Ótken ǵasyrdyń 50-jyldary Amerikanyń Chikago qalasynda buryn ańyz bolyp eseptelingen himiialyq reaktsiiany atomdyq reaktorda júzege asyrýǵa talpynys jasaldy. Bul reaktsiia jóninde ǵalymdar arasynda 2000 jyl talas júrdi. 2000 jyl boiy dəl osy qubylys úshin qanshama alhimikter ózderiniń laboratoriialarynda aǵzalaryna orasan zor ziian keltirer tútindi jutty. 2000 jyl boiy alhimikterge osy bir oi maza bermedi. Chikago qalasyndaǵy atomdyq reaktorda birneshe jyl boiy aty umytylýǵa ainalǵan alhimikterdiń armany qainady. 2000 jyl boiy alhimiia óneriniń artynan ergen ańyzy qainady.
Qazaqta alhimiia bolǵan ba? Ərine, kúlki shaqyrar suraq. Biraq, bul suraq eki túrli kúlki týǵyzady. Saýal qoiylǵandardyń biri bilip kúledi. Ekinshiler, bilmei kúledi. Biri tabalap kúlse, biri mazaq etedi. Bilmei, mazaq etýshiler: «Qazaqta alhimiia qaidan bolsyn?» – dese, biletinder: «Endi bilip júrmisiń?» – dep taba qylady. Eger dəl osy suraq bizdiń adreske qoiylǵan bolsa, birinshi topqa qosylar edim. Sol bir eksponatty kórmegen bolsam…
Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq mýzeiiniń «Ejelgi jəne Orta ǵasyrlar» zalynda Otyrar qalasynan tabylǵan qutylar kezdesedi. Shamamen H-HII ǵasyrlarǵa tən. Ol jədigerler «sferokonýstar» dep atalady. Zaty ydys bolǵanymen, ydys dep ataýǵa kele bermeidi. Keibir ǵalymdar ony búgingi kúngi «granatanyń» arǵy atasy dep te ataidy.
Tipti, Italiianyń ǵalymdary olardyń kóshirmelerin jasap, ishine jarylǵysh zariad salyp, granata esebinde eksperiment júrgizdi. Jaryldy. Təjiribeniń qorytyndysy boiynsha, granata esebinde qoldanýǵa əbden bolady degen sheshim shyǵaryldy. Biraq, bul jədigerlerdiń qoldanylýy tipten basqa bolatyn.
Qazirgi granata degennen-aq pishinin kóz aldaryńyzǵa elestetken bolarsyzdar. Iyǵy shar (sfera) tərizdi bolyp kelip, túbi súiirlenip konýsqa uqsap ketedi. Ataýy da osy tustan shyqqan. Sfera men konýstyń qosyndysynan týǵan ydys. Aýzy sańyraýqulaq sekildi. Sańylaýynyń tarlyǵyna qarasańyz, suiyqtyq quiatyn ydys ekenin birden baiqaisyz. Qyshtan quiylyp, óte joǵary temperatýrada kúidirilgen. Jəne bul ydystyń túbiniń súiirligine bailanysty basqa ydystar sekildi kez kelgen jerge qoia almaisyz. Osy qasietine qarai sóz etip otyrǵan quty kóbine ilýli turǵan bolýy múmkin. Al, bul ereksheligi onyń ishine qarapaiym emes, qundy suiyqtyq quiylǵanyn ańǵartady. Osyndai birqatar erekshelikterimen bul qutylar júzdegen jyldar boiyna arheologtardyń qyzyǵýshylyǵyn tolassyz týdyryp keledi. Joǵaryda aitqanymyzdai, «sferakonýs» – ǵalymdardyń qutyǵa pishinine qarap bergen ataýy. Al, bul eksponattardyń negizgi ataýy jóninde ataqty arheolog B.V.Lýnin óz eńbeginde Ortalyq Aziia halqy sferakonýstyq pishindegi bul qutyny «simab-kýzache» dep ataitynyn kórsetken. Al, keibir ǵalymdar bul quraldy qazaqshalap «synapkóze» dep ataidy. Ulttyq mýzeidegi bul qutylardyń sipattama buryshynda «synap quiatyn ydys» ekeni kórsetilgen. Al, parsylar synap quiatyn ydystaryn «kýzei-simab» dep ataidy. Iaǵni, «kýzache, kýzei» sózderi qazaqsha «kóze» degen maǵyna beredi. Al, «simab» sózin túsindirýdiń ózi artyq bolar. Oqyrman oiynda: «Bul derekterdiń taqyrypqa qandai qatysy bar? Bul qutylar alhimiia jaiynda ne aita alady?» – degen siiaqty saýaldar týyndaýy zańdy. Iə, qyshtyń este saqtaý qabileti bar ekenin ǵalymdar dəleldedi. Talasbek Əsemqulov maqalalarynyń birinde shóldegi adam kózine iran baqty əsem qalalar men jasyl-jelekti kólderdiń elesteýin osy qumnyń este saqtaý qabiletimen bailanystyrady. Jəne qazaqtyń yqylym zamandaǵy serttesý yrymynda qoldaryna bir ýys qum nemese tas ustai otyratyn yrymyn qosa ketedi. Biraq, bul qubylystar kezdeisoq kórinbese, qazirgi ǵylym qumnyń qursaýyndaǵy aqparattardy kóshirip alýǵa qaýqarsyz. Sondyqtan, eski ǵylym alhimiia jóninde bul qutylar bizge bir aýyz da əńgime aita almaidy. Tilin túsinbeimiz. Esesine, olardyń ishindegi suiyqtyq, dəlirek aitsaq, buryn saqtalǵan suiyqtyq alhimiia jóninde kóp syr shertedi. Ol suiyqtyq – Mendeleevtiń kestesindegi 80-oryndy iemdengen synap suiyqtyǵy. Ərine, himiia ǵylymynan keshirim ótinemiz. Óitkeni, synap suiyqtyq emes, suiyq metall retinde belgili. Bólme temperatýrasynda suiyq kúiinde kezdesetin jalǵyz metall. Dəl osy metall alhimiianyń negizgi elementi. Tipti, keibir derekterde – alhimiianyń anasy retinde tanystyrylǵan.
Jalpy, alhimiia degenimiz ne? Himiianyń túbiri jəne natýraldy filosofiianyń negizgi tarmaǵy delinedi ǵylymi anyqtamada. Keiingi antika dəýirinde, shamamen bizdiń jyl sanaýymyzǵa deiingi IV-II ǵasyrlarda Ejelgi Mysyrdaǵy Aleksandriiada paida bolǵan.
Sózdiń maǵynasy jóninde pikirler kóp. Eń kóp taraǵany bylai deidi: Bizdiń zamanymyzdyń V ǵasyrynda óli tilge ainalǵan kóne mysyr tilinde mysyrlyqtar ózderin «Hem» dep ataǵan. Osy sózden «hemiia» sózi týyndaǵan. Qazaqsha «Mysyrlyqtarǵa arnalǵan óner» degen maǵyna beredi. Iə, bul ǵylym alǵashynda «himiia» bolyp qoldanylǵan. Keiinnen Arab halifatynda qarqyn alǵan tustan bastap qana «alhimiia» atandy. Aleksandriia kezeńinde bul ónerdiń ortalyǵy Serapisa hramy bolǵan. Ataqty Aleksandriia kitaphanasynyń bir bólimi 235 jyl boiy ashyq turdy. Alǵashqy alhimikter retinde ǵalymdar temir ustalaryn ataidy. Ərine, logikaǵa syiymdy. Al, tarihta aty qalǵandardan Bolos Demokritos, Zosim Panopolit syndy ǵalymdardy ataýǵa bolady. Bolos Demokritostyń «Fizika jəne mistika» kitabynda transmýtatsiia, iaǵni ainaldyrý, qubyltý sózi tuńǵysh ret qoldanyldy. Ol metaldardy basqa metalǵa ainaldyrýǵa bolatynyn (qarapaiym metaldy baǵaly metalǵa) alǵash aitqan ǵalym bolatyn. Osy ideia
myńjyldyqtarǵa sozylǵan alhimiia óneriniń negizgi dińgegine ainaldy. Al, Zosim óz entsiklopediiasynda bul ónerdi qarapaiym metaldardy altyn men kúmiske ainaldyratyn óner túri retinde sýrettedi. Jəne Zosim bul ónerdiń jalpylanyp ketpeýine qatty kóńil bóldi.
Keiingi alhimikterdiń arǵy ustazyna degen, múmkin qurmetinen, múmkin jasandy altyn jasap, baiyp ketý qupiiasyn eshkimmen bóliskisi kelmegennen Zosimniń ósietin barynsha este saqtaǵan. Biraq, bul ósiet alhimikterdiń altyn jasap, jaqsy ómirge qol jetkizýinen góri, arttarynan ańyz ben qupiia qaldyrýlaryna kóp septigin tigizgen ósiet bolatyn.
Bizdiń zamanymyzdyń III ǵasyrynyń sońynda Mysyr halqy ózderin bilep otyrǵan Rim bileýshilerine qarsy kóteriliske shyqty. Tolqý janshylyp basylǵannan keiin Rim bileýshileri mysyrlyqtardyń ózimshildikterin basý maqsatynda búkil eski kitaptardy órteýge buiryq bergen. Alhimiianyń oshaǵy Mysyrda bastalǵanymen, bul óner Arab halifatynda qanatyn keńge jaidy. Alhimiianyń tórt qupiia ǵylymnyń qataryna qosylýy da osy zamandar bolatyn. Sol ýaqyttarda ǵalymdardyń shyndyǵynda da qara metaldy jaltyraǵan altynǵa ainaldyrýǵa qoly jetken degen ańyz bar. Biraq, bul jasandy altyndardyń ǵumyry qysqa bolatyn. Osylai eńbekteri esh ketip, kózdegenderine jete almaǵan ǵalymdar toby sol jyldary halifat astanasy Baǵdatta turyp jatqan «Ekinshi Ustaz» əl-Farabidyń kómegine júgingen desedi.
Iə, iə. Uly dalanyń týmasy, bizdiń ataqty babamyz əl-Farabidyń bul tustaǵy abyroiy asqaq bolatyn. Ol kómek surai kelgen óz zamandastaryn osy óner týrasynda kitap jazyp, aq-qarasyn anyqtap berýge ýəde etip shyǵaryp salady. Osylai otyrarlyq ǵalym óziniń «Alhimiia óneriniń qajettiligi týraly» atty eńbegine alǵashqy qadamyn jasady. Ol eńbek bylai bastalatyn: «Bul kitapta men bul ónerdiń qajettiligin atap ótip, ol qandai jolmen dəleldenetinin jəne bul ónerdi zertteýshilerdiń qatelikterin kórsetýdi maqsat ettim», – dei kele: «alhimikterdiń eń úlken qateligi – ózderi tanymaityn metaldarmen jumys isteýinde», – deidi. Olardyń tipti basshylyqqa alatyn kitaptary da joqtyǵyn alǵa tartyp, adasýshylyqtaryn metaldardyń qasietterin bilmeýimen túsindiredi. Jə, bizdiń maqsat kitap taldaý emes. Farabi babamyz osy kitapty jazý úshin bir ai ýaqyt jumsady delinedi. Ol bir ai boiy alhimik retinde ómir súrdi. Biraq, qanshama ǵasyr boiyna damyp kele jatqan ónerdi bir aidyń ishinde úirendi deý – aqylǵa syiymsyz. Osy retpen oilansaq, ǵulamanyń bul ǵylymnan munan buryn da habary bolǵanyna shúbə joq.
Biz óz tarapymyzdan ǵulama babamyz bul ónerdiń əlippesimen Otyrar medresesinde oqyp júrip-aq tanysty dep boljam jasaǵymyz keledi. Bul boljamǵa bizdiń joǵaryda aityp ketken alhimiianyń anasy «synap» quiylatyn ydystardyń dəl Otyrardan kóptep tabylýy itermeleidi. Al, synaptyń qasietin bilmei qoldaný múmkin emes. Durys qoldana almaǵan adam synaptan ýlanyp óledi. Qazaq jerindegi Otyrar qalasynda synaptyń qoldanysy ol jerdegi ǵylymi ainalymda alhimiianyń alǵashqy elementteriniń bolý múmkindigi jóninde oilandyrady.
Shoqan Ýəlihanov bir sózinde: «Halyq basynan ótken birde-bir dúnie onyń aýyz ədebietinen oryn almai qoimaidy», – deidi. Synap jóninde qazaqta «synaptai syrǵyp» degen sóz tirkesi kezdesedi. Osy sózdiń ózinen-aq Mendeleevtiń sekseninshi elementiniń qazaq dalasynda úlken tanymaldylyqqa ie bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Shyndyǵynda da, osy bir sýsyma metaldy bizdiń dalada ne úshin paidalandy?
Bul suraqqa jaýapty Ulttyq mýzeidiń «Altyn zalynan» tabýǵa əbden bolady. Iə, synaptyń qalai ainalyp kelse de altynǵa qatysy kóp. Tipti, Mendeleevtiń periodtyq kestesiniń ózinde osy bir eki metaldyń qatar turýy kezdeisoq emes siiaqty. Altyn – 79. Synap – 80.
Qazaq dalasynda synap eki túrli maqsatta qoldanyldy. Birinshisi – qarapaiym metalǵa altyn jalatý úshin. Sekseninshi elementtiń bir qasieti sol – ózine basqa metaldardy juta alady. Sondyqtan, altyndy birinshi synapqa eritip, ózge metalmen bailanystyrady. Al, qalai, neniń əserinen altyn qalyp qoiyp, synap aǵyp ketedi degen suraqtarǵa mamandar jaýap berer. Osyndai tehnologiiamen tek qazaq dalasy emes, basqa da kóptegen elder qarapaiym metaldardy altynmen aptaǵan.
Synaptyń ekinshi qoldanysy da ózge metaldardy ózine jutý qasietine negizdelgen. Kóshpeli altyn jóninde estigen shyǵarsyz. Qumnyń betki qabatynda ǵana kóship júredi. Təjiribesiz altyn izdeýshiler «altyn shyqqan jerdi belden qaz» dep qara terge túsip jatady. Al, qazaq qumnyń betki qabatynda ǵana kóship júretin bul altyndy synap arqyly, synaptyń ózge metaldardy ózine jutý qasieti arqyly jinap alyp otyrǵan. Keide halyq arasynda synaptyń emdik qasietterin de bilip, paidalanǵany týraly derekter kezdesedi. Ótken ǵasyrda ǵana ý dep tanylǵan sekseninshi element oǵan deiingi zamandardaǵy dəri jasaý tehnologiiasynda da negizgi qospalardyń biri retinde qoldanylǵan. Al, Úndi eliniń meditsinasy búgingi kúnge deiin synaptyń qasietterine qurylǵan. Tipti, qazirgi damyǵan batys meditsinasy emdei almaityn aýrýlardyń ózin synap arqyly emdeýge bolatynyn úndi ǵalymdary alǵa tartady. Qaǵida bireý: «Jer betindegi barlyq dúnie – dəri. Barlyq dúnie – ý. Tek mólsherin bilý kerek». Iə, Úndi meditsinasy osylai synaptyń qasietterin bile túsýge shaqyrady. Alhimiianyń alǵashqy otanynyń biri retinde tanylatyn osy elde: «Duǵanyń qasietin bilgen adam – paiǵambar. Synaptyń qasietin bilgen adam – qudai», – degen sóz qalǵan.
Ataqty arheolog Gerasimov 1963 jyly orys patshasy Ivan Groznyidyń qabirin ashyp, betbeinesin qalpyna keltirý barysynda qańqa súiekteri laboratoriiaǵa jóneltilgen bolatyn. Bir qyzyǵy, patsha súieginen synap tabylǵan. Al, onyń jeke dərigerleriniń jazbalarynda patshanyń synap qosylǵan dərilerdi qabyldaǵany týrasynda derekter kezdesedi. Iaǵni, orys dalasynda da synap dəri retinde qoldanylǵan. Eger, osy suiyq metaldyń dərilik qasieti alǵash ret Úndistanda baiqalyp, sol elden taraityn bolsa, geografiialyq turǵydan bul jańalyqtyń qazaq dalasyn basyp ótpeýi múmkin emes.
Emdik qasietin bilýdi boljam retinde sanamaǵan bolsaq, joǵarydaǵy synaptyń bir qasietiniń ózi qazaq dalasyndaǵy alhimiia elementteriniń bolǵandyǵyn əbden dəleldei alýy múmkin.
Barlyq ǵylym adamnyń jaqsy ómir súrýge degen talpynysynan týǵan desek qatelespespiz. Alhimiia da solai.
Bul óner adamnyń úsh túrli armanyna qurylǵan. Jaqsy ómir súrý, uzaq ómir súrý jəne sol uzaq ómirdi aýyrmai súrý. Jaqsy ómir súrý úshin baǵaly metall – altyn kerek. Munyń synappen bailanysyn joǵaryda aittyq. Aýyrmai ǵumyr keshýdiń de syry synapqa kelip tireledi.
Osy tusta bir aita ketetini synap óz kúiinde ý. Ony dəri retinde múldem paidalanýǵa bolmaidy. Dəri jasaý úshin synaptyń aralyq kúileri paidalanylǵan. Al, uzaq ómir súrý filosofiialyq tas arqyly ǵana júzege asýy múmkin.
Alhimikterdiń taǵy bir úlken izdenisi osy – filosofiialyq tas tóńireginde órbidi. Osy tasty tapqan adam sheksiz bilikke qol jetkizedi dep oilady. Bul tylsym dúnie tas dep atalǵanymen, dəl tas kúiinde kezdestirem dep eshbir alhimik oilanǵan emes. Ony qoldan jasaý kerek. Jəne bul jaǵdaida da eń negizgi element synap bolatyn. Ózin naǵyz alhimik sanaýshylar altyn jasaýǵa emes, filosofiia tasyn tabýǵa talpyndy. Sol tas arqyly materialdyq ta, rýhani da erkindikke jetýdi ańsady. Bul tas tek metaldardy altynǵa ainaldyryp qoimai, adamdy jasartyp, bar aýrýyn emdeýi kerek edi. Filosofiia tasyn Úndi alhimigi Nagardjýni Rasashala hramynda oilap taýyp, alty júz jyl ómir súrdi degen ańyz bar. Múmkin, ańyz. Múmkin, shyndyq. Dóp basyp eshkim aita almaidy. Tek, taǵy bir qyzyǵy, Rasashala hramynyń ataýy sanskritten aýdarǵanda «synap úii» degen maǵyna beredi. Taǵy da qazaq dalasynan tabylǵan synapkózeler kóz aldyńa keledi. Tutas bir ǵylym shyrmalǵan osy bir «suiyq kúmistiń» bizdiń daladan kóptep tabylýy taǵy da qazaqy alhimiia jónindegi oilarǵa bastaidy.
Alhimiia óneri əbden kúiregen HH ǵasyr basynda shveitsariialyq psiholog Karl Iýng bul ǵylymǵa múlde basqa qyrynan qaraǵysy kelgen bolatyn. Ol alhimiialyq filosofiiany psihologiianyń bastaýy – protopsihologiia retinde tanýdy usyndy. Ol alhimikterdiń filosofiialyq tasty izdeýin – ólimmen jaqsy qarym-qatynas jasaýdyń joly dep, al ony jasaýdyń etaptaryn adamnyń ózin-ózi damytý kezeńderi dep túsindirdi. Iýngtyń negizgi ideiasy adam ózin-ózi damytyp, kemel shaqqa jetken tusta ólimnen qoryqpai, onyń aldyna ózi bara alady degenge saiady. Bul oilar ǵalymǵa filosofiialyq tastyń kitaptardaǵy tańbasyna qarap otyryp kelgen bolar. Óitkeni, ol belgide óz quiryǵyn ózi tistegen jylan beinelengen edi. Eger shyn alhimiia osy bolsa, bizdiń daladaǵy alǵashqy alhimik retinde Qorqytty ataýǵa bolar. Ólimge daiyn emes edi. Ony asyqtyrdy. Alhimikterdiń filosofiialyq tasyn izdegendei, Qorqyt məńgilik ómirdi izdedi. Al, filosofiia tasynyń qandai ekenin eshkim bilgen emes. Múmkin ol shynymen tas, múmkin untaq. Múmkin, tipti de materialdyq dúnie emes bolar.
«Alhimik Qorqyt» filosofiia tasyn mýzykadan izdegen bolar. Aqyr aiaǵy jylan shaqty. Dəl tylsym tastyń tańbasyndaǵydai.
Ərine, alhimiianyń qazaq dalasynda elementteri boldy desek te, damyǵan elderdegidei balqyǵan qorǵasyn men synaptyń ashy tútinine tunshyǵyp otyratyn laboratoriialar bolmaǵany barshaǵa aian. Biraq, bizdiń dalanyń ózindik laboratoriialary boldy. Olar – temir ustahanalary. Basqa jurt bar ǵylymyn bailyq tabýǵa jumsaǵanda, babalarymyz alhimiianyń elementterin jerin qorǵaityn qaiqy qylyshyn quiýǵa jumsady. Ərkim óz sanasyndaǵy, óz oiyndaǵy bailyqty izdedi. Al, qazaqtyń bailyǵy baitaq jeri bolatyn.
Aitpaqshy! Umytyp barady ekenmin! Amerikanyń Chikago qalasyndaǵy atomdyq reaktorda birneshe jyl boiyna qainatylǵan reaktsiia alhimikterdiń artynan ergen ańyzy edi. Bul eksperiment 50 keli synapty reaktorda qainatý arqyly altyn alýǵa baǵyttalǵan bolatyn. Sol 50 keli synaptan birneshe jyldyq eńbekten soń 74 gramm altyn alyndy. Biraq, eksperimentke ketken qarjy 74 grammdyq altynnyń qunynan 74000 ese asyp túsken. Paidasyz is. Biraq, alhimikter aldamapty. Synaptan shyndyǵynda da altyn alýǵa bolady. Jəne taza altyn…
Doshan JYLQYBAI
«Aq jelken» jýrnaly
.jpg)