Foto: Ashyq derekkóz
QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbektiń aitýynsha, 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylym biýdjeti aldyńǵy úsh jylmen salystyrǵanda 3,3 esege ósken. Osy oraida Ult.kz portaly ǵylymnyń biýdjetin anyqtap kórdi. Belgili bolǵanyndai, 2024-2026 jyldar aralyǵynda Qazaqstandaǵy ǵylymi jobalar men ázirlemelerge 730 milliard teńge jumsalmaq.
Biylǵy shyǵyn kólemi 145,3 mlrd teńgeni quraidy. Onyń jartysyna jýyǵy nemese 65 mlrd teńgesi baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa, 56,2 mlrd teńgesi (38,7%) – ǵylymi granttarǵa, eń az úlesi, 24,1 mlrd teńgesi (16,6%) – granttyq kommertsiialandyrýdy qarjylandyrýǵa baǵyttalady.
Aldaǵy úsh jyldyń josparynda ázirge tek úkimet aqshasy bar. Elimizde kommertsiialandyrý jobalaryn jekemen birlesip qarjylandyrý úlesi áli de az. 2022 jyly bul kórsetkish 25 paiyzdy qurasa, ótken jyly jospar boiynsha 30 paiyzǵa jetýi tiis edi. 2023 jylǵa arnalǵan nátijeler jariialanbaǵandyqtan, ázirge onyń naqty qansha paiyzdy quraǵany belgisiz.
Biyl Qazaqstanda jeke qurylymdardan qarjylandyrý ósimi artýy múmkin. QR Energetika ministrliginiń málimetinshe, 2024 jyly daiyndyq kezeńi aiaqtalyp, jer qoinaýyn paidalanýshylar úshin óndiristik shyǵyndarynyń 1 paiyzyn ǴZTKJ-ǵa aýdarý talaby kúshine enedi. Bul jyl saiyn ǵylymdy qarjylandyrýdy 25%-ǵa arttyrýǵa jáne ǵylymi jobalardy kommertsiialandyrý úlesin 40%-ǵa (zertteý jumystarynyń jalpy kóleminen) deiin arttyrýǵa múmkindik berýi tiis. Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrligi Ǵylym komitetiniń josparlaryna sáikes, aldaǵy úsh jylda kommertsiialandyrý jobalaryn jekemen birlesip qarjylandyrý úlesi 58%-ǵa jetýi tiis.
Osy boljamdar men josparlardyń barlyǵy oryndalsa, 2027 jylǵa qarai Qazaqstan ekonomikanyń bilim syiymdylyǵy boiynsha ǴZTKJ-ǵa jumsalatyn shyǵyndardy jalpy ishki ónimniń kem degende 1%-yna deiin arttyra alady. 2022 jyly bul kórsetkish 0,13%, al 2023 jyldyń ortasynda 0,25% boldy. Mundai dinamikanyń ózinde ǵylymǵa jumsalatyn qarjynyń kórsetkishi óte az bolyp qala beredi. Ourworldindata ǵalamdyq derekter qorynyń saitynda jariialanǵan 2021 jylǵa arnalǵan halyqaralyq reitingke súiensek, Qazaqstan tabysy ortashadan tómen elderdiń deńgeiine de jetpeidi.
Qazaq ǵylymynyń eń úlken problemalary – onyń teoriialyq sipaty men óndiris pen biznesten bólinýi. Bul týraly el prezidenti aityp, ǵylymi zertteýlerdiń statistikasyn rastap otyr. Qazaqstan Respýblikasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymi jobalar ǴZTKJ-ǵa bólingen barlyq aqshanyń 82%-yn, al jańa materialdardy, buiymdardy, protsesterdi jasaýǵa baǵyttalǵan konstrýktorlyq jobalardyń úlesine nebári 18% keledi.
«Ǵylymi jetistikterdi is júzinde paidalaný múmkindigi bolmaǵan jaǵdaida, ǵylymi zertteýlerdiń mundai jaǵdaiynda kásipkerlerdi ǵylymǵa investitsiia salýdyń qajettiligi men paidalylyǵyna sendirý óte qiyn. Osyǵan bailanysty, ǴZTKJ shyǵyndarynyń artýyna qaramastan, sońǵy jyldary JIÓ-niń ǵylym syiymdylyǵy ózgergen joq», - delingen QR Bilim jáne ǵylym ministrligi ótken jyldyń sońynda jariialaǵan Ulttyq ǵylym týraly baiandamasynda.
Jalpy granttyq konkýrsqa túsken 1,7 myń ótinimniń tek 19,6 paiyzy, iaǵni 341 joba maquldanǵan. Onyń 290-y júzege asyrylýda, tek 149 joba satylymǵa shyqqan. 16 kásiporyn shetelge eksporttaýǵa qol jetkizse, jalpy, osy kezeńderde satylymnan 32,4 mlrd teńge kiris túsken. Bul «Ǵylym qory» AQ úkimeti jariialaǵan birneshe jyldardaǵy (2016-2018, 2022-2023 jyldar) memlekettik granttar aiasyndaǵy ǵylymi jobalardy kommertsiialandyrýdyń nátijeleri.
«Ǵylym qory» AQ-nyń ǵylymi ázirlemeleriniń kórmesiniń kómegimen biznestiń máselelerdi sheshýge degen suranysy men ǵalymdardyń naryqqa usynystaryn salystyrýǵa bolady. Mysaly, qarjylandyrýdy kózdeitin daiyn jobalardyń ishinde qazirgi tańda munai jáne kómir óndirýshi kompaniialarǵa, qurylys materialdaryn óndirýshilerge, geologiialyq barlaýlarǵa, kommýnikatsiialyq tehnologiialarǵa arnalǵan birneshe ǵylymi jumystar bar. Biznestiń ǵylymi jobalarǵa arnalǵan tehnologiialyq suranystary sál basqasha baǵytqa ie. Qurylys kompaniiasy ǵalymdardan mektep salýdyń ýaqyty men qunyn azaitatyn innovatsiialyq tehnologiialardy ázirleýge suranys jasasa, fermerler qaýymdastyǵy sýsyz aimaqtardaǵy mal azyǵy máselesin ǵalymdardyń kómegimen sheshýdi kózdeidi.
