Foto: QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi
Satbayev University-de «Biryńǵai ýaqyt beldeýi: ǵylymi aspektiler» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti, onda meditsina, neiroǵylym, biofizika, genetika, astrofizika, metrologiia jáne fiziologiia salasyndaǵy ǵalymdar men sarapshylar ýaqyt beldeýiniń ózgerýiniń Qazaqstan turǵyndarynyń densaýlyǵyna, ónimdiligi men ál-aýqatyna áserin talqylady. Qatysýshylar biologiialyq yrǵaqty úilestirý, ómir sapasyn jaqsartý jáne eldegi ekonomikalyq protsesterdi ońtailandyrý úshin tabiǵi ýaqytqa oralýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Moderator retinde QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbek sóz sóiledi, ol óziniń kirispe sózinde ýaqytty basqarý – bul ult ekonomikasy men densaýlyǵyna áser etetin jáne turmystyq yńǵailylyq sheńberinen shyǵatyn negizgi element ekenin atap ótti.
"Ýaqyt beldeýin ózgertý máselesine qatysty kózqarastar ártúrli, al bizdiń mindetimiz – osy máseleni ǵylymi derekter men halyqaralyq tájiribege súiene otyryp, obektivti túrde qarastyrý. Mundai jaǵdaida kúndelikti ómir saltyn durys qura alǵan elder jetistikke jetti", - dedi ministr.
Ýaqyt máselesi Qazaqstandaǵy árbir adamǵa áser etedi, óitkeni bul tek turmysqa ǵana emes, sonymen qatar densaýlyqqa, jumys ónimdiligine jáne turǵyndarynyń ál-aýqatyna da qatysty. Alaida bul máseleniń negizi eldi biryńǵai logistikalyq jáne ákimshilik júiege biriktirýden de tereńde jatyr.
Sonaý 1930 jyldan bastap Qazaqstan Keńes Odaǵynyń quramdas bóligi retinde sol kezdegi bir saǵatqa alǵa jyljyǵan «dekrettik ýaqyt» boiynsha ómir súrip keledi, oǵan jyl saiynǵy «jazǵy ýaqytqa» aýysý úrdisi taǵy qosyldy. Sonyń saldarynan turǵyndar «desinhronoz» jaǵdaiyna ushyrady – iaǵni adamnyń tirshilik etý rejimi men tabiǵi kún tsikli arasyndaǵy úilesimdik joiyldy. Al qazirgi ýaqyt beldeýin ózgertýge baǵyttalǵan reforma osy teńsizdikti túzetýge baǵyttalǵan.
Qoldanbaly biofizika, hronobiologiia, ekologiialyq biofizika jáne fiziologiia salasynyń mamany, ǵalym Sultan Tóleýhanov óz sózinde kún tsikli adam fiziologiiasynyń negizi ekenin atap ótti.
"Men tsikldik protsestermen 50 jyl buryn meditsina turǵysynan ainalysa bastadym. Biz adamnyń táýliktik yrǵaǵy genetikalyq baǵdarlamalanǵanyn jáne bul protsestiń ortalyq mehanizmi melatoninniń táýliktik yrǵaǵy ekenin túsindik", - dedi Sultan Tóleýhanov.
Foto: QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi
Tabiǵi ýaqytqa kóshý úrdisi biologiialyq tsiklderdi qalpyna keltirýge, uiqynyń sapasyn jaqsartýǵa jáne sozylmaly sharshaý sindromymen kúresýge múmkindik beredi.
Álemdik jetekshi ǵalymdardyń pikirinshe, tabiǵi ýaqytqa kóshý halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartyp, áleýmettik shyǵyndardy azaitady jáne eldiń turaqty damýyna yqpal etedi. Hronobiologiia salasy boiynsha 2017 jylǵy Nobel syilyǵynyń laýreattary Djeffri Holl, Maikl Rozbash jáne Maikl Iang adamnyń tsirkadiialyq yrǵaqtary uiqyny, gormondyq fondy, aǵzadaǵy zat almasýdy jáne basqa da mańyzdy protsesterdi retteýde sheshýshi ról atqaratynyn dáleldep berdi.
Qazaqstandyq ǵalymdar bul pikirmen kelisedi. QR DSM shtattan tys bas onkology, «Qazaq onkologiia jáne radiologiia ǵylymi-zertteý institýtynyń» basqarma tóraǵasy Diliara Qaidarova halyqtyń densaýlyǵy úshin tabiǵi kún ýaqytymen sáikes keletin ýaqytty paidalanǵan durys ekenin atap ótti.
"Qazaqstan UTC+5 tabiǵi ýaqyt beldeýinde turady. Tabiǵi ýaqyt beldeýi aǵzaǵa jaryq pen qarańǵylyqtyń tabiǵi kúndelikti tsikldarymen úilestirý múmkindik beredi. Bul jasýshalardy zaqymdanýdan qorǵaityn jáne isikke qarsy áseri bar melatoninniń turaqty sekretsiiasyna yqpal etedi. Osylaisha, tsirkadiialyq yrǵaqtardy tabiǵi ýaqytpen sinhrondaý onkologiialyq aýrýlardyń damý qaýpin azaitady", - dedi ol óz sózinde.
Tabiǵi ýaqytty engizýdiń ekonomikalyq shyǵyndary tym asyra aitylǵan, óitkeni qazirgi zamanǵy jaryqtandyrý tehnologiialary energiia shyǵyndaryn aitarlyqtai tómendetedi. Bul reforma eldegi ákimshilik jáne ekonomikalyq protsesterdi ońtailandyrýǵa yqpal etedi, óitkeni biryńǵai ýaqyt Qazaqstannyń óz ishinde de jáne halyqaralyq seriktestermen de biznes júrgizýdi, sondai-aq kólik kestelerin josparlaýdy jeńildetedi. Jalpy memleket bul reforma ekonomikaǵa oń áser beredi dep kútýde.
Tabiǵi ýaqytty qoldaityn halyqaralyq alians (IANT) bul tujyrymdardy rastaidy, al onyń múddesi – turaqty damý maqsatynda qoǵamǵa tabiǵi ýaqytqa kóshýge kómektesý.
Kezdesýde basqa sarapshylar da sóz sóiledi, olar UTC+5 ýaqytyna aýysýdyń artyqshylyqtaryn ár qyrynan kórsetti. Satbayev University Standarttaý, sertifikattaý jáne metrologiia kafedrasynyń meńgerýshisi Darhan Erejep jahandyq aýqymdaǵy ýaqytty standarttaý tarihy týraly aityp, ártúrli elderde júrgizilip jatqan ólsheý nátijelerin moiyndamai álemdik saýdany damytý múmkin emestigin atap ótti.
«Genetika jáne fiziologiia institýtynyń» jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Asqar Kalekeshov adamdardaǵy tsirkadiialyq tsikl fiziologiiasy týraly zertteýlerden alynǵan faktilermen bólisti. Ol durys uiqy rejimin saqtamaý deneniń oilaý protsesteri men este saqtaýdan bastap syrtqy túrine, dene salmaǵyna jáne jalpy densaýlyǵyna deiin barlyq júieleriniń jumysyn buzatynyn atap ótti. Al balalar úshin uiqy faktory odan da mańyzdy.
Tabiǵi tsikldarǵa kóshýdiń dáleldengen oń áserine qaramastan, úkimet mundai aýqymdy ózgeristiń qiyndyǵyn eskere otyryp, biryńǵai ýaqyt beldeýin engizý úrdisin júieli túrde baqylap otyr. Sondyqtan da Qazaqstan Respýblikasynyń Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi, Densaýlyq saqtaý ministrligi, Ónerkásip jáne kólik ministrligi, sondai-aq Tsifrlyq damý, innovatsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi ministrligi osy dóńgelek ústeldi uiymdastyryp, oǵan qoldaý kórsetti.
Dóńgelek ústelge qatysýshylar halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan usynystardy ázirleý úshin vedomstvoaralyq yntymaqtastyqty nyǵaitý jáne ǵylymi zertteýlerdi keńeitý qajettiligin atap ótti. Barlyq taraptar ýaqytty retteý salasynda teńgerimdi jáne ǵylymi negizdelgen sheshimderdi júzege asyrý úshin yntymaqtastyqqa daiyn ekendikterin bildirdi.
Dóńgelek ústel sońynda qatysýshylar qarar qabyldady. Sonymen qatar ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ bazasynda hronobiologtar qaýymdastyǵyn qurý máselesi qarastyrylýda.
