فوتو: اشىق دەرەككٶز
قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترٸ ساياسات نۇربەكتٸڭ ايتۋىنشا, 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان عىلىم بيۋدجەتٸ الدىڭعى ٷش جىلمەن سالىستىرعاندا 3,3 ەسەگە ٶسكەن. وسى ورايدا Ult.kz پورتالى عىلىمنىڭ بيۋدجەتٸن انىقتاپ كٶردٸ. بەلگٸلٸ بولعانىنداي, 2024-2026 جىلدار ارالىعىندا قازاقستانداعى عىلىمي جوبالار مەن ەزٸرلەمەلەرگە 730 ميلليارد تەڭگە جۇمسالماق.
بيىلعى شىعىن كٶلەمٸ 145,3 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى نەمەسە 65 ملرد تەڭگەسٸ باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا, 56,2 ملرد تەڭگەسٸ (38,7%) – عىلىمي گرانتتارعا, ەڭ از ٷلەسٸ, 24,1 ملرد تەڭگەسٸ (16,6%) – گرانتتىق كوممەرتسييالاندىرۋدى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالادى.
الداعى ٷش جىلدىڭ جوسپارىندا ەزٸرگە تەك ٷكٸمەت اقشاسى بار. ەلٸمٸزدە كوممەرتسييالاندىرۋ جوبالارىن جەكەمەن بٸرلەسٸپ قارجىلاندىرۋ ٷلەسٸ ەلٸ دە از. 2022 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 25 پايىزدى قۇراسا, ٶتكەن جىلى جوسپار بويىنشا 30 پايىزعا جەتۋٸ تيٸس ەدٸ. 2023 جىلعا ارنالعان نەتيجەلەر جارييالانباعاندىقتان, ەزٸرگە ونىڭ ناقتى قانشا پايىزدى قۇراعانى بەلگٸسٸز.
بيىل قازاقستاندا جەكە قۇرىلىمداردان قارجىلاندىرۋ ٶسٸمٸ ارتۋى مٷمكٸن. قر ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2024 جىلى دايىندىق كەزەڭٸ اياقتالىپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ٷشٸن ٶندٸرٸستٸك شىعىندارىنىڭ 1 پايىزىن عزتكج-عا اۋدارۋ تالابى كٷشٸنە ەنەدٸ. بۇل جىل سايىن عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى 25%-عا ارتتىرۋعا جەنە عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسييالاندىرۋ ٷلەسٸن 40%-عا (زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جالپى كٶلەمٸنەن) دەيٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ تيٸس. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ عىلىم كوميتەتٸنٸڭ جوسپارلارىنا سەيكەس, الداعى ٷش جىلدا كوممەرتسييالاندىرۋ جوبالارىن جەكەمەن بٸرلەسٸپ قارجىلاندىرۋ ٷلەسٸ 58%-عا جەتۋٸ تيٸس.
وسى بولجامدار مەن جوسپارلاردىڭ بارلىعى ورىندالسا, 2027 جىلعا قاراي قازاقستان ەكونوميكانىڭ بٸلٸم سىيىمدىلىعى بويىنشا عزتكج-عا جۇمسالاتىن شىعىنداردى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ كەم دەگەندە 1%-ىنا دەيٸن ارتتىرا الادى. 2022 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 0,13%, ال 2023 جىلدىڭ ورتاسىندا 0,25% بولدى. مۇنداي ديناميكانىڭ ٶزٸندە عىلىمعا جۇمسالاتىن قارجىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ ٶتە از بولىپ قالا بەرەدٸ. Ourworldindata عالامدىق دەرەكتەر قورىنىڭ سايتىندا جارييالانعان 2021 جىلعا ارنالعان حالىقارالىق رەيتينگكە سٷيەنسەك, قازاقستان تابىسى ورتاشادان تٶمەن ەلدەردٸڭ دەڭگەيٸنە دە جەتپەيدٸ.
قازاق عىلىمىنىڭ ەڭ ٷلكەن پروبلەمالارى – ونىڭ تەورييالىق سيپاتى مەن ٶندٸرٸس پەن بيزنەستەن بٶلٸنۋٸ. بۇل تۋرالى ەل پرەزيدەنتٸ ايتىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ ستاتيستيكاسىن راستاپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ٸرگەلٸ جەنە قولدانبالى عىلىمي جوبالار عزتكج-عا بٶلٸنگەن بارلىق اقشانىڭ 82%-ىن, ال جاڭا ماتەريالداردى, بۇيىمداردى, پروتسەستەردٸ جاساۋعا باعىتتالعان كونسترۋكتورلىق جوبالاردىڭ ٷلەسٸنە نەبەرٸ 18% كەلەدٸ.
«عىلىمي جەتٸستٸكتەردٸ ٸس جٷزٸندە پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸ بولماعان جاعدايدا, عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ مۇنداي جاعدايىندا كەسٸپكەرلەردٸ عىلىمعا ينۆەستيتسييا سالۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن پايدالىلىعىنا سەندٸرۋ ٶتە قيىن. وسىعان بايلانىستى, عزتكج شىعىندارىنىڭ ارتۋىنا قاراماستان, سوڭعى جىلدارى جٸٶ-نٸڭ عىلىم سىيىمدىلىعى ٶزگەرگەن جوق», - دەلٸنگەن قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جارييالاعان ۇلتتىق عىلىم تۋرالى بايانداماسىندا.
جالپى گرانتتىق كونكۋرسقا تٷسكەن 1,7 مىڭ ٶتٸنٸمنٸڭ تەك 19,6 پايىزى, ياعني 341 جوبا ماقۇلدانعان. ونىڭ 290-ى جٷزەگە اسىرىلۋدا, تەك 149 جوبا ساتىلىمعا شىققان. 16 كەسٸپورىن شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا قول جەتكٸزسە, جالپى, وسى كەزەڭدەردە ساتىلىمنان 32,4 ملرد تەڭگە كٸرٸس تٷسكەن. بۇل «عىلىم قورى» اق ٷكٸمەتٸ جارييالاعان بٸرنەشە جىلدارداعى (2016-2018, 2022-2023 جىلدار) مەملەكەتتٸك گرانتتار اياسىنداعى عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسييالاندىرۋدىڭ نەتيجەلەرٸ.
«عىلىم قورى» اق-نىڭ عىلىمي ەزٸرلەمەلەرٸنٸڭ كٶرمەسٸنٸڭ كٶمەگٸمەن بيزنەستٸڭ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە دەگەن سۇرانىسى مەن عالىمداردىڭ نارىققا ۇسىنىستارىن سالىستىرۋعا بولادى. مىسالى, قارجىلاندىرۋدى كٶزدەيتٸن دايىن جوبالاردىڭ ٸشٸندە قازٸرگٸ تاڭدا مۇناي جەنە كٶمٸر ٶندٸرۋشٸ كومپانييالارعا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ٶندٸرۋشٸلەرگە, گەولوگييالىق بارلاۋلارعا, كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالارعا ارنالعان بٸرنەشە عىلىمي جۇمىستار بار. بيزنەستٸڭ عىلىمي جوبالارعا ارنالعان تەحنولوگييالىق سۇرانىستارى سەل باسقاشا باعىتقا يە. قۇرىلىس كومپانيياسى عالىمداردان مەكتەپ سالۋدىڭ ۋاقىتى مەن قۇنىن ازايتاتىن يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەزٸرلەۋگە سۇرانىس جاساسا, فەرمەرلەر قاۋىمداستىعى سۋسىز ايماقتارداعى مال ازىعى مەسەلەسٸن عالىمداردىڭ كٶمەگٸمەن شەشۋدٸ كٶزدەيدٸ.
