قازاقتا الحيمييا بولعان با?

ٶتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى امەريكانىڭ چيكاگو قالاسىندا بۇرىن اڭىز بولىپ ەسەپتەلٸنگەن حيمييالىق رەاكتسييانى اتومدىق رەاكتوردا جٷزەگە اسىرۋعا تالپىنىس جاسالدى. بۇل رەاكتسييا جٶنٸندە عالىمدار اراسىندا 2000 جىل تالاس جٷردٸ. 2000 جىل بويى دəل وسى قۇبىلىس ٷشٸن قانشاما الحيميكتەر ٶزدەرٸنٸڭ لابوراتورييالارىندا اعزالارىنا وراسان زور زييان كەلتٸرەر تٷتٸندٸ جۇتتى. 2000 جىل بويى الحيميكتەرگە وسى بٸر وي مازا بەرمەدٸ. چيكاگو قالاسىنداعى اتومدىق رەاكتوردا بٸرنەشە جىل بويى اتى ۇمىتىلۋعا اينالعان الحيميكتەردٸڭ ارمانى قاينادى. 2000 جىل بويى الحيمييا ٶنەرٸنٸڭ ارتىنان ەرگەن اڭىزى قاينادى.

قازاقتا الحيمييا بولعان با? Əرينە, كٷلكٸ شاقىرار سۇراق. بٸراق, بۇل سۇراق ەكٸ تٷرلٸ كٷلكٸ تۋعىزادى. ساۋال قويىلعانداردىڭ بٸرٸ بٸلٸپ كٷلەدٸ. ەكٸنشٸلەر, بٸلمەي كٷلەدٸ. بٸرٸ تابالاپ كٷلسە, بٸرٸ مازاق ەتەدٸ. بٸلمەي, مازاق ەتۋشٸلەر: «قازاقتا الحيمييا قايدان بولسىن?» – دەسە, بٸلەتٸندەر: «ەندٸ بٸلٸپ جٷرمٸسٸڭ?» – دەپ تابا قىلادى. ەگەر دəل وسى سۇراق بٸزدٸڭ ادرەسكە قويىلعان بولسا, بٸرٸنشٸ توپقا قوسىلار ەدٸم. سول بٸر ەكسپوناتتى كٶرمەگەن بولسام…

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ «ەجەلگٸ جəنە ورتا عاسىرلار» زالىندا وتىرار قالاسىنان تابىلعان قۇتىلار كەزدەسەدٸ. شامامەن ح-حٸٸ عاسىرلارعا تəن. ول جəدٸگەرلەر «سفەروكونۋستار» دەپ اتالادى. زاتى ىدىس بولعانىمەن, ىدىس دەپ اتاۋعا كەلە بەرمەيدٸ. كەيبٸر عالىمدار ونى بٷگٸنگٸ كٷنگٸ «گراناتانىڭ» ارعى اتاسى دەپ تە اتايدى.

تٸپتٸ, يتالييانىڭ عالىمدارى ولاردىڭ كٶشٸرمەلەرٸن جاساپ, ٸشٸنە جارىلعىش زارياد سالىپ, گراناتا ەسەبٸندە ەكسپەريمەنت جٷرگٸزدٸ. جارىلدى. تəجٸريبەنٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا, گراناتا ەسەبٸندە قولدانۋعا əبدەن بولادى دەگەن شەشٸم شىعارىلدى. بٸراق, بۇل جəدٸگەرلەردٸڭ قولدانىلۋى تٸپتەن باسقا بولاتىن.

قازٸرگٸ گراناتا دەگەننەن-اق پٸشٸنٸن كٶز الدارىڭىزعا ەلەستەتكەن بولارسىزدار. يىعى شار (سفەرا) تəرٸزدٸ بولىپ كەلٸپ, تٷبٸ سٷيٸرلەنٸپ كونۋسقا ۇقساپ كەتەدٸ. اتاۋى دا وسى تۇستان شىققان. سفەرا مەن كونۋستىڭ قوسىندىسىنان تۋعان ىدىس. اۋزى ساڭىراۋقۇلاق سەكٸلدٸ. ساڭىلاۋىنىڭ تارلىعىنا قاراساڭىز, سۇيىقتىق قۇياتىن ىدىس ەكەنٸن بٸردەن بايقايسىز. قىشتان قۇيىلىپ, ٶتە جوعارى تەمپەراتۋرادا كٷيدٸرٸلگەن. جəنە بۇل ىدىستىڭ تٷبٸنٸڭ سٷيٸرلٸگٸنە بايلانىستى باسقا ىدىستار سەكٸلدٸ كەز كەلگەن جەرگە قويا المايسىز. وسى قاسيەتٸنە قاراي سٶز ەتٸپ وتىرعان قۇتى كٶبٸنە ٸلۋلٸ تۇرعان بولۋى مٷمكٸن. ال, بۇل ەرەكشەلٸگٸ ونىڭ ٸشٸنە قاراپايىم ەمەس, قۇندى سۇيىقتىق قۇيىلعانىن اڭعارتادى. وسىنداي بٸرقاتار ەرەكشەلٸكتەرٸمەن بۇل قۇتىلار جٷزدەگەن جىلدار بويىنا ارحەولوگتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تولاسسىز تۋدىرىپ كەلەدٸ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «سفەراكونۋس» – عالىمداردىڭ قۇتىعا پٸشٸنٸنە قاراپ بەرگەن اتاۋى. ال, بۇل ەكسپوناتتاردىڭ نەگٸزگٸ اتاۋى جٶنٸندە اتاقتى ارحەولوگ ب.ۆ.لۋنين ٶز ەڭبەگٸندە ورتالىق ازييا حالقى سفەراكونۋستىق پٸشٸندەگٸ بۇل قۇتىنى «سيماب-كۋزاچە» دەپ اتايتىنىن كٶرسەتكەن. ال, كەيبٸر عالىمدار بۇل قۇرالدى قازاقشالاپ «سىناپكٶزە» دەپ اتايدى. ۇلتتىق مۋزەيدەگٸ بۇل قۇتىلاردىڭ سيپاتتاما بۇرىشىندا «سىناپ قۇياتىن ىدىس» ەكەنٸ كٶرسەتٸلگەن. ال, پارسىلار سىناپ قۇياتىن ىدىستارىن «كۋزەي-سيماب» دەپ اتايدى. ياعني, «كۋزاچە, كۋزەي» سٶزدەرٸ قازاقشا «كٶزە» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ال, «سيماب» سٶزٸن تٷسٸندٸرۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق بولار. وقىرمان ويىندا: «بۇل دەرەكتەردٸڭ تاقىرىپقا قانداي قاتىسى بار? بۇل قۇتىلار الحيمييا جايىندا نە ايتا الادى?» – دەگەن سيياقتى ساۋالدار تۋىنداۋى زاڭدى. يə, قىشتىڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ بار ەكەنٸن عالىمدار دəلەلدەدٸ. تالاسبەك Əسەمقۇلوۆ ماقالالارىنىڭ بٸرٸندە شٶلدەگٸ ادام كٶزٸنە يران باقتى əسەم قالالار مەن جاسىل-جەلەكتٸ كٶلدەردٸڭ ەلەستەۋٸن وسى قۇمنىڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸمەن بايلانىستىرادى. جəنە قازاقتىڭ ىقىلىم زامانداعى سەرتتەسۋ ىرىمىندا قولدارىنا بٸر ۋىس قۇم نەمەسە تاس ۇستاي وتىراتىن ىرىمىن قوسا كەتەدٸ. بٸراق, بۇل قۇبىلىستار كەزدەيسوق كٶرٸنبەسە, قازٸرگٸ عىلىم قۇمنىڭ قۇرساۋىنداعى اقپاراتتاردى كٶشٸرٸپ الۋعا قاۋقارسىز. سوندىقتان, ەسكٸ عىلىم الحيمييا جٶنٸندە بۇل قۇتىلار بٸزگە بٸر اۋىز دا əڭگٸمە ايتا المايدى. تٸلٸن تٷسٸنبەيمٸز. ەسەسٸنە, ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ سۇيىقتىق, دəلٸرەك ايتساق, بۇرىن ساقتالعان سۇيىقتىق الحيمييا جٶنٸندە كٶپ سىر شەرتەدٸ. ول سۇيىقتىق – مەندەلەەۆتٸڭ كەستەسٸندەگٸ 80-ورىندى يەمدەنگەن سىناپ سۇيىقتىعى. Əرينە, حيمييا عىلىمىنان كەشٸرٸم ٶتٸنەمٸز. ٶيتكەنٸ, سىناپ سۇيىقتىق ەمەس, سۇيىق مەتالل رەتٸندە بەلگٸلٸ. بٶلمە تەمپەراتۋراسىندا سۇيىق كٷيٸندە كەزدەسەتٸن جالعىز مەتالل. دəل وسى مەتالل الحيمييانىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ. تٸپتٸ, كەيبٸر دەرەكتەردە – الحيمييانىڭ اناسى رەتٸندە تانىستىرىلعان.

جالپى, الحيمييا دەگەنٸمٸز نە? حيمييانىڭ تٷبٸرٸ جəنە ناتۋرالدى فيلوسوفييانىڭ نەگٸزگٸ تارماعى دەلٸنەدٸ عىلىمي انىقتامادا. كەيٸنگٸ انتيكا دəۋٸرٸندە, شامامەن بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيٸنگٸ ٸV-II عاسىرلاردا ەجەلگٸ مىسىرداعى الەكساندرييادا پايدا بولعان.

سٶزدٸڭ ماعىناسى جٶنٸندە پٸكٸرلەر كٶپ. ەڭ كٶپ تاراعانى بىلاي دەيدٸ: بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ V عاسىرىندا ٶلٸ تٸلگە اينالعان كٶنە مىسىر تٸلٸندە مىسىرلىقتار ٶزدەرٸن «حەم» دەپ اتاعان. وسى سٶزدەن «حەمييا» سٶزٸ تۋىنداعان. قازاقشا «مىسىرلىقتارعا ارنالعان ٶنەر» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. يə, بۇل عىلىم العاشىندا «حيمييا» بولىپ قولدانىلعان. كەيٸننەن اراب حاليفاتىندا قارقىن العان تۇستان باستاپ قانا «الحيمييا» اتاندى. الەكساندرييا كەزەڭٸندە بۇل ٶنەردٸڭ ورتالىعى سەراپيسا حرامى بولعان. اتاقتى الەكساندرييا كٸتاپحاناسىنىڭ بٸر بٶلٸمٸ 235 جىل بويى اشىق تۇردى. العاشقى الحيميكتەر رەتٸندە عالىمدار تەمٸر ۇستالارىن اتايدى. Əرينە, لوگيكاعا سىيىمدى. ال, تاريحتا اتى قالعانداردان بولوس دەموكريتوس, زوسيم پانوپوليت سىندى عالىمداردى اتاۋعا بولادى. بولوس دەموكريتوستىڭ «فيزيكا جəنە ميستيكا» كٸتابىندا ترانسمۋتاتسييا, ياعني اينالدىرۋ, قۇبىلتۋ سٶزٸ تۇڭعىش رەت قولدانىلدى. ول مەتالداردى باسقا مەتالعا اينالدىرۋعا بولاتىنىن (قاراپايىم مەتالدى باعالى مەتالعا) العاش ايتقان عالىم بولاتىن. وسى يدەيا

مىڭجىلدىقتارعا سوزىلعان الحيمييا ٶنەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ دٸڭگەگٸنە اينالدى. ال, زوسيم ٶز ەنتسيكلوپەديياسىندا بۇل ٶنەردٸ قاراپايىم مەتالداردى التىن مەن كٷمٸسكە اينالدىراتىن ٶنەر تٷرٸ رەتٸندە سۋرەتتەدٸ. جəنە زوسيم بۇل ٶنەردٸڭ جالپىلانىپ كەتپەۋٸنە قاتتى كٶڭٸل بٶلدٸ.

كەيٸنگٸ الحيميكتەردٸڭ ارعى ۇستازىنا دەگەن, مٷمكٸن قۇرمەتٸنەن, مٷمكٸن جاساندى التىن جاساپ, بايىپ كەتۋ قۇپيياسىن ەشكٸممەن بٶلٸسكٸسٸ كەلمەگەننەن زوسيمنٸڭ ٶسيەتٸن بارىنشا ەستە ساقتاعان. بٸراق, بۇل ٶسيەت الحيميكتەردٸڭ التىن جاساپ, جاقسى ٶمٸرگە قول جەتكٸزۋٸنەن گٶرٸ, ارتتارىنان اڭىز بەن قۇپييا قالدىرۋلارىنا كٶپ سەپتٸگٸن تيگٸزگەن ٶسيەت بولاتىن.

بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ ٸٸٸ عاسىرىنىڭ سوڭىندا مىسىر حالقى ٶزدەرٸن بيلەپ وتىرعان ريم بيلەۋشٸلەرٸنە قارسى كٶتەرٸلٸسكە شىقتى. تولقۋ جانشىلىپ باسىلعاننان كەيٸن ريم بيلەۋشٸلەرٸ مىسىرلىقتاردىڭ ٶزٸمشٸلدٸكتەرٸن باسۋ ماقساتىندا بٷكٸل ەسكٸ كٸتاپتاردى ٶرتەۋگە بۇيرىق بەرگەن. الحيمييانىڭ وشاعى مىسىردا باستالعانىمەن, بۇل ٶنەر اراب حاليفاتىندا قاناتىن كەڭگە جايدى. الحيمييانىڭ تٶرت قۇپييا عىلىمنىڭ قاتارىنا قوسىلۋى دا وسى زاماندار بولاتىن. سول ۋاقىتتاردا عالىمداردىڭ شىندىعىندا دا قارا مەتالدى جالتىراعان التىنعا اينالدىرۋعا قولى جەتكەن دەگەن اڭىز بار. بٸراق, بۇل جاساندى التىنداردىڭ عۇمىرى قىسقا بولاتىن. وسىلاي ەڭبەكتەرٸ ەش كەتٸپ, كٶزدەگەندەرٸنە جەتە الماعان عالىمدار توبى سول جىلدارى حاليفات استاناسى باعداتتا تۇرىپ جاتقان «ەكٸنشٸ ۇستاز» əل-فارابيدىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنگەن دەسەدٸ.

يə, يə. ۇلى دالانىڭ تۋماسى, بٸزدٸڭ اتاقتى بابامىز əل-فارابيدىڭ بۇل تۇستاعى ابىرويى اسقاق بولاتىن. ول كٶمەك سۇراي كەلگەن ٶز زامانداستارىن وسى ٶنەر تۋراسىندا كٸتاپ جازىپ, اق-قاراسىن انىقتاپ بەرۋگە ۋəدە ەتٸپ شىعارىپ سالادى. وسىلاي وتىرارلىق عالىم ٶزٸنٸڭ «الحيمييا ٶنەرٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى» اتتى ەڭبەگٸنە العاشقى قادامىن جاسادى. ول ەڭبەك بىلاي باستالاتىن: «بۇل كٸتاپتا مەن بۇل ٶنەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن اتاپ ٶتٸپ, ول قانداي جولمەن دəلەلدەنەتٸنٸن جəنە بۇل ٶنەردٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قاتەلٸكتەرٸن كٶرسەتۋدٸ ماقسات ەتتٸم», – دەي كەلە: «الحيميكتەردٸڭ ەڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸ – ٶزدەرٸ تانىمايتىن مەتالدارمەن جۇمىس ٸستەۋٸندە», – دەيدٸ. ولاردىڭ تٸپتٸ باسشىلىققا الاتىن كٸتاپتارى دا جوقتىعىن العا تارتىپ, اداسۋشىلىقتارىن مەتالداردىڭ قاسيەتتەرٸن بٸلمەۋٸمەن تٷسٸندٸرەدٸ. جə, بٸزدٸڭ ماقسات كٸتاپ تالداۋ ەمەس. فارابي بابامىز وسى كٸتاپتى جازۋ ٷشٸن بٸر اي ۋاقىت جۇمسادى دەلٸنەدٸ. ول بٸر اي بويى الحيميك رەتٸندە ٶمٸر سٷردٸ. بٸراق, قانشاما عاسىر بويىنا دامىپ كەلە جاتقان ٶنەردٸ بٸر ايدىڭ ٸشٸندە ٷيرەندٸ دەۋ – اقىلعا سىيىمسىز. وسى رەتپەن ويلانساق, عۇلامانىڭ بۇل عىلىمنان مۇنان بۇرىن دا حابارى بولعانىنا شٷبə جوق.

بٸز ٶز تاراپىمىزدان عۇلاما بابامىز بۇل ٶنەردٸڭ əلٸپپەسٸمەن وتىرار مەدرەسەسٸندە وقىپ جٷرٸپ-اق تانىستى دەپ بولجام جاساعىمىز كەلەدٸ. بۇل بولجامعا بٸزدٸڭ جوعارىدا ايتىپ كەتكەن الحيمييانىڭ اناسى «سىناپ» قۇيىلاتىن ىدىستاردىڭ دəل وتىراردان كٶپتەپ تابىلۋى يتەرمەلەيدٸ. ال, سىناپتىڭ قاسيەتٸن بٸلمەي قولدانۋ مٷمكٸن ەمەس. دۇرىس قولدانا الماعان ادام سىناپتان ۋلانىپ ٶلەدٸ. قازاق جەرٸندەگٸ وتىرار قالاسىندا سىناپتىڭ قولدانىسى ول جەردەگٸ عىلىمي اينالىمدا الحيمييانىڭ العاشقى ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بولۋ مٷمكٸندٸگٸ جٶنٸندە ويلاندىرادى.

شوقان ۋəليحانوۆ بٸر سٶزٸندە: «حالىق باسىنان ٶتكەن بٸردە-بٸر دٷنيە ونىڭ اۋىز əدەبيەتٸنەن ورىن الماي قويمايدى», – دەيدٸ. سىناپ جٶنٸندە قازاقتا «سىناپتاي سىرعىپ» دەگەن سٶز تٸركەسٸ كەزدەسەدٸ. وسى سٶزدٸڭ ٶزٸنەن-اق مەندەلەەۆتٸڭ سەكسەنٸنشٸ ەلەمەنتٸنٸڭ قازاق دالاسىندا ٷلكەن تانىمالدىلىققا يە بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. شىندىعىندا دا, وسى بٸر سۋسىما مەتالدى بٸزدٸڭ دالادا نە ٷشٸن پايدالاندى?

بۇل سۇراققا جاۋاپتى ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ «التىن زالىنان» تابۋعا əبدەن بولادى. يə, سىناپتىڭ قالاي اينالىپ كەلسە دە التىنعا قاتىسى كٶپ. تٸپتٸ, مەندەلەەۆتٸڭ پەريودتىق كەستەسٸنٸڭ ٶزٸندە وسى بٸر ەكٸ مەتالدىڭ قاتار تۇرۋى كەزدەيسوق ەمەس سيياقتى. التىن – 79. سىناپ – 80.

قازاق دالاسىندا سىناپ ەكٸ تٷرلٸ ماقساتتا قولدانىلدى. بٸرٸنشٸسٸ – قاراپايىم مەتالعا التىن جالاتۋ ٷشٸن. سەكسەنٸنشٸ ەلەمەنتتٸڭ بٸر قاسيەتٸ سول – ٶزٸنە باسقا مەتالداردى جۇتا الادى. سوندىقتان, التىندى بٸرٸنشٸ سىناپقا ەرٸتٸپ, ٶزگە مەتالمەن بايلانىستىرادى. ال, قالاي, نەنٸڭ əسەرٸنەن التىن قالىپ قويىپ, سىناپ اعىپ كەتەدٸ دەگەن سۇراقتارعا ماماندار جاۋاپ بەرەر. وسىنداي تەحنولوگييامەن تەك قازاق دالاسى ەمەس, باسقا دا كٶپتەگەن ەلدەر قاراپايىم مەتالداردى التىنمەن اپتاعان.

سىناپتىڭ ەكٸنشٸ قولدانىسى دا ٶزگە مەتالداردى ٶزٸنە جۇتۋ قاسيەتٸنە نەگٸزدەلگەن. كٶشپەلٸ التىن جٶنٸندە ەستٸگەن شىعارسىز. قۇمنىڭ بەتكٸ قاباتىندا عانا كٶشٸپ جٷرەدٸ. تəجٸريبەسٸز التىن ٸزدەۋشٸلەر «التىن شىققان جەردٸ بەلدەن قاز» دەپ قارا تەرگە تٷسٸپ جاتادى. ال, قازاق قۇمنىڭ بەتكٸ قاباتىندا عانا كٶشٸپ جٷرەتٸن بۇل التىندى سىناپ ارقىلى, سىناپتىڭ ٶزگە مەتالداردى ٶزٸنە جۇتۋ قاسيەتٸ ارقىلى جيناپ الىپ وتىرعان. كەيدە  حالىق اراسىندا سىناپتىڭ ەمدٸك قاسيەتتەرٸن دە بٸلٸپ, پايدالانعانى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدٸ. ٶتكەن عاسىردا عانا ۋ دەپ تانىلعان سەكسەنٸنشٸ ەلەمەنت وعان دەيٸنگٸ زاماندارداعى دəرٸ جاساۋ تەحنولوگيياسىندا دا نەگٸزگٸ قوسپالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە قولدانىلعان. ال, ٷندٸ ەلٸنٸڭ مەديتسيناسى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن سىناپتىڭ قاسيەتتەرٸنە قۇرىلعان. تٸپتٸ, قازٸرگٸ دامىعان باتىس مەديتسيناسى ەمدەي المايتىن اۋرۋلاردىڭ ٶزٸن سىناپ ارقىلى ەمدەۋگە بولاتىنىن ٷندٸ عالىمدارى العا تارتادى. قاعيدا بٸرەۋ: «جەر بەتٸندەگٸ بارلىق دٷنيە – دəرٸ. بارلىق دٷنيە – ۋ. تەك مٶلشەرٸن بٸلۋ كەرەك». يə, ٷندٸ مەديتسيناسى وسىلاي سىناپتىڭ قاسيەتتەرٸن بٸلە تٷسۋگە شاقىرادى. الحيمييانىڭ العاشقى وتانىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلاتىن وسى ەلدە: «دۇعانىڭ قاسيەتٸن بٸلگەن ادام – پايعامبار. سىناپتىڭ قاسيەتٸن بٸلگەن ادام – قۇداي», – دەگەن سٶز قالعان.

اتاقتى ارحەولوگ گەراسيموۆ 1963 جىلى ورىس پاتشاسى يۆان گروزنىيدىڭ قابٸرٸن اشىپ, بەتبەينەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋ بارىسىندا قاڭقا سٷيەكتەرٸ لابوراتوريياعا جٶنەلتٸلگەن بولاتىن. بٸر قىزىعى, پاتشا سٷيەگٸنەن سىناپ تابىلعان. ال, ونىڭ جەكە دəرٸگەرلەرٸنٸڭ جازبالارىندا پاتشانىڭ سىناپ قوسىلعان دəرٸلەردٸ قابىلداعانى تۋراسىندا دەرەكتەر كەزدەسەدٸ. ياعني, ورىس دالاسىندا دا سىناپ دəرٸ رەتٸندە قولدانىلعان. ەگەر, وسى سۇيىق مەتالدىڭ دəرٸلٸك قاسيەتٸ العاش رەت ٷندٸستاندا بايقالىپ, سول ەلدەن تارايتىن بولسا, گەوگرافييالىق تۇرعىدان بۇل جاڭالىقتىڭ قازاق دالاسىن باسىپ ٶتپەۋٸ مٷمكٸن ەمەس.

ەمدٸك قاسيەتٸن بٸلۋدٸ بولجام رەتٸندە ساناماعان بولساق, جوعارىداعى سىناپتىڭ بٸر قاسيەتٸنٸڭ ٶزٸ قازاق دالاسىنداعى الحيمييا ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بولعاندىعىن əبدەن دəلەلدەي الۋى مٷمكٸن.

بارلىق عىلىم ادامنىڭ جاقسى ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن تالپىنىسىنان تۋعان دەسەك قاتەلەسپەسپٸز. الحيمييا دا سولاي.

بۇل ٶنەر ادامنىڭ ٷش تٷرلٸ ارمانىنا قۇرىلعان.  جاقسى ٶمٸر سٷرۋ, ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ جəنە سول ۇزاق ٶمٸردٸ اۋىرماي سٷرۋ. جاقسى ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن باعالى مەتالل – التىن كەرەك. مۇنىڭ سىناپپەن بايلانىسىن جوعارىدا ايتتىق. اۋىرماي عۇمىر كەشۋدٸڭ دە سىرى سىناپقا كەلٸپ تٸرەلەدٸ.

وسى تۇستا بٸر ايتا كەتەتٸنٸ سىناپ ٶز كٷيٸندە ۋ. ونى دəرٸ رەتٸندە مٷلدەم پايدالانۋعا بولمايدى. دəرٸ جاساۋ ٷشٸن سىناپتىڭ ارالىق كٷيلەرٸ پايدالانىلعان. ال, ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ فيلوسوفييالىق تاس ارقىلى عانا جٷزەگە اسۋى مٷمكٸن.

الحيميكتەردٸڭ تاعى بٸر ٷلكەن ٸزدەنٸسٸ وسى – فيلوسوفييالىق تاس تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸدٸ. وسى تاستى تاپقان ادام شەكسٸز بيلٸككە قول جەتكٸزەدٸ دەپ ويلادى. بۇل تىلسىم دٷنيە تاس دەپ اتالعانىمەن, دəل تاس كٷيٸندە كەزدەستٸرەم دەپ ەشبٸر الحيميك ويلانعان ەمەس. ونى قولدان جاساۋ كەرەك. جəنە بۇل جاعدايدا دا ەڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنت سىناپ بولاتىن. ٶزٸن ناعىز الحيميك ساناۋشىلار التىن جاساۋعا ەمەس, فيلوسوفييا تاسىن تابۋعا تالپىندى. سول تاس ارقىلى ماتەريالدىق تا, رۋحاني دا ەركٸندٸككە جەتۋدٸ اڭسادى. بۇل تاس تەك مەتالداردى التىنعا اينالدىرىپ قويماي, ادامدى جاسارتىپ, بار اۋرۋىن ەمدەۋٸ كەرەك ەدٸ. فيلوسوفييا تاسىن ٷندٸ الحيميگٸ ناگاردجۋني راساشالا حرامىندا ويلاپ تاۋىپ, التى جٷز جىل ٶمٸر سٷردٸ دەگەن اڭىز بار. مٷمكٸن, اڭىز. مٷمكٸن, شىندىق. دٶپ باسىپ ەشكٸم ايتا المايدى. تەك, تاعى بٸر قىزىعى, راساشالا حرامىنىڭ اتاۋى سانسكريتتەن اۋدارعاندا «سىناپ ٷيٸ» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. تاعى دا قازاق دالاسىنان تابىلعان سىناپكٶزەلەر كٶز الدىڭا كەلەدٸ. تۇتاس بٸر عىلىم شىرمالعان وسى بٸر «سۇيىق كٷمٸستٸڭ» بٸزدٸڭ دالادان كٶپتەپ تابىلۋى تاعى دا قازاقى الحيمييا جٶنٸندەگٸ ويلارعا باستايدى.

الحيمييا ٶنەرٸ əبدەن كٷيرەگەن حح عاسىر باسىندا شۆەيتسارييالىق پسيحولوگ كارل يۋنگ بۇل عىلىمعا مٷلدە باسقا قىرىنان قاراعىسى كەلگەن بولاتىن. ول الحيمييالىق فيلوسوفييانى پسيحولوگييانىڭ باستاۋى – پروتوپسيحولوگييا رەتٸندە تانۋدى ۇسىندى. ول الحيميكتەردٸڭ فيلوسوفييالىق تاستى ٸزدەۋٸن – ٶلٸممەن جاقسى قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ جولى دەپ, ال ونى جاساۋدىڭ ەتاپتارىن ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋ كەزەڭدەرٸ دەپ تٷسٸندٸردٸ. يۋنگتىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى ادام ٶزٸن-ٶزٸ دامىتىپ, كەمەل شاققا جەتكەن تۇستا ٶلٸمنەن قورىقپاي, ونىڭ الدىنا ٶزٸ بارا الادى دەگەنگە سايادى. بۇل ويلار عالىمعا فيلوسوفييالىق تاستىڭ كٸتاپتارداعى تاڭباسىنا قاراپ وتىرىپ كەلگەن بولار. ٶيتكەنٸ, ول بەلگٸدە ٶز قۇيرىعىن ٶزٸ تٸستەگەن جىلان بەينەلەنگەن ەدٸ. ەگەر شىن الحيمييا وسى بولسا, بٸزدٸڭ دالاداعى العاشقى الحيميك رەتٸندە قورقىتتى اتاۋعا بولار. ٶلٸمگە دايىن ەمەس ەدٸ. ونى اسىقتىردى. الحيميكتەردٸڭ فيلوسوفييالىق تاسىن ٸزدەگەندەي, قورقىت مəڭگٸلٸك ٶمٸردٸ ٸزدەدٸ. ال, فيلوسوفييا تاسىنىڭ قانداي ەكەنٸن ەشكٸم بٸلگەن ەمەس. مٷمكٸن ول شىنىمەن تاس, مٷمكٸن ۇنتاق. مٷمكٸن, تٸپتٸ دە ماتەريالدىق دٷنيە ەمەس بولار.

«الحيميك قورقىت» فيلوسوفييا تاسىن مۋزىكادان ٸزدەگەن بولار. اقىر اياعى جىلان شاقتى. دəل تىلسىم تاستىڭ تاڭباسىنداعىداي.

Əرينە, الحيمييانىڭ قازاق دالاسىندا ەلەمەنتتەرٸ بولدى دەسەك تە, دامىعان ەلدەردەگٸدەي بالقىعان قورعاسىن مەن سىناپتىڭ اششى تٷتٸنٸنە تۇنشىعىپ وتىراتىن لابوراتورييالار بولماعانى بارشاعا ايان. بٸراق, بٸزدٸڭ دالانىڭ ٶزٸندٸك لابوراتورييالارى بولدى. ولار – تەمٸر ۇستاحانالارى. باسقا جۇرت بار عىلىمىن بايلىق تابۋعا جۇمساعاندا, بابالارىمىز الحيمييانىڭ ەلەمەنتتەرٸن جەرٸن قورعايتىن قايقى قىلىشىن قۇيۋعا جۇمسادى. Əركٸم ٶز ساناسىنداعى, ٶز ويىنداعى بايلىقتى ٸزدەدٸ. ال, قازاقتىڭ بايلىعى بايتاق جەرٸ بولاتىن.

ايتپاقشى! ۇمىتىپ بارادى ەكەنمٸن! امەريكانىڭ چيكاگو قالاسىنداعى اتومدىق رەاكتوردا بٸرنەشە جىل بويىنا قايناتىلعان رەاكتسييا الحيميكتەردٸڭ ارتىنان ەرگەن اڭىزى ەدٸ. بۇل ەكسپەريمەنت 50 كەلٸ سىناپتى رەاكتوردا قايناتۋ ارقىلى التىن الۋعا باعىتتالعان بولاتىن. سول 50 كەلٸ سىناپتان بٸرنەشە جىلدىق ەڭبەكتەن سوڭ 74 گرامم التىن الىندى. بٸراق, ەكسپەريمەنتكە كەتكەن قارجى 74 گراممدىق التىننىڭ قۇنىنان 74000 ەسە اسىپ تٷسكەن. پايداسىز ٸس. بٸراق, الحيميكتەر الداماپتى. سىناپتان شىندىعىندا دا التىن الۋعا بولادى. جəنە تازا التىن…

دوسحان جىلقىباي

«اق جەلكەن» جۋرنالى