Qazaqstandaǵy jańa kezeńniń jol kartasy

Qazaqstannyń jańadan sailanǵan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev memleket pen halyqtyń bailanysyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan halyqqa arnalǵan manifest ispetti Joldaýynda eldiń keleshektegi baǵytyn aiqyndap berdi. Osyǵan orai túrik saiasattanýshysy, ǵalym Kúrshad Zorlýnyń Prezident Joldaýy týraly «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.  

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óz erkimen prezidenttik mandatynan bas tartqannan keiin biylǵy 9 maýsymda ótken sailaý­da ekinshi Memleket basshysy retinde sailanǵan Qasym-Jomart Toqaev apta basynda alǵash ret halyqqa Joldaý jasady.

Q.Toqaev Qazaqstannyń jańa kezeń­de­­­­gi basymdyqtary retinde tabys­ty ádil bólý, táýelsiz sot júiesi, tiimdi bas­qa­rý, liberaldy demokratiia men ótken shaqtyń  qundylyqtaryna negizdelgen jańǵyrtýlardy atap kórsetti.

N.Nazarbaevtyń 1997 jyldan bergi halyqqa arnaǵan joldaýlary memleket pen azamattardyń ózara is-qimylyna negizdelgen mańyzdy manifest sanalady. Bul, sonymen qatar Elbasy atanǵan N.Nazarbaevtyń jańa kezeńge daiyndaǵan mańyzdy kóshbasshylyq qasietteriniń biri. Osylaisha azamattar Prezidenttiń kózqarasyn túsinedi jáne qandai da bir baqylaý róline ie bolady. Jańa Prezident Q.Toqaev halyqqa osyndai sanaly túrde úndeý tastady jáne eldi buǵan deiin basqarǵan N.Nazarbaev modelin jalǵastyra beretinin kórsetti.

Jalpy, aldyn ala daiyndalǵan maq­sat­tar men tapsyrmalar qordalanǵan kóp­tegen máselelerdi sheshetini belgili. Táýel­sizdik alǵannan beri eldegi proble­malar men sheshimderdiń kýási bolǵan Q.Toqaev ekonomikalyq reformalardy saia­si jáne quqyqtyq reformalarmen qatar júrgizý kerektigin aitty. Jaqynda elde­gi demonstratsiialarǵa toqtala otyryp, Q.Toqaev mundai beibit jáne zańdy áreket­terge kedergi keltirýge bolmaitynyn, tip­ti sherýshilerge qolaily jerler berilý qa­jettigin málimdedi. Tiisinshe Q.Toqaev taiaýdaǵy bolashaqta eldiń damýyn bes negizgi baǵytta qaraitynyn ań­­ǵar­­­­dyq. Olar: ádilettilik, táýelsiz sot júie­­si, tiimdi basqarý, liberaldy demo­kra­tiiany ilgeriletý jáne ótken shaq­tyń qun­dylyqtaryna negizdelgen jań­ǵyr­týlar.

Atalǵan maqsattar men nusqaýlardyń tolyq jiyntyǵy jańa Prezident Q.Toqaevtyń ulttyq júieni, ishki tynysh­tyqty saqtaityn jáne ekonomikasy únemi ósip kele jatqan el týraly kóz­qarasyn bildiredi. Ekinshi jaǵynan, Túrkiia úshin Qazaqstannyń qaýipsizdigi men turaqtylyǵy úlken mańyzǵa ie. Sondai-aq munyń Túrkiianyń bolashaq baǵdar turǵysynan da máni zor. Eger Qazaqstan jańa menedjment modelimen óziniń tabysyn jalǵastyra berse, túrki álemi, naqtyraq aitsaq, Túrki keńesine de onyń tiimdiligi artady.

Bizdiń eldegi ushaq biletiniń qu­ny tý­ra­ly máselege Q.Toqaev ta toq­taldy. Eýropalyq marshrýttarmen sa­lys­tyr­ǵanda 30 paiyzǵa deiingi aiyr­ma­shylyqty aitqan ol bul jaǵdai Qa­zaqstannyń tranzittik tasymalyna nuqsan keltiretinin jetkizdi. Keleshekte Qazaqstanda ushaq pen poiyz biletteriniń baǵasy tómendeýi múmkin. Prezidenttiń halyqqa Joldaýyndaǵy mańyzdy maq­sattaryna alda toqtalamyz.

Barlyq saladaǵy keshendi reformalar

Memlekettik basqarýdy qolaily etý, ónimdilikti arttyrý úshin memlekettik qyzmetshilerdiń ortasha jasy jasarady, al memlekettik qyzmetkerlerdiń sany 2024 jylǵa qarai 25 paiyzǵa qysqarady. Osy arqyly únemdelgen qa­ra­­jat tiimdi bas­qa qyzmetkerlerge bóli­ne­di. Azamattyq qoǵamǵa ba­ǵyttalǵan mem­leket týraly túsinik ba­­sym bolady. Atap aitqanda, bas­pana máselesine qa­tys­ty shaǵymdar men óti­nish­­terge nazar aýdarylmaq. Sondai-aq eger jer­gilikti ákimderge turǵyndardyń ber­gen baǵasy 30 paiyzdan tómen bolsa, olar­ǵa qatysty shara qabyldanady. Bar­lyq memlekettik kompaniialar jartylai mem­lekettik kompaniialarǵa ótedi. Sony­men qatar muǵalimderdiń jalaqysy kóteriledi.

Sot biligi táýelsizdik jáne beita­rap­tyq qaǵidattaryna sáikes áreket etedi. Bul turǵyda Joǵarǵy sottyń sheshimderin tekserý ádisi basym bolmaq. Qajetti qadamdar tez arada qabyldansa, sheteldik investitsiialar da kóbeie túsedi.

Qazaq tili men túrik tiliniń ortaq tusy kóp ári etimologiialyq turǵydan bailanysy zor. Byltyr N.Nazarbaevtyń nusqaýymen latyn álipbiine kóshý týraly sheshim qabyldanýynyń osy turǵyda mańyzy zor. Jańa Prezident Q.Toqaev bul qadamdy odan ári jalǵastyra bermek. Endi qazaqstandyq dialog pen ja­riia­lanymdar halyqaralyq jáne diplo­matiialyq qatynastarda kóbirek baiqa­lady. Bul jaǵdai eldegi qazaq tiliniń qoldaný aiasyn keńeite túsedi.

Qazaqstannyń áskeri júiesinde kei­bir problemalar bar ekenin aita kele, Q.Toqaev áskeri qyzmetti yntalandyrý úshin ári zamanaýi jáne tiimdi armiia qurý úshin qarjylyq qoldaýdyń ulǵaiatynyn aitty. Qazaqstanda shamamen 18 million adam bar jáne áskeri qyzmetkerlerdiń sany 250 myńǵa jýyqtaidy. Sonymen qatar politsiia sanynda tótenshe reformalar jasalady. Qaýipsizdiktiń taǵy bir máselesi – jerdi sheteldikterge satý. Q.Toqaev elde jii talqylanatyn bul másele boiynsha naqty aitty: jer sheteldikterge satylmaidy.

Q.Toqaev shaǵyn jáne orta biznesti qoldaý úshin baǵdarlama daiyndalǵanyn jetkizdi. 2020 jyldan bastap mikro jáne shaǵyn biznes tabysqa salynatyn 3 jylǵa sa­lyqtan bosatylady. Memlekettik qol­daý júiesi ornatylyp, atalǵan kom­pa­niialarǵa qysym jasaý qylmys bolyp sanalady. Bir jaǵynan bul tájiribe memlekettik biýrokratiianyń shaǵyn jáne orta biznesti jeke resýrs retinde kórýine jol bermeýge baǵyttalǵan.

Paidalanylmai jatqan jerler ony qoldanýǵa qabiletti turǵyndarǵa jal­ǵa beriledi. Barlyq egistik jerler túgen­deletin bolady. «Aýyl – el besigi» baǵ­darlamasy boiynsha paidalanyla­tyn qarajat úsh esege artyp, olar infra­qu­rylymǵa, mektepter men aýrýhanalarǵa jumsalady. Aýylsharýashylyq óndirisin 4,5 ese arttyrý úshin sýarmaly jerlerdiń sany 4 esege artpaq.

Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl

Q.Toqaevtyń sailaý aldyndaǵy baǵ­dar­­lamasynda sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres mańyzdy oryn alady. Q.Toqaev bul máseleni óziniń alǵashqy ha­­lyqqa Jol­daý­ynda kóterip, kinásizdik pre­­zýmptsiia­syn joǵary basqarý organdary qai­ta anyqtaitynyn jáne sybailas jem­qor­lyqqa qarsy institýttardaǵy prob­lemalar dereý joiylatynyn málim­de­di.

Q.Toqaev zeinetkerlerge arnalǵan arna­iy jeńildikter júzege asatynyn má­limdedi. Tiisinshe zeinetaqy qorynda ji­nalǵan qarajatynyń bir bóligin belgili maqsatta qoldana alady; mysaly, úisiz adam úi satyp alsa nemese bilim alý maq­satynda paidalansa bolady. Taǵy da, osy sheńberde mindetti zeinetaqy saqtandyrýynyń 5 paiyzyn tóleý 2023 jylǵa deiin shegeriledi. Sonymen qatar mindetti meditsinalyq saqtandyrý júiesi 1 qańtardan bastap engiziledi.

Qoǵamdyq kelisim men turaqtylyqty saqtaý

Qazaqstan – túrli etnos ókilderi ómir súretin el. Tuńǵysh Prezident N.Nazarbaev ult máselesine úlken mán bergenimen, ol árqashan osy sheńberdegi erkindik aimaqtaryn saqtap qalýǵa tyrysty. Q.Toqaev eldiń birligin mańyzdy dep sanaidy. Osy maqsatta ol áleýmettik kómek júiesiniń kúsheitilýine mańyz bermek. 1,7 million adam áli de áleýmettik kómek alýda. Q.Toqaev qyzmetke kirisken kezde osyndai sheshim qabyldap, tabysy tómen toptardyń qaryzyn keshirýdi tapsyrdy.

Atalǵan maqsattar jańa Prezident Q.Toqaevtyń birtutas memlekettik júieni, ishki tynyshtyqty saqtaityn jáne ekonomikasy únemi ósip kele jatqan eldi alǵa jeteleitinin kórsetti.

Kýrshad ZORLÝ, 
«Anadoly Agency»

Aýdarǵan Abai ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»