Sońǵy jyldary qazaqstandyq jastar sheteldik joǵary oqý oryndaryn jii tańdaidy. Olardyń birazy Eýropada, Qytai men Malaiziiadaǵy oqý oryndarynda joǵary bilim alǵandy jón kóredi jáne sol jaqta turaqtap qalýǵa tyrysady. Osy oraida Narhoz ýniversitetiniń rektory Endriý Vahtel otandyq oqý oryndarynyń básekege qabilettigi men maman daiarlaýdaǵy jańa tásilder týraly suhbat bergen edi.
Endriý Vahtel - Garvard jáne Kaliforniia ýniversitetteriniń túlegi. Amerikalyq halyqaralyq kolledjder men ýniversitetter qaýymdastyǵynyń basshysy. Ortalyq Aziiadaǵy Amerikalyq ýniversitettiń prezidenti bolǵan jáne 2018 jyldan beri Almatydaǵy Narhoz ýniversitetin basqaryp keledi.
－Vahtel myrza, Qazaqstan jastardyń sheteldik ýniversitetterdi tańdaýynyń sebebi nede dep oilaisyz?
－Eń aldymen, dúniejúzilik «jahandaný» úrdisiniń yqpaly deýge bolady. Iaǵni, kóptegen memleketter ekonomikalyq shekaralaryn ashyp, tyǵyz qarym qatynas ornatyp, birlesken jobalardy qolǵa aldy. Jahandaný dáýirinide myqty maman bolýdyń basty alǵysharttary: birneshe tildi meńgerý, mýltimádeniet jáne kommýnikatsiia daǵdylaryna mashyqtaný. Ekinshiden, Qazaqstanda halyqaralyq deńgeide bilim berilmeidi degen qasań stereotip bar. Onyń ústine, táýelsizdik alǵan tusta Qazaqstandaǵy JOO-lar tek otandyq eńbek naryǵyna ǵana turaqtalyp, osy naryqtyń qajettilikterin ótep kelgen. Olar oqytý baǵdarlamasyn qaita qarap, tutas transformatsiia júrgizgenderi jón.
Qazaqstan shyn máninde talantty jastarǵa toly. Eń basty problemamyz – mundai jastardyń sheteldik oqý oryndaryna attanýy. Eger, jas talapker erekshe daryndy bolyp, mektep bitirisimen álemdik úzdik ondyǵyna - Harvard, Stanford, Oxford, Cambridge, MIT syndy álem moiyndaǵan JOO-ǵa tússe, esh talasym joq. Bul jerde ata-anaǵa nemese talapkerge oqýǵa barma dep aitý durys emes. Al eger balasyna sapaly bilim izdegen ata-ana Polsha, Vengriia, Malaiziia sekildi memleketterdi tańdasa, qatelesedi dep aitar edim. Sebebi, kóptegen ata-analar halyqaralyq bilim naryǵynyń jai-japsarynan habarsyz, jyl saiyn ótetin bilim kórmelerindegi agentterdiń arbaýyna túsip, talantty balalaryn jáne qaltasyndaǵy qyrýar qarajatyn akademiialyq ortada tanymal emes, jetistigimen kózge túspegen oqý oryndaryna beredi. Osy jerde eń basty másele týyndaiy, shetelge ketken stýdenttiń oqý bitirgen soń Qazaqstanǵa qaitýy, alǵan bilimniń eldiń damýyna jumsaýy ekitalai. Statistikany qarasaq, biraz bóligi oqyǵan elinde qalyp, sol eldiń azamattyǵyn alyp, sol eldiń ekonomikasyna qyzmet etedi. Qazaqstanǵa qaityp kelgenderi de jumys tabýda qinalady. Sebebi, olar adam boiyndaǵy tulǵany jáne ortany qalyptastyrýǵa qolaily 17-22 jas aralyǵynda bóten elde boldy. Dál osy aralyqta jastardy «joǵaltyp» alsaq, keiin olardy memleketke qaitaryp, Qazaqstannyń ekonomikasyna jumys istetý qiynǵa túsedi.
－Demek, otandyq JOO-lar zamanaýi talaptarǵa sai, oqytýdyń jańa tásilderin qarastyrýy kerek qoi?
－ Iá, qazir álemde turaqsyzdyq kezeńi bastaldy. Qoǵamnyń barlyq salasy, onyń ishinde joǵary bilim berý isi úlken ózgeriske ushyrady. Mysaly, 10 jyl buryn belgili bir mamandyqty oqyp, sol boiynsha bolashaq mansabyńyzdy boljai alar edińiz. Al qazir oqyǵan mamandyǵyńyzben 5 jyldan soń tabysqa jeterińizge kúmánmen qaraisyz. Jobalar jasap, halyqaralyq kompaniiada jumys isteimin dep senimmen aita almaisyz. Sebebi, qazir jasandy intellekt pen joǵary tehnologiialardyń kelýimen júzdegen dástúrli mamandyqtar joiylýdyń az-aq aldynda tur. Iaǵni, qazir oqyp jatqan mamandyǵyńyz bes jyldan soń múldem bolmaýy múmkin. Óz tájiribemizde osy álemdik úrdisterdi eskere otyryp, belgili bir mamandy daiyndamaimyz degen sheshimge keldik. Sebebi, ózińiz kórip otyrǵandai, biz daiyndaǵan mamandar qysqa ýaqytta jasandy intellektige oryn berip, eńbek naryǵyna kerek bolmai qalýy múmkin. Demek, bizden túlep shyqqan maman bir emes birneshe mamandyqtardy igerip, ámbebap bolyp shyǵýy tiis.
Ekinshiden, ýniversitet áleýmettaný baǵytynda bolǵandyqtan, stýdentterdi jasandy intellekt sheshe almaityn tehnologiialyq emes daǵdylarǵa beiimdeimiz. Jasandy intellekt qansha myqty bolǵanmen, álsiz tustary da bolady. Máselen, kreativti oilaý – robottardyń qolynan kelmeidi, sondyqtan osy daǵdyǵa ýniversitet qabyrǵasynda erekshe kóńil bólinedi. 2018 jyly elý jyldyq tarihy bar Narhoz ýniversitetiniń jańa strategiiasyn qabyldaǵanda, tórt qundylyqty negiz etip, alǵa qoidyq. Olar - erkindik, ashyqtyq, turaqtylyq jáne tapqyrlyq. Stýdentter men oqytýshylardyń oilaý erkindigin, ashyqtyǵyn, kreativti oilaýyn qamtamasyz etsek, básekege qabiletti, ozyq oily mamandar shyǵaratynymyzǵa senimdimin.
Sonymen birge, túlekterimizdi otandyq naryqqa ǵana emes, qubylmaly álemdik naryq úshin de daiarlaimyz dep sheshtik. Sebebi, Qazaqstan - Ortalyq Aziia aýmaǵyndaǵy aldyńǵy qatarly memleket. Qazaqstan jer bailyqtaryna ǵana emes, talantty jastarǵa da toly jas memleket. Ekonomika jyldan-jylǵa qaryshtap damyp, sheteldik kompaniialardyń Qazaqstanǵa kelýi - taptyrmas múmkindik. Sondyqtan, mamandarymyzdy Qazaqstan úshin ǵana emes, álemdik naryqqa da daiarlaǵymyz keledi.
－Siz álemniń úzdik ýniversitetterinde bilim aldyńyz jáne aldyńǵy qatarly ýniversitetterde qyzmet ettińiz. Sol tájiribeńizge súienip, jastardy elde qaldyryp, memleket ekonomikasyn kóterý úshin ne isteýdi usynasyz?
－ Taǵy da jeke tájiribemnen mysal keltireiin.Biz bul suraqqa uzaq oilandyq jáne zaman talabyna sai qos diplomdyq baǵdarlama jasadyq. Bul bakalavr deńgeiine arnalǵan, Qazaqstandyq jáne álemdik naryqqa baǵyttalǵan baǵdarlama. Iaǵni, qos diplom alǵysy keletin stýdent 1 kýrsqa túskende-aq, aǵylshynsha óz oiyn jetkize alýy kerek. Qazirgi ýaqytta kóptegen mektep oqýshylary aǵylshyndy jaqsy meńgergen desek, stýdenttiń keminde 5.5 balldyq IELTS sertifikaty bolýy kerek. Munda biz ádettegi 4 jyldyq dástúrli oqý baǵdarlamasyn 3 jylǵa qysqarttyq. Sáikesinshe, tórtinshi kýrsyn bizdiń seriktes sheteldik ýniversitette oqidy. Ázirge tek birneshe JOO-men kelisim ornattyq. Olar - Ulybritaniiadaǵy Coventry University, Frantsiiadaǵy - La Rochelle University jáne Reseidegi Qarjy akademiiasy. Ulybritaniiadaǵy Koventri ýniversitetinde tórtinshi kýrsty oqyǵan stýdent sol eldiń halyqaralyq kompaniialarynda tájiribe jinaqtai alady jáne sol elde 2 jyl jumys isteýge ruqsat alady. «Bul oqýdyń qorytyndysy qandai bolady?» dep suraýyńyz múmkin. Birinshiden, 3 jyl Qazaqstanda oqyp, óz ortasyn qalyptastyrýǵa jáne naryqta netvorking jasaýǵa tolyq jetkilikti ýaqyt. Sodan keiingi bir jylda sheteldik JOO-da oqyp jáne tájiribe alyp elge qaityp kele alady. Taǵy bir múmkindik, eger stýdent bizdiń oqý ornynda Qarjy nemese Esep jáne aýdit mamandyǵyn oqysa, Koventri ýniversitetinde Biznes basqarý mamandyǵyn oqi alady. Iaǵni, 4 jyldan keiin bizdiń túlegimiz qazaqstandyq jáne sheteldik 2 diplomy jáne sheteldik tájiribesi bar maman bolyp shyǵady. Mundai mamandar Qazaqstan naryǵyna óte qajet dep oilaimyn. Resmi túrde bul baǵdarlamany 7 jeltoqsanda Narhoz ýniversitetindegi úlken is-sharada halyqqa jariialaimyz. Al 2020 jyldyń basynan bastap bul baǵdarlamaǵa úmitkerlerdi qabyldai bastaimyz.
－Suhbatyńyzǵa rahmet!
