مەن كٸسٸ تانىسام, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ - قولى تازا ادام. حارامنان مال جيىپ, توبىردان توپ قۇرىپ, يمان سەنٸمٸن, ابىروي بەدەلٸن لاس دٷنيەگە ايىرباستاعان ادام ول ەمەس.
ايتاققا ەرٸپ, اينالا شاۋىپ, ويقاستاپ كەتكەن كەزٸن دە كٶرگەن جوقپىز. شىنىمىزدى ايتالىقشى, قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا بيلٸككە ارالاسقانداردىڭ اراسىندا جامان ٸستەردەن بويىن اۋلاق ۇستاپ, ارىن تازا ساقتاپ قالا العاندار كٶپ پە? قاي باسشىعا تازا ادام دەپ مٸنەزدەمە بەرە الار ەدٸڭٸز? بٸزدٸڭ بيلٸكتەگٸلەر ۇيات يمان, وبال ساۋاپ يممۋنيتەتٸنەن الاستايتىن پاندەميياعا شىرمالعالى قاي زامان?! سول قارا تاسقىنعا توسقىن قويىلار كەز جەتكەنٸن حالىق بٸلٸپ وتىر. نارازىلىقتىڭ, ەسٸرەسە سوڭعى كەزدە قاتتى ٶرشٸپ كەتكەنٸ دە سودان. ەل سەڭ قوزعالعانىن سەزدٸ, بۇعان ەندٸ بٶگدەدەي بٶگەت, توسقاۋىل جوق. تەك العا جٷرۋ عانا بار. پرەزيدەنتٸمٸز ماڭىنداعىلاردان ٶز بويىنداعى تازالىقتى, ٶز بويىنداعى زييالىلىقتى, بٸلٸمپازدىقتى, مەدەنيەتتٸ تالاپ ەتەتٸنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. وعان قارسىلار كٶپ بولاتىنى دا سودان. تازارتۋ دەگەنٸمٸز – جاڭادان جاساپ شىققاننان دا گٶرٸ قييامەت جۇمىس, دەيدٸ شىعىس مەتەلٸ. ول راس. ودان گٶرٸ بەرٸن كٶلدەڭدەتٸپ بەلٸنەن بٸر-اق سىزىپ قايتا باستاۋ وڭاي شىعار, بٸراق بۇل ەدٸس بٸزدٸڭ ەلدە جٷرمەيدٸ.
ٸلەكەڭ, ٸليياس جانسٷگٸروۆ كەزٸندە:
حالقىڭنىڭ سىرىن ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ دە,
ٸسٸنە كٷيەسٸڭ دە, كٷلەسٸڭ دە,
قالاسىڭ كەيدە رەنجٸپ, كەيدە مەز بوپ,
ەيتەۋٸر, سول حالىقتى سٷيەسٸڭ دە, –
دەگەندە وسىنىڭ بەرٸن باسىنان ٶتكەرگەن سوڭ جازعان. اسىلى, بۇل دٷنيەدە جاڭا ەشنەرسە جوق دەگەن دۇرىس سٶز. بٸزدٸڭ زييالىلاردىڭ ۇستانىمدارى, دٷنيەتانىمى, قالىپتاسۋ پرينتسيپتەرٸ باسقاشا بولىپ كەلدٸ. كەيبٸرەۋلەردٸڭ پرەزيدەنتٸمٸزگە «ستالين بول!», «نازارباەۆ بول!» دەپ تەپ-تەگٸن اقىلدارىن تەپە-تەڭ ٷلەستٸرٸپ جٷرگەندەرٸن كٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىر. ەشقاشان ەشكٸمگە رازى بولمايتىن ەندٸ بٸر توپ سول باياعى كەراۋىزدىققا سالىپ اتقارىلعان وراسان كٶپ جۇمىستاردىڭ بەرٸن دە جوققا شىعارۋدا. ەلبەتتە, كٸم بولۋ, قاي جولدى ۇستانۋ پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ شەشەتٸن مەسەلە. مەنٸڭ ويىمشا, ول ستالين دە ەمەس, باسقا دا ەمەس, توقاەۆ بولۋى كەرەك. سەبەبٸ ەلگە جاڭا لەپ كەرەك. جاڭا كٶزقاراس كەرەك. تازا اۋا كەرەك!
مىنا ٸندەت كٶپ نەرسەنٸڭ بەتٸن اشتى, كٸم ەكەنٸمٸزدٸ, جاڭانىڭ جانتالاسا جۇمىس ٸستەگەنمەن جاقسى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋدٸڭ قيىندىعىن كٶرسەتتٸ. بٸراق ەلدە اۋىزبٸرشٸلٸك بار. ەڭ باستى جەڭٸسٸمٸز وسى بولسا كەرەك. قازاق دەرٸگەرلەر ەلەمٸ بۇرىن-سوڭدى مۇنداي سىندى باسىنان كەشٸرگەن جوق. شان شاراف, ٸزەت ٷرمەت ولارعا! ولار حالىقتى قالاي سىيلاسا, حالىق تا, پرەزيدەنتٸمٸز دە ولاردى سولاي قۇرمەتتەۋدە. وسى ساپاردا جان تاپسىرعانداردى اق شەيٸت دەپ باعالايىق جەنە بۇل دەستٷر ەرٸ قاراي جالعاسىن تاباتىنىنا سەنەمٸز. حالىقتى قولى دا, جولى دا لاس ادامدار باسقارا المايدى, باسقارام دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە ونداي بيلٸكتٸڭ تٷپتٸڭ تٷبٸندە بەرەكەسٸ كەتەتٸنٸن ەل كٶرٸپ وتىر. حالىق بٸرٸكسە تازا ادامنىڭ عانا ماڭىنا توپتاسادى. ٸندەتتٸڭ كەتەتٸنٸنە سەنەلٸك. ەشقانداي پەلە مەڭگٸ ورناپ قالمايدى. بۇل سىناق. راس, بيلٸك دايىن ەمەستٸگٸن كٶرسەتتٸ. راس, وسىنداي قىسىلتاياڭدا پيعىلى جامان ادامدار قارا باسىنىڭ قامىمەن پايدا تاۋىپ قالۋعا ۇمتىلىپ جٷرگەنٸن دە كٶردٸك. حالىق شارۋاشىلىعى سالالارىن ماماندار ەمەس, كەزدەيسوق مەنەدجەرلەر باسقارعاندىقتان ويسىراپ قالعانىنىڭ دا كۋەسٸ بولدىق. ەل وسىنىڭ بەرٸن ايتا باستادى. كەشە ايتا الدىق پا? بٸراق ايتۋ دەگەن اۋزىنا اق يت كٸرٸپ, كٶك يت شىعىپ قوياسىن اقتارۋ ەمەس. ەسكٸ ٶلەڭدە ايتىلعانداي جىلاۋعا رۇقسات بەرٸلدٸ ەكەن دەپ دالانى باسىمىزعا كٶتەرٸپ بايبالام سالۋ ەمەس. بەرەكەت تابىڭىز, بٸر سەت ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ ماقالالارعا جەنە ولارعا جازىلعان كوممەنتارييلەرگە نازار اۋدارىپ كٶرٸڭٸزشٸ, قازاق ححٸ عاسىردىڭ تولىققاندى ۇلتى ەمەس, ورتاعاسىرلاردىڭ باۋىن شۋىنا مالىپ, ٶز نەجٸسٸنە ٶزٸ مالتىپ جٷرگەن قارا توبىرى ەمەس پە دەپ ويلاپ قالۋىڭىز ەبدەن مٷمكٸن. ەدەپ يەسٸ بولۋعا تيٸس ەيەلدەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ شاڭقىلداپ, شاپتىعىساتىن الاڭعا اينالدىرىپ العان سەكٸلدٸ. ەيەل سەكٸلدٸ ەركەكتەر تۋرالى ەڭگٸمە باسقا. مەن بۇرىن كەشەگٸ مۇحاڭ («بەسٸگٸڭدٸ تٷزە»), عابەڭ («انا تۋرالى, ەيەل حاقىندا...»), سەبەڭدەر («بوتاگٶز») نەگە ىلعي ەيەل ەدەبٸ تۋرالى جازا بەرگەن دەپ ويلاۋشى ەدٸم, سونىڭ مەنٸن ەندٸ تٷسٸنٸپ كەلە جاتقان سەكٸلدٸمٸن. سوندا بٸزدٸڭ 100% ساۋاتتى ەلگە اينالىپ, ەلەمدٸك مەدەنيەت قاينارلارىنان سۋسىنداپ ٶسكەن, ٶركەندەگەن, قالىپتاسقان, تولعان, تولىسقان ۇلتقا اينالعانىمىز قايدا? تاپ مىنا تٷرٸمٸزگە قاراعاندا كەشەگٸ ات تاعالاپ, اتان قومداپ ٶسكەن, «بٸر ۇرتى قان, بٸر ۇرتى ماي قازاقتار» (اباي) بٸزدەن گٶرٸ اناعۇرلىم مەدەنيەتتٸ, اناعۇرلىم پاراساتتى بولعان سىڭايلى عوي.
ەل قينالىپ جاتقاندا سىرتتان تەگٸن كەلگەن دەرٸ-دەرمەكتٸ ساۋداعا سالاتىندار كٷن سايىن ۇستالىپ جاۋاپقا تارتىلۋدا. كەيبٸرەۋلەر بۇدان بىلايعى جەردە اقشا جەپ قويعانداردى عانا ەمەس, قولىنان ٸس كەلمەي ورنىنان تٷسكەن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ مەن ەكٸمدەردٸ دە جاۋاپقا تارتۋ كەرەك دەپ تالاپ ەتۋدە. ەكٸ-ٷش جىل مينيستر نە ەكٸم بولادى, ٸشەدٸ, جەيدٸ, سوڭىندا تٷك بولماعانداي سٷتتەن اق, سۋدان تازا بولىپ «دەنساۋلىعىنا بايلانىستى» نەمەسە «باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى» كٶزدەن تاسا, كٶڭٸلدەن عايىپ بولىپ كەتە بارادى. بۇلاردان نەگە جاۋاپ الىنبايدى? وندايلار و باستا قايدا, نەگە بارا جاتقانىن بٸلمەدٸ ەمەس, بٸلدٸ عوي. جۇمىرتقادان جٷن قىرقاتىندار بٸزدٸ ەلٸ تالاي ۋاقىت ٶكشەلەپ وتىرادى. «ەۋەلٸ ەكونوميكا» دەگەن سٶزدٸ ەبٸن تاپ تا ەكٸ اساپ ٷيرەن دەپ تٷسٸنگەندەردٸڭ قايتا تەربيەلەنۋٸ قيىن. قازاقتىڭ زييالىلارى مۇنىڭ بۋىنعا تٷسكەن جەگٸ قۇرت ەكەنٸن ايتۋمەن كەلەدٸ, ەلٸ دە ايتۋدا. بٸراق وعان قۇلاق اسقان بيلٸك بولمادى. ۇلت زييالىلارىنا «جاڭا زامان تالابىن دۇرىس تٷسٸنبەيتٸن كونسەرۆاتيۆتٸ توپ» دەپ ات قويىپ, ايدار تاعىلىپ, يدەيالارى كٷرەسٸنگە تاستالدى. ەسەسٸنە تٷيەنٸ تٷگٸمەن, بيەنٸ بٷگٸمەن جۇتا بٸلەتٸندەر «مەنەدجەرلەر» دەگەن جاڭا ەسٸممەن ايبارلانىپ, ات ويناتىپ العا شىقتى. يتكە يتسٸڭ دەپ ايتا الماۋ قانداي جامان. ەسٸرەسە ونىڭ يت ەكەنٸن شىققىر كٶزٸڭ كٶرٸپ تۇرسا. قازاقستان مامان دايارلاۋدان گٶرٸ, كادر دايارلاۋدان گٶرٸ بٸر ورتالىققا, بٸر ماقساتقا باعىنعان مەنەدجەرلەر توبىرىن دايىنداۋعا بيتٸن سىعىپ كٸرٸستٸ. مۇنىڭ نەسٸ جامان دەسەڭٸز, مەنەدجەرلەر دەگەن سالا ماماندارى ەمەس, تەك قارجى-قاراجات اعىمىن باقىلاپ, كەرەك جٷيەگە بۇرىپ وتىراتىن جاندى روبوتتار ٷيٸرٸ بولىپ شىقتى. قازاقستاندا جٷزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان مۇنايشىلار ديناستييالارى بولدى, جەتپٸس-سەكسەن جىل بويى قالىپتاسقان ديقاندار, اگرونومدار, مەتاللۋرگتەر, مەحانيزاتورلار, مۇعالٸمدەر, مالشىلار ەۋلەتتەرٸ بولدى. قايدا سولار بٷگٸندە? تازا ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن قۇرمەت قايدا? مۇنايدى جەتٸ اتا, جەتپٸس جەتٸ باباسىندا قولىنا بۇرعى ۇستاپ كٶرمەگەن قۋ اياق مەنەدجەرلەر باسقارعانى نەتيجەسٸندە ەل اراسى بٷلٸنگەن كەزدە بولدى, بٸراق ودان نەتيجە شىققان جوق. مالشى اسىلى مالىن باققانى دۇرىس, ول مەتالل قورىتىپ قاتىرمايدى.
قازٸر ەركٸم ەر جاققا تارتپاي پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ماڭىنا توپتاسىپ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. ول ەكٸ قارپىپ, بٸرٸن ٶزٸنە الىپ قالاتىن ادامعا مٷلدە ۇقسامايدى. بٸز باعىنساق, تازالىققا باعىنامىز.
بۇل بٸزدٸ تولعاندىرىپ جٷرگەن مەسەلەلەردٸڭ بٸر پاراسى عانا. كٶڭٸل جەتكەن جەرلەرگە ٶمٸر جەتكەي, ەلٸ تالاي ايتاتىن بولامىز. بٸزدە قازاقستاننان باسقا وتان جوق. ونى مەنشٸكتەپ الۋعا ەشكٸمنٸڭ حاقىسى جوق. ول قازاقتىڭ ورتاق بايلىعى.
بٸز جاڭا باسشىلىقتان مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ تٸلٸمەن ايتساق, جىل كەلگەندەي جاڭالىق كٷتەمٸز جەنە وسى جولدا قولدان كەلگەن كٶمەگٸمٸزدٸ ايامايمىز.
ەسەنعالي راۋشانوۆ,
اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
