سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق جاستار شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىن جيٸ تاڭدايدى. ولاردىڭ بٸرازى ەۋروپادا, قىتاي مەن مالايزيياداعى وقۋ ورىندارىندا جوعارى بٸلٸم العاندى جٶن كٶرەدٸ جەنە سول جاقتا تۇراقتاپ قالۋعا تىرىسادى. وسى ورايدا نارحوز ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى ەندريۋ ۆاحتەل وتاندىق وقۋ ورىندارىنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸگٸ مەن مامان دايارلاۋداعى جاڭا تەسٸلدەر تۋرالى سۇحبات بەرگەن ەدٸ.
ەندريۋ ۆاحتەل - گارۆارد جەنە كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ تٷلەگٸ. امەريكالىق حالىقارالىق كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى. ورتالىق ازيياداعى امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ پرەزيدەنتٸ بولعان جەنە 2018 جىلدان بەرٸ الماتىداعى نارحوز ۋنيۆەرسيتەتٸن باسقارىپ كەلەدٸ.
－ۆاحتەل مىرزا, قازاقستان جاستاردىڭ شەتەلدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ تاڭداۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
－ەڭ الدىمەن, دٷنيەجٷزٸلٸك «جاھاندانۋ» ٷردٸسٸنٸڭ ىقپالى دەۋگە بولادى. ياعني, كٶپتەگەن مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق شەكارالارىن اشىپ, تىعىز قارىم قاتىناس ورناتىپ, بٸرلەسكەن جوبالاردى قولعا الدى. جاھاندانۋ دەۋٸرٸنٸدە مىقتى مامان بولۋدىڭ باستى العىشارتتارى: بٸرنەشە تٸلدٸ مەڭگەرۋ, مۋلتيمەدەنيەت جەنە كوممۋنيكاتسييا داعدىلارىنا ماشىقتانۋ. ەكٸنشٸدەن, قازاقستاندا حالىقارالىق دەڭگەيدە بٸلٸم بەرٸلمەيدٸ دەگەن قاساڭ ستەرەوتيپ بار. ونىڭ ٷستٸنە, تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستا قازاقستانداعى جوو-لار تەك وتاندىق ەڭبەك نارىعىنا عانا تۇراقتالىپ, وسى نارىقتىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن ٶتەپ كەلگەن. ولار وقىتۋ باعدارلاماسىن قايتا قاراپ, تۇتاس ترانسفورماتسييا جٷرگٸزگەندەرٸ جٶن.
قازاقستان شىن مەنٸندە تالانتتى جاستارعا تولى. ەڭ باستى پروبلەمامىز – مۇنداي جاستاردىڭ شەتەلدٸك وقۋ ورىندارىنا اتتانۋى. ەگەر, جاس تالاپكەر ەرەكشە دارىندى بولىپ, مەكتەپ بٸتٸرٸسٸمەن ەلەمدٸك ٷزدٸك وندىعىنا - Harvard, Stanford, Oxford, Cambridge, MIT سىندى ەلەم مويىنداعان جوو-عا تٷسسە, ەش تالاسىم جوق. بۇل جەردە اتا-اناعا نەمەسە تالاپكەرگە وقۋعا بارما دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. ال ەگەر بالاسىنا ساپالى بٸلٸم ٸزدەگەن اتا-انا پولشا, ۆەنگرييا, مالايزييا سەكٸلدٸ مەملەكەتتەردٸ تاڭداسا, قاتەلەسەدٸ دەپ ايتار ەدٸم. سەبەبٸ, كٶپتەگەن اتا-انالار حالىقارالىق بٸلٸم نارىعىنىڭ جاي-جاپسارىنان حابارسىز, جىل سايىن ٶتەتٸن بٸلٸم كٶرمەلەرٸندەگٸ اگەنتتەردٸڭ ارباۋىنا تٷسٸپ, تالانتتى بالالارىن جەنە قالتاسىنداعى قىرۋار قاراجاتىن اكادەمييالىق ورتادا تانىمال ەمەس, جەتٸستٸگٸمەن كٶزگە تٷسپەگەن وقۋ ورىندارىنا بەرەدٸ. وسى جەردە ەڭ باستى مەسەلە تۋىندايى, شەتەلگە كەتكەن ستۋدەنتتٸڭ وقۋ بٸتٸرگەن سوڭ قازاقستانعا قايتۋى, العان بٸلٸمنٸڭ ەلدٸڭ دامۋىنا جۇمساۋى ەكٸتالاي. ستاتيستيكانى قاراساق, بٸراز بٶلٸگٸ وقىعان ەلٸندە قالىپ, سول ەلدٸڭ ازاماتتىعىن الىپ, سول ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتەدٸ. قازاقستانعا قايتىپ كەلگەندەرٸ دە جۇمىس تابۋدا قينالادى. سەبەبٸ, ولار ادام بويىنداعى تۇلعانى جەنە ورتانى قالىپتاستىرۋعا قولايلى 17-22 جاس ارالىعىندا بٶتەن ەلدە بولدى. دەل وسى ارالىقتا جاستاردى «جوعالتىپ» الساق, كەيٸن ولاردى مەملەكەتكە قايتارىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ٸستەتۋ قيىنعا تٷسەدٸ.
－دەمەك, وتاندىق جوو-لار زاماناۋي تالاپتارعا ساي, وقىتۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن قاراستىرۋى كەرەك قوي?
－ يە, قازٸر ەلەمدە تۇراقسىزدىق كەزەڭٸ باستالدى. قوعامنىڭ بارلىق سالاسى, ونىڭ ٸشٸندە جوعارى بٸلٸم بەرۋ ٸسٸ ٷلكەن ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. مىسالى, 10 جىل بۇرىن بەلگٸلٸ بٸر ماماندىقتى وقىپ, سول بويىنشا بولاشاق مانسابىڭىزدى بولجاي الار ەدٸڭٸز. ال قازٸر وقىعان ماماندىعىڭىزبەن 5 جىلدان سوڭ تابىسقا جەتەرٸڭٸزگە كٷمەنمەن قارايسىز. جوبالار جاساپ, حالىقارالىق كومپانييادا جۇمىس ٸستەيمٸن دەپ سەنٸممەن ايتا المايسىز. سەبەبٸ, قازٸر جاساندى ينتەللەكت پەن جوعارى تەحنولوگييالاردىڭ كەلۋٸمەن جٷزدەگەن دەستٷرلٸ ماماندىقتار جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. ياعني, قازٸر وقىپ جاتقان ماماندىعىڭىز بەس جىلدان سوڭ مٷلدەم بولماۋى مٷمكٸن. ٶز تەجٸريبەمٸزدە وسى ەلەمدٸك ٷردٸستەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, بەلگٸلٸ بٸر ماماندى دايىندامايمىز دەگەن شەشٸمگە كەلدٸك. سەبەبٸ, ٶزٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, بٸز دايىنداعان ماماندار قىسقا ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكتٸگە ورىن بەرٸپ, ەڭبەك نارىعىنا كەرەك بولماي قالۋى مٷمكٸن. دەمەك, بٸزدەن تٷلەپ شىققان مامان بٸر ەمەس بٸرنەشە ماماندىقتاردى يگەرٸپ, ەمبەباپ بولىپ شىعۋى تيٸس.
ەكٸنشٸدەن, ۋنيۆەرسيتەت ەلەۋمەتتانۋ باعىتىندا بولعاندىقتان, ستۋدەنتتەردٸ جاساندى ينتەللەكت شەشە المايتىن تەحنولوگييالىق ەمەس داعدىلارعا بەيٸمدەيمٸز. جاساندى ينتەللەكت قانشا مىقتى بولعانمەن, ەلسٸز تۇستارى دا بولادى. مەسەلەن, كرەاتيۆتٸ ويلاۋ – روبوتتاردىڭ قولىنان كەلمەيدٸ, سوندىقتان وسى داعدىعا ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. 2018 جىلى ەلۋ جىلدىق تاريحى بار نارحوز ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جاڭا ستراتەگيياسىن قابىلداعاندا, تٶرت قۇندىلىقتى نەگٸز ەتٸپ, العا قويدىق. ولار - ەركٸندٸك, اشىقتىق, تۇراقتىلىق جەنە تاپقىرلىق. ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ ويلاۋ ەركٸندٸگٸن, اشىقتىعىن, كرەاتيۆتٸ ويلاۋىن قامتاماسىز ەتسەك, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, وزىق ويلى ماماندار شىعاراتىنىمىزعا سەنٸمدٸمٸن.
سونىمەن بٸرگە, تٷلەكتەرٸمٸزدٸ وتاندىق نارىققا عانا ەمەس, قۇبىلمالى ەلەمدٸك نارىق ٷشٸن دە دايارلايمىز دەپ شەشتٸك. سەبەبٸ, قازاقستان - ورتالىق ازييا اۋماعىنداعى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەت. قازاقستان جەر بايلىقتارىنا عانا ەمەس, تالانتتى جاستارعا دا تولى جاس مەملەكەت. ەكونوميكا جىلدان-جىلعا قارىشتاپ دامىپ, شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ قازاقستانعا كەلۋٸ - تاپتىرماس مٷمكٸندٸك. سوندىقتان, ماماندارىمىزدى قازاقستان ٷشٸن عانا ەمەس, ەلەمدٸك نارىققا دا دايارلاعىمىز كەلەدٸ.
－سٸز ەلەمنٸڭ ٷزدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە بٸلٸم الدىڭىز جەنە الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە قىزمەت ەتتٸڭٸز. سول تەجٸريبەڭٸزگە سٷيەنٸپ, جاستاردى ەلدە قالدىرىپ, مەملەكەت ەكونوميكاسىن كٶتەرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋدٸ ۇسىناسىز?
－ تاعى دا جەكە تەجٸريبەمنەن مىسال كەلتٸرەيٸن.بٸز بۇل سۇراققا ۇزاق ويلاندىق جەنە زامان تالابىنا ساي قوس ديپلومدىق باعدارلاما جاسادىق. بۇل باكالاۆر دەڭگەيٸنە ارنالعان, قازاقستاندىق جەنە ەلەمدٸك نارىققا باعىتتالعان باعدارلاما. ياعني, قوس ديپلوم العىسى كەلەتٸن ستۋدەنت 1 كۋرسقا تٷسكەندە-اق, اعىلشىنشا ٶز ويىن جەتكٸزە الۋى كەرەك. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٶپتەگەن مەكتەپ وقۋشىلارى اعىلشىندى جاقسى مەڭگەرگەن دەسەك, ستۋدەنتتٸڭ كەمٸندە 5.5 باللدىق IELTS سەرتيفيكاتى بولۋى كەرەك. مۇندا بٸز ەدەتتەگٸ 4 جىلدىق دەستٷرلٸ وقۋ باعدارلاماسىن 3 جىلعا قىسقارتتىق. سەيكەسٸنشە, تٶرتٸنشٸ كۋرسىن بٸزدٸڭ سەرٸكتەس شەتەلدٸك ۋنيۆەرسيتەتتە وقيدى. ەزٸرگە تەك بٸرنەشە جوو-مەن كەلٸسٸم ورناتتىق. ولار - ۇلىبريتانيياداعى Coventry University, فرانتسيياداعى - La Rochelle University جەنە رەسەيدەگٸ قارجى اكادەميياسى. ۇلىبريتانيياداعى كوۆەنتري ۋنيۆەرسيتەتٸندە تٶرتٸنشٸ كۋرستى وقىعان ستۋدەنت سول ەلدٸڭ حالىقارالىق كومپانييالارىندا تەجٸريبە جيناقتاي الادى جەنە سول ەلدە 2 جىل جۇمىس ٸستەۋگە رۇقسات الادى. «بۇل وقۋدىڭ قورىتىندىسى قانداي بولادى?» دەپ سۇراۋىڭىز مٷمكٸن. بٸرٸنشٸدەن, 3 جىل قازاقستاندا وقىپ, ٶز ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا جەنە نارىقتا نەتۆوركينگ جاساۋعا تولىق جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىت. سودان كەيٸنگٸ بٸر جىلدا شەتەلدٸك جوو-دا وقىپ جەنە تەجٸريبە الىپ ەلگە قايتىپ كەلە الادى. تاعى بٸر مٷمكٸندٸك, ەگەر ستۋدەنت بٸزدٸڭ وقۋ ورنىندا قارجى نەمەسە ەسەپ جەنە اۋديت ماماندىعىن وقىسا, كوۆەنتري ۋنيۆەرسيتەتٸندە بيزنەس باسقارۋ ماماندىعىن وقي الادى. ياعني, 4 جىلدان كەيٸن بٸزدٸڭ تٷلەگٸمٸز قازاقستاندىق جەنە شەتەلدٸك 2 ديپلومى جەنە شەتەلدٸك تەجٸريبەسٸ بار مامان بولىپ شىعادى. مۇنداي ماماندار قازاقستان نارىعىنا ٶتە قاجەت دەپ ويلايمىن. رەسمي تٷردە بۇل باعدارلامانى 7 جەلتوقساندا نارحوز ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ ٷلكەن ٸس-شارادا حالىققا جارييالايمىز. ال 2020 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بۇل باعدارلاماعا ٷمٸتكەرلەردٸ قابىلداي باستايمىز.
－سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
