يە, بٸز مودەرنيستٸك قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. يە, بٸز جاڭا زاماننىڭ ۇرپاعىمىز. قالا بەردٸ, ۇعىمدار مەن قۇندىلىقتار الماسقان تٸرشٸلٸك داعدىسىنىڭ پەرزەنتٸمٸز. بٸراق, بۇل تەربيە باستاۋىنان قول ٷزۋ دەگەن سٶز بە? كٸم ايتتى, كەشە دەگەن ەسكٸلٸك دەپ? قازاقى سانا ەندٸگٸ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ ۇستىنى بولا المايدى دەپ, كٸم ايتتى? بۇل كەزەڭ – ۇمىتۋ كەزەڭٸ. بٸز تامىرىمىزدا تۋلاعان كەيبٸر اقپاراتتاردى ۇمىتىپ قالدىق. سونىڭ بٸرٸ تىيىمدار. اۋىزەكٸ جاسالعان بۇل مەدەني جاڭعىرىق سان جىلدار بويى بٸر حالىقتى ساقتاپ كەلدٸ. بۇدان كەيٸن دە ساقتاي الماق.
بەلگٸلٸ ەتنوگراف – عالىم اقسەلەۋ سەيدٸمبەك قازاقتىڭ دەستٷرلٸ تىيىمدارىن ٷش تٷرلٸ ەتٸپ بٸر ٸزگە كەلتٸرگەن ەكەن. ياعني, ادامعا, قوعامعا جەنە تابيعاتقا قاتىستى تىيىمدار…
بەسٸكتٸ تەپپە.
بەتتەپ كەلە جاتقان كٶپ مالدى بويلاي بٶلٸپ ٶتپە.
بەتٸ – قولىڭدى جۋىنباي تۇرىپ, مالدى ٶرٸسكە شىعارۋعا
بولمايدى.
بوساعاعا سٷيەنبە.
بوساعانى كەرمە.
بوس بەسٸكتٸ تەربەتپە.
بٶتەن ٷيگە تٷندە سەلەم بەرٸپ كٸرمە («كەش جارىق» دەۋ
كەرەك).
بٷگٸنگٸ ٸستٸ ەرتەڭگە قالدىرما.
بٸرەۋگە تەسٸلٸپ قاراما.
بٸر قولمەن نان ٷزبە.
بٸر قولىڭمەن سۋ قۇيما.
«بٸسسٸمٸللە» دەمەي اس تاتپا.
***
داستارحاندى اتتاما.
داستارحاندى پىشاقپەن قىرما.
دەم ٸشۋدٸ قوناقتان بۇرىن دوعارما.
دوس – جاران, قۇدا – جەكجاتتان يت الما, يت بەرمە.
دٷنيە قۋما.
***
ەكٸ كٸسٸنٸڭ اراسىنان ٶتپە.
ەلسٸز جەردە جالعىز ۇيىقتاما.
ەلشٸگە تيٸسپە.
ەركەكتٸڭ بەس قارۋىنا ەيەل ادام تيٸسپەس بولار.
ەر – توقىمدى اۋدارىپ قويما.
ەر – توقىمدى تەرٸس سالما.
ەر ادامدى ەيەل تٷرتٸپ وياتپاس بولار.
ەسكٸ داۋدى ەسكە الما.
ەسكٸ مونشاعا كٸرمە.
ەسٸكتٸ قاتتى سەرٸپپە («قايتىپ كٸرەر ەسٸكتٸ قاتتى سەرٸپپە»
دەگەن).
ەسٸكتٸ تەپپە.
***
جايداق اتقا مٸنبە.
جايداق ەرگە مٸنبە.
جاقسىنىڭ جاسىن سۇراما.
جاقسىنى ەجۋالاما.
جاقسى اتتىڭ جاعىن اشپا.
جاقسى ٸستٸ قىزعانبا. جاقىنىڭا مٸندەتسي بەرمە.
جالعىز تال شيمەن ۇرما (جالعىز قالاسىڭ).
جاڭا بايىعاننان قارىز الما.
جاڭا تٷسكەن كەلٸنشەك العاشقى پەرزەنتٸن كٶرگەنشە ٸش كيٸمٸن
قىسقارتۋعا بولمايدى.
جاڭا ٷيلەنگەنمەن قوڭسى قونبا.
جارالى باسقا جۇعىسپا.
جاستىققا وتىرما.
جاسى ٷلكەنگە ەزٸل ايتپا.
جاس بالانى ۇرما.
جاس بوسانعان ەيەل ٷيگە كٸرگەن يتكە «كەت!» دەمەيدٸ (تٸسٸ تٷسٸپ
قالادى).
جاس كەلٸن تٷسكەن ٷيٸندەگٸ جاقىندارىنىڭ اتىن اتاماس
بولار.
جاس مالدىڭ مٷيٸزٸن سيپاما (قيسىق بولىپ ٶسەدٸ).
جاس مالدىڭ تٸسٸن ساناما.
جاس تٶلدٸ سيپاي بەرمە (ٶسپەي قالادى).
جاتاردا كٶپ تاماق ٸشپە.
جاتقاندا اياعىڭدى قۇبىلاعا بەرمە.
جاتقان كٸسٸنٸڭ ٷستٸنەن اتتاما.
جاتقان مالدىڭ ٷستٸنەن اتتاما (ومىرتقاسى سىنادى نەمەسە
قاسقىر جەيدٸ).
جاتىپ تاماق ٸشپە.
جاياۋ قامشىلانبا.
جەڭٸل اقىلمەن دوس, جولداس بولما.
جەر تايانبا.
جەر تايانىپ وتىرىپ اس ٸشپە.
جەتٸم – جەسٸرگە تيٸسپە.
جوزىعا مٸنبە.
جوزىنىڭ قاسىندا تىرناق الما.
جٷيرٸك اتقا ەيەل ادام مٸنبەس بولار.
جٷرٸپ كەلە جاتىپ تاماق ٸشپە.
جىڭعىلمەن ات ايداما.
جٸپتٸڭ استىنان ٶتپە.
جٸپتٸ موينىڭا سالما.
***
قابٸردٸ باسپا.
قازان ەرنەۋٸن بوساعاعا قاراي قيسايتىپ اسپا (نەسٸبەڭ سىرتقا
تٶگٸلەدٸ).
قايشىنى كٶك شٶپكە تاستاما.
قارالى ەلگە تيٸسپە.
قارا, قىزىل, اق تٷستٸ شٷبەرەكتٸ ٷي ٷستٸنە جايما (قارالى
تۋدىڭ بەلگٸسٸ).
قارت ادامنىڭ الدىن كەسپە.
قارۋدى ادامعا كەزەمە.
قاتتى سٶيلەمە.
قاتىنعا قاتتى سەنبە.
قاتىن مەن بالاعا سىر ايتپا.
قيسىنسىز سٶز ايتپا.
قوي قىرقاتىن قايشىنى يەسٸنە قايتارعاندا قول جالعاپ
بەرمە (قايشىنى جٷنگە وراپ, «مۇنى مەن ەمەس, جەر بەردٸ»
دەپ, جەرگە قويادى).
قولىڭدى ارتىڭا ايقاستىرىپ جٷرمە.
قول جۋماي جوزى قاسىنا وتىرما.
قوناعىڭا اشۋلانبا.
قوناعىڭدى جۇمساما.
قوناقتىڭ الدىن وراما.
قوراعا دەرەت سىندىرما.
قوتاندا ىسقىرما.
قۇبىلاعا قاراپ دەرەت سىندىرما.
«قۇراندى» جەرگە تاستاما.
قۇران وقىعاندا جالاڭ باس وتىرما.
قۇران وقىعاندا تٷرەگەپ تۇرما.
قىزعا ەر بالانى تەبۋگە بولمايدى.
قىز بالانى بوساعاعا وتىرعىزبا.
***
كەرٸ جٸلٸكتٸ ەيەل بالاعا ۇسىنبا.
كەشكٸ استى باقپا.
كەشتە تىرناعىڭدى الما.
كيٸمدٸ جەلبەگەي جامىلما.
كٶگەندٸ اتتاما.
كٶپتەن دارالانبا.
كٶپ ٸشٸندە جالعىز تاماقتانبا.
كٶرپەنٸڭ ٸرگە جاعىن تۇيىقتاپ جاتپا.
كٶرپەنٸ تەرٸس سالما (ياعني, كٶرپەنٸڭ تۇيىق جاعىن بوساعاعا
قاراتىپ سالۋعا بولمايدى).
كٶرشٸڭە جاماندىق ويلاما.
كٷيەۋٸڭنەن بۇرىن جاتپا.
كٷيەۋٸڭنٸڭ ٸرگە جاعىنا جاتپا.
كٷنٸ تٷسكەنگە كٸسەپٸر بولما.
كٷرەكتٸڭ سابىن اتتاما.
كٸردٸڭ سۋىن باسپا.
كٸردٸڭ سۋىن ەسٸك كٶزٸنە تٶكپە.
كٸسٸگە قاراپ بالا ەمٸزبە.
كٸسٸگە قاراپ ەسٸنەمە.
كٸسٸگە قاراپ ورىنسىز كٷلمە.
كٸسٸگە پىشاق سۇقتاما.
كٸسٸنٸ اينالما.
كٸسٸ كەلگەندە تاماق سۇراما.
كٸسٸ كەلگەندە ٷي سىپىرما.
كٸسٸ كٶزٸنشە كەرٸلمە.
***
مايلى تاماقتان سوڭ سالقىن سۋ ٸشپە.
مالعا باسكيٸم لاقتىرما.
مالعا زەكٸمە.
مالعا قانت, تۇز ۇسىنىپ شاقىرما.
مالعا تەرٸس قاراپ مٸنبە.
مالعا تەرٸس مٸنبە.
مالدىڭ العاشقى ساۋىمىنان الىنعان مايدى اسقا قولدانبا
(بوساعانى, تابالدىرىقتى, كيٸزدٸڭ ەتەگٸن مايلا).
مالدىڭ الدىنان بوس ىدىسپەن شىعۋعا بولمايدى.
مالدىڭ بٸتٸمٸنە, سٷتتٸلٸگٸنە سۇقتانبا.
مالدى بٶتەن ادامعا ساۋدىرتپا.
مالدى قۋ شىبىقپەن نەمەسە قابىقتالعان اعاشپەن ايداما.
مالدى ساۋاردا بالتانى اعاشقا شانىشپايدى.
مالدى ساۋعان سوڭ قول جۋماي تۇرىپ, قول بەرٸپ امانداسۋعا
بولمايدى.
مالشىدان «نە باعىپ جٷرسٸڭ?», «نە ساۋىپ جٷرسٸڭ?» دەپ
سۇراما.
مال قورشاۋىنا شىقپا.
مال ساۋاتىن ىدىستى تٶڭكەرٸپ ۇستاما.
مال ساۋىپ جاتقاندا يەسٸمەن سٶيلەسٸپ, ساۋىننىڭ جانىنا
كەلۋگە بولمايدى.
مال تٶلدەپ جاتقاندا قارىزعا ەشتەڭە بەرمە.
ماڭدايشاعا تٶبەڭدٸ تٸرەمە.
Mac قىلاتىن ٸشٸمدٸك ٸشپە.
مويىنعا بەلبەۋ سالما.
مولاعا قاراي جٷگٸرمە.
مولاعا قاراپ دەرەت ۇساتپا.
مولانى ساۋساعىڭمەن كٶرسەتپە.
مٷگەدەك ادامدى مازاقتاما.
مٷردەگە توپىراق سالعاندا كٷرەكتٸ ەكٸنشٸ ادامعا قولمەن
بەرمە.
مٷردەگە توپىراق سالعاندا كٷرەكتٸ تابانىڭمەن باسپا.
***
نامازدى بٶلمە.
ناندى بٸر قولمەن ٷزبە.
ناندى جەرگە تاستاما.
ناندى لاقتىرما.
نانمەن ويناما.
ناننىڭ ۇنتاعىن تاستاما.
***
ويلانباي سٶيلەمە.
ويلانباي ٸس باستاما.
ورىنسىز كٸنە قويما.
وتتىقتى جاقپا.
ٶزگەنٸڭ الدىنداعى اسقا سۇعىنبا.
ٶزٸڭدە جوققا ماقتانبا.
ٶزٸڭە ۇناماعاندى ٶزگەگە تەلٸمە.
ٶز باسىڭا لايىق ەمەس سٶز ايتپا.
ٶلگەن كٸسٸنٸ جامانداما.
ٶلٸكتٸڭ دەنە توپىراعىن سەندەمە.
ٶلٸمگە باتا جاساپ قايتقاندا باسقا ٷيگە كٸرمە.
ٶلٸم بار دا قازا بار ەكەنٸن ۇمىتپا.
ٶسەك تاسىما.
ٶتٸرٸك ايتپا.
***
پىشاقپەن ويناما.
پىشاقتىڭ جٷزٸن جالاما.
پىشاقتىڭ جٷزٸن جوعارى قاراتىپ تاستاما.
پىشاقتى نانعا قاداما.
***
سٷيەكتٸ وتقا سالما.
سٷتتٸڭ بەتٸن اشىق قالدىرما.
سٷتتٸ ٷرلەپ ٸشپە.
سٷت ساۋاتىن شەلەكتٸ سۋ باسىنا اپارما.
سىيلاعان نەمەسە ساتقان مالدى ەسكە الىپ قايعىرما.
سىيلاعان نەمەسە ساتقان مالدى جٷگەن, نوقتاسىمەن
جٸبەرمە.
سىپىرعىشپەن ۇرما.
سىرىڭدى كٶرٸنگەنگە شاشپا.
***
تابالدىرىقتىڭ سىرتىندا تۇرىپ سٶيلەسپە. تابالدىرىقتى
باسپا.
تەكاپپار بولما.
تاماققا قوس قولمەن سۇعىنبا.
تاماق ٸشٸپ وتىرعان كٸسٸگە تەسٸلە قاراما.
تاماق ٸشٸپ وتىرىپ تۇرىپ كەتپە.
تاڭعى استى تاستاما.
تاياققا سٷيەنبە.
توقىمدى تٶسەنبە.
تٶرگە قاراپ جٷرەڭنەن وتىرما.
تٶسەكتە جىلاما.
تۇزدى باسپا.
تۇمسا مالدىڭ العاشقى ساۋعان سٷتٸن بٶتەنگە بەرمە. تۇمسا
مالدى العاش ساۋعان سوڭ «سٷتتٸ ەكەن» دەپ ماقتاما.
تٷندە ايناعا قاراما.
تٷندە باقىرىپ جىلاما.
تٷندە جالعىز سۋعا تٷسپە.
تٷندە كٸر جايما.
تٷندە ساندىق اشپا (شىعىن بولادى, ساندىق اشۋ كەرەك بولسا,
«جىلان كٸرٸپ كەتتٸ» دەپ اشادى).
تٷندە سۋعا بارۋعا بولمايدى (ەسٸرەسە ەيەل ادامعا).
تٷندە تٷسٸڭدٸ ايتپا.
تٷندە شاش الما.
تٷرەگەپ تۇرىپ دەرەت ۇساتپا.
تٷسٸڭدٸ اۋزى بەيپٸل ادامعا جورىتپا.
تىماق ٷستٸنەن تىماق كيمە.
***
ۋىزدان سوڭ ٸلە سۋىق سۋ ٸشپە.
ۇرلىق جاساما.
ٷيگە قاراي جٷگٸرمە.
ٷيگە سىرتىڭمەن كٸرمە.
ٷيدە ٶلٸك جاتقاندا وت جاقپا.
ٷيدە ىسقىرما.
ٷيدٸ اينالما.
ٷيٸڭە كەلسە, ٷيدەي داۋىڭدى ايتپا («الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ
قۇنىن كەش» دەگەن).
ٷلكەنگە قارسى كەلمە.
ٷلكەنگە «سەن» دەمە.
ٷلكەننەن بۇرىن بيلٸك ايتپا.
ٷلكەننەن بۇرىن تٶرگە شىقپا.
ٷلكەننٸڭ سٶزٸن بٶلمە.
ٷلكەن كٸسٸگە سىرتىڭدى بەرمە.
ٷلكەن كٸسٸدەن بۇرىن دەمگە قول سوزبا. ٷلكەن كٸسٸنٸڭ جولىن
كەسٸپ ٶتپە.
***
شاقىرعاننان قالما («شاقىرعانعا بارماساڭ, شاقىرعانعا
زار بولارسىڭ» دەگەن).
شاقىرماسا بارما.
شامدى ٷرلەپ ٶشٸرمە.
شاڭىراققا سەلەم بەرمەي كٸرمە.
شاراپ ٸشپە.
شاشتى باسپا.
شاشتى دالاعا تاستاما.
شەينەكتٸڭ شٷمەگٸن تٶمەن قاراتپا.
شوشقا ەتٸن جەمە.
شىلىم شەكپە.
شىراقتى ٷرلەمە (ۇمىتشاق بولاسىڭ).
ىستىق تاماقتى قوماعايلانىپ ٸشپە.
«اق جەلكەن» جۋرنالى
