Kibershit (kiberqalqan) – aqparat qaýipsizdigi nemese qiberqaýipsizdik dep atalady, iaǵni elektrondy aqparattyq resýrstardyń, ártúrli aqparat júiesiniń jáne aqparattyq-kommýnikatsiialyq infraqurylymnyń syrtqy nemese ishki qkiberqaýipterden qorǵaityn qaýipsizdik. Sol sebepti kibershittiń maqsaty – kez kelgen elektrondy aqparattyń qaýipsizdikdigin saqtaý.
Kiberqylmystyń ósýi qazirgi zamannyń ózekti máselesi bolyp otyr. Ol tipti qaýipsizdikke qaýip tóndirýmen qatar, memleket múddesine tikelei nemese janama túrde ziian keltirýi múmkin. Osyndai jáne ózge de qaýipti qubylystardyń aldyn alý úshin respýblika kiberqylmyspen kúres jónindegi baǵdarlamanyń tujyrymdamasyn qabyldaǵan bolatyn.
Ol internettegi qaýipsizdikti qamtamasyz ete alady, sonyń ishinde ártúrli alaiaqtar men túrli kibershabýyldardan, jeke derekterdiń jariia bolyp ketpeýinen qorǵai alady. Sondai-aq, qabyldanǵan tujyrym halyqty aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialar máselelerimen habardar etýdi, aqparattyq qaýipsizdikti basqarýǵa qabiletti joǵary tehnologiialyq memlekettik júieni qurý, tabiǵi jáne tehnogendik sipattaǵy tótenshe jaǵdailar, tótenshe nemese soǵys jaǵdaiylaryn engizýdiń aldyn alý jáne jedel den qoiý máselelerin qarastyrady.
Qazaqstanda kibershit 2016 jyly áleýmettik jelide adam ómirine qaýip tóndiretin internet oiynnyń paida bolýynan keiin qolǵa alyndy. 2017 jyly Qazaqstannyń eks-prezidenti Nursultan Nazarbaev qaýipsizdik sertifikatyn qamtityn "Qazaqstannyń kiberqaýipsizdigi" baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Ulttyq qaýipsizdik komiteti qaýipsizdik sertifikatyn otandyq mamandar ázirlegenin, sheteldikterdiń bul iske tartylmaǵanyn aitty.
Álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna enýge baǵyttalǵan "Qazaqstan-2050" strategiiasy eskerile otyryp, Qazaqstan prezidentiniń Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik" joldaýyna sáikes kiberqalqan tujyrymy ázirlendi. Ol jaily Qazaqstan Respýblikasy úkimetiniń 2017 jyldyń 30 maýsymdaǵy № 407 qaýlysynda aityldy, iaǵni, Qazaqstandaǵy kiberqalqan zańy qabyldandy. Tujyrymdama memlekettik mekemelerdi aqparatpen qamtamasyz etý, memlekettik kórsetiletin qyzmetterdi avtomattandyrý, "tsifrly" ekonomikany damytý jáne ónerkásiptegi óndiristik protsesterdi tehnologiialyq jańǵyrtý damytý joldary, aqparattyq-kommýnikatsiialyq qyzmetter kórsetý aiasyn keńeitý salasyndaǵy jaǵdaidy baǵalaýǵa negizdelgen.
Buǵan deiin Qazaqstanda "ulttyq aqparattyq infraqurylymdy, aqparattandyrý protsesterin qalyptastyrý men damytý jáne aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý" týraly respýblika úkimetiniń zańy 1998 jyly 31 jeltoqsanynda qabyldanǵan bolatyn. Odan beri bul zań úsh ret redaktsiialandy. Ol jerde aqparattyq-kommýnikatsiialyq jeliler, "elektrondyq úkimet" taqyryby boiynsha tiisti ózgertýler engizildi.
Eldegi kiberqaýipsizdiń tujyrymdamasyn iske asyrý eki kezeńnen turady: birinshi kezeń – 2017-2018 jyldar, ekinshi kezeń-2019-2022 jyldar aralyǵy. Birinshi kezeńde qaýipsizdikti qamtamasyz etýde belgilengen talaptar men sharalardy saqtaýdyń belgili bir tájiribesi qalyptasty. Osy tájiribe barysynda zańnamaǵa ózgerister engizildi. Osy naqty másele boiynsha mamandar sany artty. Kibershabýylǵa arnalǵan ortalyqtar ashyldy.
2017-2018 jyldar aralyǵyndaǵy birinshi kezeńde Qazaqstan kibershabýly boiynsha álem boiynsha 40-orynda tur. Halyqtyń kiberqaýipsizdik qaterleri týraly habar alyp otyrýy 63%-dy quraidy, al aqparattyq qaýipsizdik salasyn qyzmetkerlermen qamtamasyz etý 46% boldy.
Aita ketý kerek, ótken jyldyń deregi boiynsha, Qazaqstanda aqparattyq qaýipsizdik boiynsha eki jedel ortalyq jáne kompiýterlik shuǵyl jaǵdaiǵa bailanysty úsh jedel áreket qyzmeti men 700-den astam bilikti memlekettik qyzmetker jumys istep jatyr.
Al ekinshi kezeńde kiber qorǵanysty odan ári damytý josparlanǵan bolatyn. Osyǵan orai 2016 jyldan 2022 jylǵa deiingi jospar quryldy. Endi belgilengen mejeli ýaqytqa deiin kiberqaýipsizdik, onyń ishinde el azamattarynyń kiberqaýipsizdik jaily aqparaty 100%-ǵa jetýi tiis.
Statistikaǵa sáikes, kiberqaýipsizdik 2018 jyly 20%, 2019 jyly 40% boldy. 2020 jyly 60% bolýy kerek, al 2021 jyly 80% bolady dep kútilýde, al 2022 jyly 100% bolady. Aqparattyq qaýipsizdikke tónetin qaýip-qater jaily habarlaýdy 2018 jylmen salystyrǵanda 2019 jyly 5%-ǵa, 2020 jyly on paiyzǵa, 2021 jyly 15%-ǵa, 2022 jyly jiyrma paiyzǵa arttyrý kózdelgen. Sondai-aq, edegi kiberqaýipsizdikti qamtamasyz etetin mamandar sanyna da kóńil bólingen. Demek, 2018 jyly 300 maman qaita daiarlanyp shyqsa, 2022 jylǵa deiin onyń sany segiz júz adamǵa jetedi. KZ jáne .QAZ domeni bar internet-resýrstarynyń shifrlanǵan derekterin 2020 jyly 60%-ǵa jetkizip, 2022 jyly júz paiyzǵa jetkizý kózdelgen.
