قازاقستانداعى جاڭا كەزەڭنٸڭ جول كارتاسى

قازاقستاننىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت پەن حالىقتىڭ بايلانىسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان حالىققا ارنالعان مانيفەست ٸسپەتتٸ جولداۋىندا ەلدٸڭ كەلەشەكتەگٸ باعىتىن ايقىنداپ بەردٸ. وسىعان وراي تٷرٸك ساياساتتانۋشىسى, عالىم كٷرشاد زورلۋنىڭ پرەزيدەنت جولداۋى تۋرالى «Egemen Qazaqstan» گازەتٸندە جارييالانعان ماقالاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.  

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶز ەركٸمەن پرەزيدەنتتٸك مانداتىنان باس تارتقاننان كەيٸن بيىلعى 9 ماۋسىمدا ٶتكەن سايلاۋ­دا ەكٸنشٸ مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە سايلانعان قاسىم-جومارت توقاەۆ اپتا باسىندا العاش رەت حالىققا جولداۋ جاسادى.

ق.توقاەۆ قازاقستاننىڭ جاڭا كەزەڭ­دە­­­­گٸ باسىمدىقتارى رەتٸندە تابىس­تى ەدٸل بٶلۋ, تەۋەلسٸز سوت جٷيەسٸ, تيٸمدٸ باس­قا­رۋ, ليبەرالدى دەموكراتييا مەن ٶتكەن شاقتىڭ  قۇندىلىقتارىنا نەگٸزدەلگەن جاڭعىرتۋلاردى اتاپ كٶرسەتتٸ.

ن.نازارباەۆتىڭ 1997 جىلدان بەرگٸ حالىققا ارناعان جولداۋلارى مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىنا نەگٸزدەلگەن ماڭىزدى مانيفەست سانالادى. بۇل, سونىمەن قاتار ەلباسى اتانعان ن.نازارباەۆتىڭ جاڭا كەزەڭگە دايىنداعان ماڭىزدى كٶشباسشىلىق قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. وسىلايشا ازاماتتار پرەزيدەنتتٸڭ كٶزقاراسىن تٷسٸنەدٸ جەنە قانداي دا بٸر باقىلاۋ رٶلٸنە يە بولادى. جاڭا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ حالىققا وسىنداي سانالى تٷردە ٷندەۋ تاستادى جەنە ەلدٸ بۇعان دەيٸن باسقارعان ن.نازارباەۆ مودەلٸن جالعاستىرا بەرەتٸنٸن كٶرسەتتٸ.

جالپى, الدىن الا دايىندالعان ماق­سات­تار مەن تاپسىرمالار قوردالانعان كٶپ­تەگەن مەسەلەلەردٸ شەشەتٸنٸ بەلگٸلٸ. تەۋەل­سٸزدٸك العاننان بەرٸ ەلدەگٸ پروبلە­مالار مەن شەشٸمدەردٸڭ كۋەسٸ بولعان ق.توقاەۆ ەكونوميكالىق رەفورمالاردى سايا­سي جەنە قۇقىقتىق رەفورمالارمەن قاتار جٷرگٸزۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. جاقىندا ەلدە­گٸ دەمونستراتسييالارعا توقتالا وتىرىپ, ق.توقاەۆ مۇنداي بەيبٸت جەنە زاڭدى ەرەكەت­تەرگە كەدەرگٸ كەلتٸرۋگە بولمايتىنىن, تٸپ­تٸ شەرۋشٸلەرگە قولايلى جەرلەر بەرٸلۋ قا­جەتتٸگٸن مەلٸمدەدٸ. تيٸسٸنشە ق.توقاەۆ تاياۋداعى بولاشاقتا ەلدٸڭ دامۋىن بەس نەگٸزگٸ باعىتتا قارايتىنىن اڭ­­عار­­­­دىق. ولار: ەدٸلەتتٸلٸك, تەۋەلسٸز سوت جٷيە­­سٸ, تيٸمدٸ باسقارۋ, ليبەرالدى دەمو­كرا­تييانى ٸلگەرٸلەتۋ جەنە ٶتكەن شاق­تىڭ قۇن­دىلىقتارىنا نەگٸزدەلگەن جاڭ­عىر­تۋلار.

اتالعان ماقساتتار مەن نۇسقاۋلاردىڭ تولىق جيىنتىعى جاڭا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇلتتىق جٷيەنٸ, ٸشكٸ تىنىش­تىقتى ساقتايتىن جەنە ەكونوميكاسى ٷنەمٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان ەل تۋرالى كٶز­قاراسىن بٸلدٸرەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, تٷركييا ٷشٸن قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇراقتىلىعى ٷلكەن ماڭىزعا يە. سونداي-اق مۇنىڭ تٷركييانىڭ بولاشاق باعدار تۇرعىسىنان دا مەنٸ زور. ەگەر قازاقستان جاڭا مەنەدجمەنت مودەلٸمەن ٶزٸنٸڭ تابىسىن جالعاستىرا بەرسە, تٷركٸ ەلەمٸ, ناقتىراق ايتساق, تٷركٸ كەڭەسٸنە دە ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ارتادى.

بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ۇشاق بيلەتٸنٸڭ قۇ­نى تۋ­را­لى مەسەلەگە ق.توقاەۆ تا توق­تالدى. ەۋروپالىق مارشرۋتتارمەن سا­لىس­تىر­عاندا 30 پايىزعا دەيٸنگٸ ايىر­ما­شىلىقتى ايتقان ول بۇل جاعداي قا­زاقستاننىڭ ترانزيتتٸك تاسىمالىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. كەلەشەكتە قازاقستاندا ۇشاق پەن پويىز بيلەتتەرٸنٸڭ باعاسى تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن. پرەزيدەنتتٸڭ حالىققا جولداۋىنداعى ماڭىزدى ماق­ساتتارىنا الدا توقتالامىز.

بارلىق سالاداعى كەشەندٸ رەفورمالار

مەملەكەتتٸك باسقارۋدى قولايلى ەتۋ, ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ ورتاشا جاسى جاسارادى, ال مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ سانى 2024 جىلعا قاراي 25 پايىزعا قىسقارادى. وسى ارقىلى ٷنەمدەلگەن قا­را­­جات تيٸمدٸ باس­قا قىزمەتكەرلەرگە بٶلٸ­نە­دٸ. ازاماتتىق قوعامعا با­عىتتالعان مەم­لەكەت تۋرالى تٷسٸنٸك با­­سىم بولادى. اتاپ ايتقاندا, باس­پانا مەسەلەسٸنە قا­تىس­تى شاعىمدار مەن ٶتٸ­نٸش­­تەرگە نازار اۋدارىلماق. سونداي-اق ەگەر جەر­گٸلٸكتٸ ەكٸمدەرگە تۇرعىنداردىڭ بەر­گەن باعاسى 30 پايىزدان تٶمەن بولسا, ولار­عا قاتىستى شارا قابىلدانادى. بار­لىق مەملەكەتتٸك كومپانييالار جارتىلاي مەم­لەكەتتٸك كومپانييالارعا ٶتەدٸ. سونى­مەن قاتار مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسى كٶتەرٸلەدٸ.

سوت بيلٸگٸ تەۋەلسٸزدٸك جەنە بەيتا­راپ­تىق قاعيداتتارىنا سەيكەس ەرەكەت ەتەدٸ. بۇل تۇرعىدا جوعارعى سوتتىڭ شەشٸمدەرٸن تەكسەرۋ ەدٸسٸ باسىم بولماق. قاجەتتٸ قادامدار تەز ارادا قابىلدانسا, شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار دا كٶبەيە تٷسەدٸ.

قازاق تٸلٸ مەن تٷرٸك تٸلٸنٸڭ ورتاق تۇسى كٶپ ەرٸ ەتيمولوگييالىق تۇرعىدان بايلانىسى زور. بىلتىر ن.نازارباەۆتىڭ نۇسقاۋىمەن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانۋىنىڭ وسى تۇرعىدا ماڭىزى زور. جاڭا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بۇل قادامدى ودان ەرٸ جالعاستىرا بەرمەك. ەندٸ قازاقستاندىق ديالوگ پەن جا­رييا­لانىمدار حالىقارالىق جەنە ديپلو­ماتييالىق قاتىناستاردا كٶبٸرەك بايقا­لادى. بۇل جاعداي ەلدەگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە تٷسەدٸ.

قازاقستاننىڭ ەسكەري جٷيەسٸندە كەي­بٸر پروبلەمالار بار ەكەنٸن ايتا كەلە, ق.توقاەۆ ەسكەري قىزمەتتٸ ىنتالاندىرۋ ٷشٸن ەرٸ زاماناۋي جەنە تيٸمدٸ ارمييا قۇرۋ ٷشٸن قارجىلىق قولداۋدىڭ ۇلعاياتىنىن ايتتى. قازاقستاندا شامامەن 18 ميلليون ادام بار جەنە ەسكەري قىزمەتكەرلەردٸڭ سانى 250 مىڭعا جۋىقتايدى. سونىمەن قاتار پوليتسييا سانىندا تٶتەنشە رەفورمالار جاسالادى. قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ تاعى بٸر مەسەلەسٸ – جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتۋ. ق.توقاەۆ ەلدە جيٸ تالقىلاناتىن بۇل مەسەلە بويىنشا ناقتى ايتتى: جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايدى.

ق.توقاەۆ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋ ٷشٸن باعدارلاما دايىندالعانىن جەتكٸزدٸ. 2020 جىلدان باستاپ ميكرو جەنە شاعىن بيزنەس تابىسقا سالىناتىن 3 جىلعا سا­لىقتان بوساتىلادى. مەملەكەتتٸك قول­داۋ جٷيەسٸ ورناتىلىپ, اتالعان كوم­پا­نييالارعا قىسىم جاساۋ قىلمىس بولىپ سانالادى. بٸر جاعىنان بۇل تەجٸريبە مەملەكەتتٸك بيۋروكراتييانىڭ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ جەكە رەسۋرس رەتٸندە كٶرۋٸنە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان.

پايدالانىلماي جاتقان جەرلەر ونى قولدانۋعا قابٸلەتتٸ تۇرعىندارعا جال­عا بەرٸلەدٸ. بارلىق ەگٸستٸك جەرلەر تٷگەن­دەلەتٸن بولادى. «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» باع­دارلاماسى بويىنشا پايدالانىلا­تىن قاراجات ٷش ەسەگە ارتىپ, ولار ينفرا­قۇ­رىلىمعا, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالارعا جۇمسالادى. اۋىلشارۋاشىلىق ٶندٸرٸسٸن 4,5 ەسە ارتتىرۋ ٷشٸن سۋارمالى جەرلەردٸڭ سانى 4 ەسەگە ارتپاق.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل

ق.توقاەۆتىڭ سايلاۋ الدىنداعى باع­دار­­لاماسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس ماڭىزدى ورىن الادى. ق.توقاەۆ بۇل مەسەلەنٸ ٶزٸنٸڭ العاشقى حا­­لىققا جول­داۋ­ىندا كٶتەرٸپ, كٸنەسٸزدٸك پرە­­زۋمپتسييا­سىن جوعارى باسقارۋ ورگاندارى قاي­تا انىقتايتىنىن جەنە سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ينستيتۋتتارداعى پروب­لەمالار دەرەۋ جويىلاتىنىن مەلٸم­دە­دٸ.

ق.توقاەۆ زەينەتكەرلەرگە ارنالعان ارنا­يى جەڭٸلدٸكتەر جٷزەگە اساتىنىن مە­لٸمدەدٸ. تيٸسٸنشە زەينەتاقى قورىندا جي­نالعان قاراجاتىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن بەلگٸلٸ ماقساتتا قولدانا الادى; مىسالى, ٷيسٸز ادام ٷي ساتىپ السا نەمەسە بٸلٸم الۋ ماق­ساتىندا پايدالانسا بولادى. تاعى دا, وسى شەڭبەردە مٸندەتتٸ زەينەتاقى ساقتاندىرۋىنىڭ 5 پايىزىن تٶلەۋ 2023 جىلعا دەيٸن شەگەرٸلەدٸ. سونىمەن قاتار مٸندەتتٸ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ 1 قاڭتاردان باستاپ ەنگٸزٸلەدٸ.

قوعامدىق كەلٸسٸم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ

قازاقستان – تٷرلٸ ەتنوس ٶكٸلدەرٸ ٶمٸر سٷرەتٸن ەل. تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇلت مەسەلەسٸنە ٷلكەن مەن بەرگەنٸمەن, ول ەرقاشان وسى شەڭبەردەگٸ ەركٸندٸك ايماقتارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. ق.توقاەۆ ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن ماڭىزدى دەپ سانايدى. وسى ماقساتتا ول ەلەۋمەتتٸك كٶمەك جٷيەسٸنٸڭ كٷشەيتٸلۋٸنە ماڭىز بەرمەك. 1,7 ميلليون ادام ەلٸ دە ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الۋدا. ق.توقاەۆ قىزمەتكە كٸرٸسكەن كەزدە وسىنداي شەشٸم قابىلداپ, تابىسى تٶمەن توپتاردىڭ قارىزىن كەشٸرۋدٸ تاپسىردى.

اتالعان ماقساتتار جاڭا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ بٸرتۇتاس مەملەكەتتٸك جٷيەنٸ, ٸشكٸ تىنىشتىقتى ساقتايتىن جەنە ەكونوميكاسى ٷنەمٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان ەلدٸ العا جەتەلەيتٸنٸن كٶرسەتتٸ.

كۋرشاد زورلۋ, 
«Anadoly Agency»

اۋدارعان اباي اسانكەلدٸۇلى,

«Egemen Qazaqstan»