Qazaqtar ustanǵan tyiymdar

Qazaqtar ustanǵan tyiymdar

Iá, biz modernistik qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Iá, biz jańa zamannyń urpaǵymyz. qala berdi, uǵymdar men qundylyqtar almasqan tirshilik daǵdysynyń perzentimiz. Biraq, bul tárbie bastaýynan qol úzý degen sóz be? Kim aitty, keshe degen eskilik dep? qazaqy sana endigi ómirimizdiń ustyny bola almaidy dep, kim aitty? Bul kezeń – umytý kezeńi. Biz tamyrymyzda týlaǵan keibir aqparattardy umytyp qaldyq. Sonyń biri tyiymdar. Aýyzeki jasalǵan bul mádeni jańǵyryq san jyldar boiy bir halyqty saqtap keldi. Budan keiin de saqtai almaq.

Belgili etnograf – ǵalym Aqseleý Seidimbek qazaqtyń dástúrli tyiymdaryn úsh túrli etip bir izge keltirgen eken. Iaǵni, adamǵa, qoǵamǵa jáne tabiǵatqa qatysty tyiymdar…

Besikti teppe.
Bettep kele jatqan kóp maldy boilai bólip ótpe.
Beti – qolyńdy jýynbai turyp, maldy óriske shyǵarýǵa
bolmaidy.
Bosaǵaǵa súienbe.
Bosaǵany kerme.
Bos besikti terbetpe.
Bóten úige túnde sálem berip kirme («Kesh jaryq» deý
kerek).
Búgingi isti erteńge qaldyrma.
Bireýge tesilip qarama.
Bir qolmen nan úzbe.
Bir qolyńmen sý quima.
«Bissimillá» demei as tatpa.

***
Dastarhandy attama.
Dastarhandy pyshaqpen qyrma.
Dám ishýdi qonaqtan buryn doǵarma.
Dos – jaran, quda – jekjattan it alma, it berme.
Dúnie qýma.

***
Eki kisiniń arasynan ótpe.
Elsiz jerde jalǵyz uiyqtama.
Elshige tiispe.
Erkektiń bes qarýyna áiel adam tiispes bolar.
Er – toqymdy aýdaryp qoima.
Er – toqymdy teris salma.
Er adamdy áiel túrtip oiatpas bolar.
Eski daýdy eske alma.
Eski monshaǵa kirme.
Esikti qatty serippe («Qaityp kirer esikti qatty serippe»
degen).
Esikti teppe.

***
Jaidaq atqa minbe.
Jaidaq erge minbe.
Jaqsynyń jasyn surama.
Jaqsyny ájýalama.
Jaqsy attyń jaǵyn ashpa.
Jaqsy isti qyzǵanba. Jaqynyńa mindetsi berme.
Jalǵyz tal shimen urma (jalǵyz qalasyń).
Jańa baiyǵannan qaryz alma.
Jańa túsken kelinshek alǵashqy perzentin kórgenshe ish kiimin
qysqartýǵa bolmaidy.
Jańa úilengenmen qońsy qonba.
Jaraly basqa juǵyspa.
Jastyqqa otyrma.
Jasy úlkenge ázil aitpa.
Jas balany urma.
Jas bosanǵan áiel úige kirgen itke «ket!» demeidi (tisi túsip
qalady).
Jas kelin túsken úiindegi jaqyndarynyń atyn atamas
bolar.
Jas maldyń múiizin sipama (qisyq bolyp ósedi).
Jas maldyń tisin sanama.
Jas tóldi sipai berme (óspei qalady).
Jatarda kóp tamaq ishpe.
Jatqanda aiaǵyńdy qubylaǵa berme.
Jatqan kisiniń ústinen attama.
Jatqan maldyń ústinen attama (omyrtqasy synady nemese
qasqyr jeidi).
Jatyp tamaq ishpe.
Jaiaý qamshylanba.
Jeńil aqylmen dos, joldas bolma.
Jer taianba.
Jer taianyp otyryp as ishpe.
Jetim – jesirge tiispe.
Jozyǵa minbe.
Jozynyń qasynda tyrnaq alma.
Júirik atqa áiel adam minbes bolar.
Júrip kele jatyp tamaq ishpe.
Jyńǵylmen at aidama.
Jiptiń astynan ótpe.
Jipti moinyńa salma.

***
Qabirdi baspa.
Qazan erneýin bosaǵaǵa qarai qisaityp aspa (nesibeń syrtqa
tógiledi).
Qaishyny kók shópke tastama.
Qaraly elge tiispe.
Qara, qyzyl, aq tústi shúberekti úi ústine jaima (qaraly
týdyń belgisi).
Qart adamnyń aldyn kespe.
Qarýdy adamǵa kezeme.
Qatty sóileme.
Qatynǵa qatty senbe.
Qatyn men balaǵa syr aitpa.
Qisynsyz sóz aitpa.
Qoi qyrqatyn qaishyny iesine qaitarǵanda qol jalǵap
berme (qaishyny júnge orap, «muny men emes, jer berdi»
dep, jerge qoiady).
Qolyńdy artyńa aiqastyryp júrme.
Qol jýmai jozy qasyna otyrma.
Qonaǵyńa ashýlanba.
Qonaǵyńdy jumsama.
Qonaqtyń aldyn orama.
Qoraǵa dáret syndyrma.
Qotanda ysqyrma.
Qubylaǵa qarap dáret syndyrma.
«Qurandy» jerge tastama.
Quran oqyǵanda jalań bas otyrma.
Quran oqyǵanda túregep turma.
Qyzǵa er balany tebýge bolmaidy.
Qyz balany bosaǵaǵa otyrǵyzba.

***
Kári jilikti áiel balaǵa usynba.
Keshki asty baqpa.
Keshte tyrnaǵyńdy alma.
Kiimdi jelbegei jamylma.
Kógendi attama.
Kópten daralanba.
Kóp ishinde jalǵyz tamaqtanba.
Kórpeniń irge jaǵyn tuiyqtap jatpa.
Kórpeni teris salma (iaǵni, kórpeniń tuiyq jaǵyn bosaǵaǵa
qaratyp salýǵa bolmaidy).
Kórshińe jamandyq oilama.
Kúieýińnen buryn jatpa.
Kúieýińniń irge jaǵyna jatpa.
Kúni túskenge kisápir bolma.
Kúrektiń sabyn attama.
Kirdiń sýyn baspa.
Kirdiń sýyn esik kózine tókpe.
Kisige qarap bala emizbe.
Kisige qarap esineme.
Kisige qarap orynsyz kúlme.
Kisige pyshaq suqtama.
Kisini ainalma.
Kisi kelgende tamaq surama.
Kisi kelgende úi sypyrma.
Kisi kózinshe kerilme.

***
Maily tamaqtan soń salqyn sý ishpe.
Malǵa baskiim laqtyrma.
Malǵa zekime.
Malǵa qant, tuz usynyp shaqyrma.
Malǵa teris qarap minbe.
Malǵa teris minbe.
Maldyń alǵashqy saýymynan alynǵan maidy asqa qoldanba
(bosaǵany, tabaldyryqty, kiizdiń etegin maila).
Maldyń aldynan bos ydyspen shyǵýǵa bolmaidy.
Maldyń bitimine, súttiligine suqtanba.
Maldy bóten adamǵa saýdyrtpa.
Maldy qý shybyqpen nemese qabyqtalǵan aǵashpen aidama.
Maldy saýarda baltany aǵashqa shanyshpaidy.
Maldy saýǵan soń qol jýmai turyp, qol berip amandasýǵa
bolmaidy.
Malshydan «Ne baǵyp júrsiń?», «Ne saýyp júrsiń?» dep
surama.
Mal qorshaýyna shyqpa.
Mal saýatyn ydysty tóńkerip ustama.
Mal saýyp jatqanda iesimen sóilesip, saýynnyń janyna
kelýge bolmaidy.
Mal tóldep jatqanda qaryzǵa eshteńe berme.
Mańdaishaǵa tóbeńdi tireme.
Mac qylatyn ishimdik ishpe.
Moiynǵa belbeý salma.
Molaǵa qarai júgirme.
Molaǵa qarap dáret usatpa.
Molany saýsaǵyńmen kórsetpe.
Múgedek adamdy mazaqtama.
Múrdege topyraq salǵanda kúrekti ekinshi adamǵa qolmen
berme.
Múrdege topyraq salǵanda kúrekti tabanyńmen baspa.

***
Namazdy bólme.
Nandy bir qolmen úzbe.
Nandy jerge tastama.
Nandy laqtyrma.
Nanmen oinama.
Nannyń untaǵyn tastama.

***
Oilanbai sóileme.
Oilanbai is bastama.
Orynsyz kiná qoima.
Ottyqty jaqpa.
Ózgeniń aldyndaǵy asqa suǵynba.
Ózińde joqqa maqtanba.
Ózińe unamaǵandy ózgege telime.
Óz basyńa laiyq emes sóz aitpa.
Ólgen kisini jamandama.
Óliktiń dene topyraǵyn sándeme.
Ólimge bata jasap qaitqanda basqa úige kirme.
Ólim bar da qaza bar ekenin umytpa.
Ósek tasyma.
Ótirik aitpa.

***
Pyshaqpen oinama.
Pyshaqtyń júzin jalama.
Pyshaqtyń júzin joǵary qaratyp tastama.
Pyshaqty nanǵa qadama.

***
Súiekti otqa salma.
Súttiń betin ashyq qaldyrma.
Sútti úrlep ishpe.
Sút saýatyn shelekti sý basyna aparma.
Syilaǵan nemese satqan maldy eske alyp qaiǵyrma.
Syilaǵan nemese satqan maldy júgen, noqtasymen
jiberme.
Sypyrǵyshpen urma.
Syryńdy kóringenge shashpa.
***
Tabaldyryqtyń syrtynda turyp sóilespe. Tabaldyryqty
baspa.
Tákappar bolma.
Tamaqqa qos qolmen suǵynba.
Tamaq iship otyrǵan kisige tesile qarama.
Tamaq iship otyryp turyp ketpe.
Tańǵy asty tastama.
Taiaqqa súienbe.
Toqymdy tósenbe.
Tórge qarap júreńnen otyrma.
Tósekte jylama.
Tuzdy baspa.
Tumsa maldyń alǵashqy saýǵan sútin bótenge berme. Tumsa
maldy alǵash saýǵan soń «Sútti eken» dep maqtama.
Túnde ainaǵa qarama.
Túnde baqyryp jylama.
Túnde jalǵyz sýǵa túspe.
Túnde kir jaima.
Túnde sandyq ashpa (shyǵyn bolady, sandyq ashý kerek bolsa,
«jylan kirip ketti» dep ashady).
Túnde sýǵa barýǵa bolmaidy (ásirese áiel adamǵa).
Túnde túsińdi aitpa.
Túnde shash alma.
Túregep turyp dáret usatpa.
Túsińdi aýzy beipil adamǵa jorytpa.
Tymaq ústinen tymaq kime.

***
Ýyzdan soń ile sýyq sý ishpe.
Urlyq jasama.
Úige qarai júgirme.
Úige syrtyńmen kirme.
Úide ólik jatqanda ot jaqpa.
Úide ysqyrma.
Úidi ainalma.
Úiińe kelse, úidei daýyńdy aitpa («Aldyńa kelse, atańnyń
qunyn kesh» degen).
Úlkenge qarsy kelme.
Úlkenge «Sen» deme.
Úlkennen buryn bilik aitpa.
Úlkennen buryn tórge shyqpa.
Úlkenniń sózin bólme.
Úlken kisige syrtyńdy berme.
Úlken kisiden buryn dámge qol sozba. Úlken kisiniń jolyn
kesip ótpe.

***
Shaqyrǵannan qalma («Shaqyrǵanǵa barmasań, shaqyrǵanǵa
zar bolarsyń» degen).
Shaqyrmasa barma.
Shamdy úrlep óshirme.
Shańyraqqa sálem bermei kirme.
Sharap ishpe.
Shashty baspa.
Shashty dalaǵa tastama.
Sháinektiń shúmegin tómen qaratpa.
Shoshqa etin jeme.
Shylym shekpe.
Shyraqty úrleme (umytshaq bolasyń).
Ystyq tamaqty qomaǵailanyp ishpe.

«Aq jelken» jýrnaly