فوتو: قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ
Satbayev University-دە «بٸرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋٸ: عىلىمي اسپەكتٸلەر» تاقىرىبىندا دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ, وندا مەديتسينا, نەيروعىلىم, بيوفيزيكا, گەنەتيكا, استروفيزيكا, مەترولوگييا جەنە فيزيولوگييا سالاسىنداعى عالىمدار مەن ساراپشىلار ۋاقىت بەلدەۋٸنٸڭ ٶزگەرۋٸنٸڭ قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا, ٶنٸمدٸلٸگٸ مەن ەل-اۋقاتىنا ەسەرٸن تالقىلادى. قاتىسۋشىلار بيولوگييالىق ىرعاقتى ٷيلەستٸرۋ, ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋ جەنە ەلدەگٸ ەكونوميكالىق پروتسەستەردٸ وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن تابيعي ۋاقىتقا ورالۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.
مودەراتور رەتٸندە قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترٸ ساياسات نۇربەك سٶز سٶيلەدٸ, ول ٶزٸنٸڭ كٸرٸسپە سٶزٸندە ۋاقىتتى باسقارۋ – بۇل ۇلت ەكونوميكاسى مەن دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتەتٸن جەنە تۇرمىستىق ىڭعايلىلىق شەڭبەرٸنەن شىعاتىن نەگٸزگٸ ەلەمەنت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"ۋاقىت بەلدەۋٸن ٶزگەرتۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى كٶزقاراستار ەرتٷرلٸ, ال بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – وسى مەسەلەنٸ عىلىمي دەرەكتەر مەن حالىقارالىق تەجٸريبەگە سٷيەنە وتىرىپ, وبەكتيۆتٸ تٷردە قاراستىرۋ. مۇنداي جاعدايدا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر سالتىن دۇرىس قۇرا العان ەلدەر جەتٸستٸككە جەتتٸ", - دەدٸ مينيستر.
ۋاقىت مەسەلەسٸ قازاقستانداعى ەربٸر ادامعا ەسەر ەتەدٸ, ٶيتكەنٸ بۇل تەك تۇرمىسقا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار دەنساۋلىققا, جۇمىس ٶنٸمدٸلٸگٸنە جەنە تۇرعىندارىنىڭ ەل-اۋقاتىنا دا قاتىستى. الايدا بۇل مەسەلەنٸڭ نەگٸزٸ ەلدٸ بٸرىڭعاي لوگيستيكالىق جەنە ەكٸمشٸلٸك جٷيەگە بٸرٸكتٸرۋدەن دە تەرەڭدە جاتىر.
سوناۋ 1930 جىلدان باستاپ قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ رەتٸندە سول كەزدەگٸ بٸر ساعاتقا العا جىلجىعان «دەكرەتتٸك ۋاقىت» بويىنشا ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ, وعان جىل سايىنعى «جازعى ۋاقىتقا» اۋىسۋ ٷردٸسٸ تاعى قوسىلدى. سونىڭ سالدارىنان تۇرعىندار «دەسينحرونوز» جاعدايىنا ۇشىرادى – ياعني ادامنىڭ تٸرشٸلٸك ەتۋ رەجيمٸ مەن تابيعي كٷن تسيكلٸ اراسىنداعى ٷيلەسٸمدٸك جويىلدى. ال قازٸرگٸ ۋاقىت بەلدەۋٸن ٶزگەرتۋگە باعىتتالعان رەفورما وسى تەڭسٸزدٸكتٸ تٷزەتۋگە باعىتتالعان.
قولدانبالى بيوفيزيكا, حرونوبيولوگييا, ەكولوگييالىق بيوفيزيكا جەنە فيزيولوگييا سالاسىنىڭ مامانى, عالىم سۇلتان تٶلەۋحانوۆ ٶز سٶزٸندە كٷن تسيكلٸ ادام فيزيولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"مەن تسيكلدٸك پروتسەستەرمەن 50 جىل بۇرىن مەديتسينا تۇرعىسىنان اينالىسا باستادىم. بٸز ادامنىڭ تەۋلٸكتٸك ىرعاعى گەنەتيكالىق باعدارلامالانعانىن جەنە بۇل پروتسەستٸڭ ورتالىق مەحانيزمٸ مەلاتونيننٸڭ تەۋلٸكتٸك ىرعاعى ەكەنٸن تٷسٸندٸك", - دەدٸ سۇلتان تٶلەۋحانوۆ.
فوتو: قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ
تابيعي ۋاقىتقا كٶشۋ ٷردٸسٸ بيولوگييالىق تسيكلدەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە, ۇيقىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا جەنە سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومىمەن كٷرەسۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەلەمدٸك جەتەكشٸ عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, تابيعي ۋاقىتقا كٶشۋ حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتىپ, ەلەۋمەتتٸك شىعىنداردى ازايتادى جەنە ەلدٸڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ. حرونوبيولوگييا سالاسى بويىنشا 2017 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى دجەففري حولل, مايكل روزباش جەنە مايكل يانگ ادامنىڭ تسيركادييالىق ىرعاقتارى ۇيقىنى, گورموندىق فوندى, اعزاداعى زات الماسۋدى جەنە باسقا دا ماڭىزدى پروتسەستەردٸ رەتتەۋدە شەشۋشٸ رٶل اتقاراتىنىن دەلەلدەپ بەردٸ.
قازاقستاندىق عالىمدار بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسەدٸ. قر دسم شتاتتان تىس باس ونكولوگى, «قازاق ونكولوگييا جەنە راديولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» باسقارما تٶراعاسى ديليارا قايداروۆا حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ٷشٸن تابيعي كٷن ۋاقىتىمەن سەيكەس كەلەتٸن ۋاقىتتى پايدالانعان دۇرىس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"قازاقستان UTC+5 تابيعي ۋاقىت بەلدەۋٸندە تۇرادى. تابيعي ۋاقىت بەلدەۋٸ اعزاعا جارىق پەن قاراڭعىلىقتىڭ تابيعي كٷندەلٸكتٸ تسيكلدارىمەن ٷيلەستٸرۋ مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل جاسۋشالاردى زاقىمدانۋدان قورعايتىن جەنە ٸسٸككە قارسى ەسەرٸ بار مەلاتونيننٸڭ تۇراقتى سەكرەتسيياسىنا ىقپال ەتەدٸ. وسىلايشا, تسيركادييالىق ىرعاقتاردى تابيعي ۋاقىتپەن سينحرونداۋ ونكولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ دامۋ قاۋپٸن ازايتادى", - دەدٸ ول ٶز سٶزٸندە.
تابيعي ۋاقىتتى ەنگٸزۋدٸڭ ەكونوميكالىق شىعىندارى تىم اسىرا ايتىلعان, ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ زامانعى جارىقتاندىرۋ تەحنولوگييالارى ەنەرگييا شىعىندارىن ايتارلىقتاي تٶمەندەتەدٸ. بۇل رەفورما ەلدەگٸ ەكٸمشٸلٸك جەنە ەكونوميكالىق پروتسەستەردٸ وڭتايلاندىرۋعا ىقپال ەتەدٸ, ٶيتكەنٸ بٸرىڭعاي ۋاقىت قازاقستاننىڭ ٶز ٸشٸندە دە جەنە حالىقارالىق سەرٸكتەستەرمەن دە بيزنەس جٷرگٸزۋدٸ, سونداي-اق كٶلٸك كەستەلەرٸن جوسپارلاۋدى جەڭٸلدەتەدٸ. جالپى مەملەكەت بۇل رەفورما ەكونوميكاعا وڭ ەسەر بەرەدٸ دەپ كٷتۋدە.
تابيعي ۋاقىتتى قولدايتىن حالىقارالىق اليانس (IANT) بۇل تۇجىرىمداردى راستايدى, ال ونىڭ مٷددەسٸ – تۇراقتى دامۋ ماقساتىندا قوعامعا تابيعي ۋاقىتقا كٶشۋگە كٶمەكتەسۋ.
كەزدەسۋدە باسقا ساراپشىلار دا سٶز سٶيلەدٸ, ولار UTC+5 ۋاقىتىنا اۋىسۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن ەر قىرىنان كٶرسەتتٸ. Satbayev University ستاندارتتاۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جەنە مەترولوگييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ دارحان ەرەجەپ جاھاندىق اۋقىمداعى ۋاقىتتى ستاندارتتاۋ تاريحى تۋرالى ايتىپ, ەرتٷرلٸ ەلدەردە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ٶلشەۋ نەتيجەلەرٸن مويىنداماي ەلەمدٸك ساۋدانى دامىتۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
«گەنەتيكا جەنە فيزيولوگييا ينستيتۋتىنىڭ» جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ اسقار كالەكەشوۆ ادامدارداعى تسيركادييالىق تسيكل فيزيولوگيياسى تۋرالى زەرتتەۋلەردەن الىنعان فاكتٸلەرمەن بٶلٸستٸ. ول دۇرىس ۇيقى رەجيمٸن ساقتاماۋ دەنەنٸڭ ويلاۋ پروتسەستەرٸ مەن ەستە ساقتاۋدان باستاپ سىرتقى تٷرٸنە, دەنە سالماعىنا جەنە جالپى دەنساۋلىعىنا دەيٸن بارلىق جٷيەلەرٸنٸڭ جۇمىسىن بۇزاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ال بالالار ٷشٸن ۇيقى فاكتورى ودان دا ماڭىزدى.
تابيعي تسيكلدارعا كٶشۋدٸڭ دەلەلدەنگەن وڭ ەسەرٸنە قاراماستان, ٷكٸمەت مۇنداي اۋقىمدى ٶزگەرٸستٸڭ قيىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, بٸرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋٸن ەنگٸزۋ ٷردٸسٸن جٷيەلٸ تٷردە باقىلاپ وتىر. سوندىقتان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ, ٶنەركەسٸپ جەنە كٶلٸك مينيسترلٸگٸ, سونداي-اق تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸ وسى دٶڭگەلەك ٷستەلدٸ ۇيىمداستىرىپ, وعان قولداۋ كٶرسەتتٸ.
دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسۋشىلار حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستاردى ەزٸرلەۋ ٷشٸن ۆەدومستۆوارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ كەڭەيتۋ قاجەتتٸلٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. بارلىق تاراپتار ۋاقىتتى رەتتەۋ سالاسىندا تەڭگەرٸمدٸ جەنە عىلىمي نەگٸزدەلگەن شەشٸمدەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ىنتىماقتاستىققا دايىن ەكەندٸكتەرٸن بٸلدٸردٸ.
دٶڭگەلەك ٷستەل سوڭىندا قاتىسۋشىلار قارار قابىلدادى. سونىمەن قاتار ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بازاسىندا حرونوبيولوگتار قاۋىمداستىعىن قۇرۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلۋدا.
