز نەگە زەرتتەمەيمٸز? قىتاي عالىمىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق دالاسىنداعى اسپاننان بايقالعان الىپ «قۇرىلىس» ٷلكەندٸگٸ مەن تاريحى, مەن-ماعىناسى جاعىنان ۇلى قىتاي قابىرعاسى مەن مىسىر پيراميدالارىن جولعا تاستاپ كەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. ەرٸ ونىڭ تاريحى 8 مىڭ جىلدى قۇرايتىنىن NASA عالىمدارى دا, تايۆاندىق قىتاي عالىمدارى دا مويىنداپ وتىر. ٶزٸمٸزدە عارىش ايلاعى جۇمىس ٸستەپ تۇر. بٸزدٸكٸ ەندٸ نە تۇرىس?! 8 مىڭ جىلدىق ٶركەنيەت تاريحىمىزدى دەلەلدەپ, ەلەم جۇرتىنان سٷيٸنشٸ سۇرايىق!..
دٷكەن مەسٸمحانۇلى,
پروفەسسور
