Men kisi tanysam, Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev - qoly taza adam. Haramnan mal jiyp, tobyrdan top quryp, iman senimin, abyroi bedelin las dúniege aiyrbastaǵan adam ol emes.
Aitaqqa erip, ainala shaýyp, oiqastap ketken kezin de kórgen joqpyz. Shynymyzdy aitalyqshy, Qazaqstannyń jańa tarihynda bilikke aralasqandardyń arasynda jaman isterden boiyn aýlaq ustap, aryn taza saqtap qala alǵandar kóp pe? Qai basshyǵa taza adam dep minezdeme bere alar edińiz? Bizdiń biliktegiler uiat iman, obal saýap immýnitetinen alastaityn pandemiiaǵa shyrmalǵaly qai zaman?! Sol qara tasqynǵa tosqyn qoiylar kez jetkenin halyq bilip otyr. Narazylyqtyń, ásirese sońǵy kezde qatty órship ketkeni de sodan. El seń qozǵalǵanyn sezdi, buǵan endi bógdedei bóget, tosqaýyl joq. Tek alǵa júrý ǵana bar. Prezidentimiz mańyndaǵylardan óz boiyndaǵy tazalyqty, óz boiyndaǵy ziialylyqty, bilimpazdyqty, mádenietti talap etetini kórinip tur. Oǵan qarsylar kóp bolatyny da sodan. Tazartý degenimiz – jańadan jasap shyqqannan da góri qiiamet jumys, deidi Shyǵys máteli. Ol ras. Odan góri bárin kóldeńdetip belinen bir-aq syzyp qaita bastaý ońai shyǵar, biraq bul ádis bizdiń elde júrmeidi.
Ilekeń, Iliias Jansúgirov kezinde:
Halqyńnyń syryn óziń bilesiń de,
Isine kúiesiń de, kúlesiń de,
Qalasyń keide renjip, keide máz bop,
Áiteýir, sol halyqty súiesiń de, –
degende osynyń bárin basynan ótkergen soń jazǵan. Asyly, bul dúniede jańa eshnárse joq degen durys sóz. Bizdiń ziialylardyń ustanymdary, dúnietanymy, qalyptasý printsipteri basqasha bolyp keldi. Keibireýlerdiń Prezidentimizge «Stalin bol!», «Nazarbaev bol!» dep tep-tegin aqyldaryn tepe-teń úlestirip júrgenderin kózimiz kórip otyr. Eshqashan eshkimge razy bolmaityn endi bir top sol baiaǵy keraýyzdyqqa salyp atqarylǵan orasan kóp jumystardyń bárin de joqqa shyǵarýda. Álbette, kim bolý, qai joldy ustaný Prezidenttiń ózi sheshetin másele. Meniń oiymsha, ol Stalin de emes, basqa da emes, Toqaev bolýy kerek. Sebebi elge jańa lep kerek. Jańa kózqaras kerek. Taza aýa kerek!
Myna indet kóp nárseniń betin ashty, kim ekenimizdi, jańanyń jantalasa jumys istegenmen jaqsy nátijelerge qol jetkizýdiń qiyndyǵyn kórsetti. Biraq elde aýyzbirshilik bar. Eń basty jeńisimiz osy bolsa kerek. Qazaq dárigerler álemi buryn-sońdy mundai syndy basynan keshirgen joq. Shan sharaf, izet úrmet olarǵa! Olar halyqty qalai syilasa, halyq ta, Prezidentimiz de olardy solai qurmetteýde. Osy saparda jan tapsyrǵandardy aq sheiit dep baǵalaiyq jáne bul dástúr ári qarai jalǵasyn tabatynyna senemiz. Halyqty qoly da, joly da las adamdar basqara almaidy, basqaram degen kúnniń ózinde ondai biliktiń túptiń túbinde berekesi ketetinin el kórip otyr. Halyq birikse taza adamnyń ǵana mańyna toptasady. Indettiń ketetinine senelik. Eshqandai pále máńgi ornap qalmaidy. Bul synaq. Ras, bilik daiyn emestigin kórsetti. Ras, osyndai qysyltaiańda piǵyly jaman adamdar qara basynyń qamymen paida taýyp qalýǵa umtylyp júrgenin de kórdik. Halyq sharýashylyǵy salalaryn mamandar emes, kezdeisoq menedjerler basqarǵandyqtan oisyrap qalǵanynyń da kýási boldyq. El osynyń bárin aita bastady. Keshe aita aldyq pa? Biraq aitý degen aýzyna aq it kirip, kók it shyǵyp qoiasyn aqtarý emes. Eski óleńde aitylǵandai jylaýǵa ruqsat berildi eken dep dalany basymyzǵa kóterip baibalam salý emes. Bereket tabyńyz, bir sát áleýmettik jelilerdegi maqalalarǵa jáne olarǵa jazylǵan kommentariilerge nazar aýdaryp kórińizshi, qazaq HHI ǵasyrdyń tolyqqandy ulty emes, ortaǵasyrlardyń baýyn shýyna malyp, óz nájisine ózi maltyp júrgen qara tobyry emes pe dep oilap qalýyńyz ábden múmkin. Ádep iesi bolýǵa tiis áielder áleýmettik jelilerdi shańqyldap, shaptyǵysatyn alańǵa ainaldyryp alǵan sekildi. Áiel sekildi erkekter týraly áńgime basqa. Men buryn keshegi Muhań («Besigińdi túze»), Ǵabeń («Ana týraly, áiel haqynda...»), Sábeńder («Botagóz») nege ylǵi áiel ádebi týraly jaza bergen dep oilaýshy edim, sonyń mánin endi túsinip kele jatqan sekildimin. Sonda bizdiń 100% saýatty elge ainalyp, álemdik mádeniet qainarlarynan sýsyndap ósken, órkendegen, qalyptasqan, tolǵan, tolysqan ultqa ainalǵanymyz qaida? Tap myna túrimizge qaraǵanda keshegi at taǵalap, atan qomdap ósken, «bir urty qan, bir urty mai qazaqtar» (Abai) bizden góri anaǵurlym mádenietti, anaǵurlym parasatty bolǵan syńaily ǵoi.
El qinalyp jatqanda syrttan tegin kelgen dári-dármekti saýdaǵa salatyndar kún saiyn ustalyp jaýapqa tartylýda. Keibireýler budan bylaiǵy jerde aqsha jep qoiǵandardy ǵana emes, qolynan is kelmei ornynan túsken Úkimet músheleri men ákimderdi de jaýapqa tartý kerek dep talap etýde. Eki-úsh jyl ministr ne ákim bolady, ishedi, jeidi, sońynda túk bolmaǵandai sútten aq, sýdan taza bolyp «densaýlyǵyna bailanysty» nemese «basqa jumysqa aýysýyna bailanysty» kózden tasa, kóńilden ǵaiyp bolyp kete barady. Bulardan nege jaýap alynbaidy? Ondailar o basta qaida, nege bara jatqanyn bilmedi emes, bildi ǵoi. Jumyrtqadan jún qyrqatyndar bizdi áli talai ýaqyt ókshelep otyrady. «Áýeli ekonomika» degen sózdi ebin tap ta eki asap úiren dep túsingenderdiń qaita tárbielenýi qiyn. Qazaqtyń ziialylary munyń býynǵa túsken jegi qurt ekenin aitýmen keledi, áli de aitýda. Biraq oǵan qulaq asqan bilik bolmady. Ult ziialylaryna «jańa zaman talabyn durys túsinbeitin konservativti top» dep at qoiyp, aidar taǵylyp, ideialary kúresinge tastaldy. Esesine túieni túgimen, bieni búgimen juta biletinder «menedjerler» degen jańa esimmen aibarlanyp, at oinatyp alǵa shyqty. Itke itsiń dep aita almaý qandai jaman. Ásirese onyń it ekenin shyqqyr kóziń kórip tursa. Qazaqstan maman daiarlaýdan góri, kadr daiarlaýdan góri bir ortalyqqa, bir maqsatqa baǵynǵan menedjerler tobyryn daiyndaýǵa bitin syǵyp kiristi. Munyń nesi jaman deseńiz, menedjerler degen sala mamandary emes, tek qarjy-qarajat aǵymyn baqylap, kerek júiege buryp otyratyn jandy robottar úiiri bolyp shyqty. Qazaqstanda júzdegen jyldar boiy qalyptasqan munaishylar dinastiialary boldy, jetpis-seksen jyl boiy qalyptasqan diqandar, agronomdar, metallýrgter, mehanizatorlar, muǵalimder, malshylar áýletteri boldy. Qaida solar búginde? Taza eńbek adamdaryna degen qurmet qaida? Munaidy jeti ata, jetpis jeti babasynda qolyna burǵy ustap kórmegen qý aiaq menedjerler basqarǵany nátijesinde el arasy búlingen kezde boldy, biraq odan nátije shyqqan joq. Malshy asyly malyn baqqany durys, ol metall qorytyp qatyrmaidy.
Qazir árkim ár jaqqa tartpai Prezidentimizdiń mańyna toptasyp jumys isteýimiz kerek. Ol eki qarpyp, birin ózine alyp qalatyn adamǵa múlde uqsamaidy. Biz baǵynsaq, tazalyqqa baǵynamyz.
Bul bizdi tolǵandyryp júrgen máselelerdiń bir parasy ǵana. Kóńil jetken jerlerge ómir jetkei, áli talai aitatyn bolamyz. Bizde Qazaqstannan basqa Otan joq. Ony menshiktep alýǵa eshkimniń haqysy joq. Ol qazaqtyń ortaq bailyǵy.
Biz jańa basshylyqtan Muhtar Áýezovtiń tilimen aitsaq, jyl kelgendei jańalyq kútemiz jáne osy jolda qoldan kelgen kómegimizdi aiamaimyz.
Esenǵali RAÝShANOV,
aqyn, Memlekettik syilyqtyń laýreaty
