Aqsha-nesie saiasaty – kez-kelgen memlekettiń ekonomikalyq saiasatynyń negizgi baǵyttarynyń biri jáne ol ekonomikanyń turaqtylyǵy men ainalymdaǵy aqshanyń teńgerimin qamtamasyz etý maqsatynda ortalyq bank siiaqty ókiletti uiym tarapynan júrgiziledi. Bizdiń elde bul róldi Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq banki atqarady.
Bul banktiń maqsaty – ekonomikany qajetti monetarlyq resýrstarmen qamtamasyz etýge jáne ekonomikalyq ósý men infliatsiiany qolaily deńgeide ustap turýǵa baǵyttalǵan aqsha-nesie saiasatyn júzege asyrý. Ulttyq damý strategiiasynda kózdelgen maqsattarǵa qol jetkizý jáne Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 50 eldiń qataryna kirýi úshin aqsha-nesie saiasatyn durys ári tiimdi túrde júzege asyrý qajet. Sonymen birge, turaqty ekonomikalyq damý úshin memlekettiń mańyzdy mindetteriniń biri eldegi infliatsiia deńgeiin birte-birte tómendetý úshin jaǵdai jasaý jáne tiisti sharalar qabyldaý bolyp tabylady.
«Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq banki týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń 1995 jylǵy 30 naýryzdaǵy No2155 Zańynda banktiń negizgi maqsaty elde baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý ekeni kórsetilgen. Qazaqstannyń progressivti damýymen memlekettiń aqsha-nesie saiasatyna sáikes bul zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Turaqty jáne tiimdi aqsha-nesie saiasatyna qol jetkizý barysynda Qazaqstan sońǵy 27 jyldaǵy negizgi makroekonomikalyq úrdisterdi kórsetetin birqatar mańyzdy kezeńderdi bastan ótkerdi. Árbir kezeń úshin Ulttyq banktiń aqsha-nesie saiasatynyń tiisti sharalary men mindetteri anyqtaldy, olardyń oryndalýy infliatsiiany tómendetý jáne ulttyq valiýtanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý qajettiligine bailanysty boldy.
Jyl saiyn Ulttyq bank ótken jylǵy aqsha-nesie saiasatynyń nátijeleri men aldaǵy kezeńge arnalǵan negizgi damý baǵyttaryn qamtityn qujat ázirleidi.
Ulttyq bank sońǵy úsh jylda infliatsiianyń jyldyq kórsetkishterin belgileýde.
Mysaly, 2017 jyly eldegi infliatsiia Ulttyq bank belgilegen 6-8%-dyq boljam sheginde bolyp, 7,1% deńgeiine jetti. Bul infliatsiia deńgeii 8,5% bolǵan 2016 jylǵy kórsetkishten tómen. 2018 jyldan bastap bul parametrler orta merzimdi infliatsiiaǵa qol jetkizý strategiiasy sheńberinde birtindep tómendep keledi. Ulttyq bank basqarmasynyń 2017 jylǵy 29 qarashadaǵy No242 qaýlysy men Qazaqstan Respýblikasynyń 2018 jylǵa arnalǵan aqsha-nesie saiasatynyń negizgi baǵyttary bekitildi, oǵan sáikes bank infliatsiialyq targetteý qaǵidattaryna súienýdi jalǵastyrdy. Bul qaǵidattardy qoldaný týraly Ulttyq bank
2015 jyldyń 20 tamyzynda sheshim qabyldaǵan bolatyn. Damyǵan elderdiń tájiribesi kórsetkendei, infliatsiialyq targetteý infliatsiia deńgeiin báseńdetý men turaqtandyrýda tiimdi retteý quraly bolyp tabylady.
2018 jyldyń sońynda Ulttyq bank basqarmasy 2019 jylǵa arnalǵan aqsha-nesie saiasatynyń negizgi baǵyttaryn maquldady. Qujat, sondai-aq, 2018 jylǵy aqsha-nesie saiasatynyń iske asyrylýy týraly esepti qamtidy. Ótken jyldyń negizgi jetistikteriniń biri infliatsiialyq úderistiń baiaýlaýy boldy. 2018 jylǵa arnalǵan boljamdy infliatsiia deńgeii 5-7% sheńberinde belgilendi jáne jyl sońyna qarai Ulttyq bank infliatsiiany belgilingen mejeniń eń tómengi shegine jaqyn 5,3% deńgeiinde saqtady, bul 2017 jylǵa qaraǵanda 1,8%-ǵa tómen. Bul tómendeý úrdisine aqsha-nesie jaǵdailaryn tiisti deńgeide ustap turý, sondai-aq, Qazaqstannyń saýda seriktesterinen ákeletin ónimderindegi infliatsiianyń tómen deńgeii siiaqty faktorlar men birqatar tiimdi sharalar yqpal etti. Infliatsiianyń kúrt tómendeýiniń taǵy bir faktory tutynýshylyq nesielendirýdiń oń ósý qarqyny boldy. Infliatsiialyq targetteýmen qatar, Ulttyq bank ulttyq valiýtanyń erkin ózgermeli aiyrbas baǵamy rejimin ustanýdy jalǵastyrdy.
Teńge baǵamy 2018 jyly derbes túrde qalyptasty, retteýshi organnyń aralasýy eń az dárejede boldy. Nátijesinde infliatsiianyń báseńdeýi baǵamy bir jyl ishinde 12%-ǵa qunsyzdanǵan ulttyq valiýtanyń devalvatsiiasy aiasynda boldy.
Ulttyq bank 2019 jyly da aqsha-nesie saiasatyn infliatsiialyq targetteý qaǵidattaryna sáikes júzege asyra bermek.
Osy strategiia sheńberinde 2019 jylǵa arnalǵan infliatsiia boljamy 1%-ǵa tómendedi. Demek, negizgi maqsattardyń biri infliatsiiany 2020 jyldyń sońyna deiin 4%-ǵa deiin tómendetý jáne keiingi jyldary osy deńgeide ustap turý úshin infliatsiia deńgeiin 4-6% sheginde saqtaý bolyp tabylady. Aqsha-nesie saiasaty týraly sheshim qabyldaǵan kezde Ulttyq bank eldegi ekonomikalyq jaǵdaiǵa teris áser ete alatyn ishki jáne syrtqy faktorlardyń áserin qadaǵalap, baqylaityn bolady. Munai baǵalary men Resei rýbliniń dinamikasy negizgi syrtqy faktorlar bolyp qala bermek.
Jaǵymsyz syrtqy áser oryn alǵan jaǵdaida, Ulttyq bank qatań aqsha-nesie saiasatyn júrgizýge daiyn. Sońǵy úsh jylda Ulttyq bank eldegi bank sektorynyń turaqtylyǵyn jáne básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne tutastai alǵanda búkil ekonomikanyń turaqty ósýine baǵyttalǵan birqatar sharalardy qabyldady. 2018 jyly rezervtik mindettemeler men aktivterdiń qurylymy jáne standarttar deńgeii boiynsha eń tómengi rezervtik talaptar tetiginiń tiimdiligin arttyrý jónindegi 2017 jyly bastalǵan jumystardyń aiaqtalǵanyn atap ótken jón.
Aqsha-nesie saiasatynyń aldaǵy kezeńge arnalǵan negizgi mindetteri belgilendi dep aitýǵa bolady. Ulttyq banktiń negizgi mindeti biylǵy jyly da baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jáne jyldyq infliatsiianyń tómen deńgeiin qamtamasyz etý bolyp qalady. Al retteýshi organ aqsha-nesie saiasatynyń quraldaryn jetildirýge baǵyttalatyn bolady. Ulttyq bank aldaǵy kezeńde de ulttyq valiýtanyń erkin ózgermeli qaǵidattaryn ustanýdy jalǵastyrady, al aiyrbas baǵamynyń turaqsyzdandyratyn aýytqýyn túzetý úshin valiýtalyq interventsiialardy júrgizetin bolady. Bazalyq mólsherleme negizgi qural retinde qalady, onyń mólsheri eldegi infliatsiianyń naqty jáne boljamdy kórsetkishterine jáne basqa da parametrlerge bailanysty anyqtalady. Ulttyq bank 2019 jyly bazalyq mólsherleme boiynsha sheshimder segiz ret qabyldanatynyn anyqtady, olardyń tórteýi ózgermeli aiyrbas baǵamyna ótý jáne infliatsiialyq targetteýdi engizý sheńberinde jasalǵan banktiń taldaý jáne boljaý júiesiniń nátijelerine negizdeletin bolady. Bul rette bazalyq mólsherleme uzaq merzimdi áleýetti ekonomikalyq ósý qarqynymen salystyrmaly deńgeide saqtalady. Ulttyq bank aqsha-nesie saiasatynyń bedelin arttyrýjáne infliatsiialyq mejeni tejeý maqsatynda óz jumysynyń ashyqtyǵy men boljamdylyǵyn arttyrýdy josparlap otyr.
Jandos Ranov
