Qazaqstandaǵy dinaralyq kelisim úlgisi — biz saqtap qalýǵa jáne damytýǵa tiis uly qundylyq. Dinaralyq kelisim – Táýelsiz Qazaqstannyń mańyzdy igilikteriniń biri de biregeii. Túrli ulttar men etnostardyń dinderiniń ózara árekettesýiniń turaqty modeli, búgingi Qazaq elinde bólinbeitin birtutas jasampazdyq pen kelisim jaǵdaiynyń negizi. Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev atap ótkendei, «bizdiń etnosaralyq jáne dinaralyq kelisimniń modeli degenimiz – ol ártúrli konfessiialardyń ózara árekettesýi búkil álemdik protsessine Qazaq Eliniń qosqan shynaiy úlesi» dei alamyz. «Ózińdi qutqarý úshin, aldymen álemdi qutqar» degen Shyǵys danalyǵyn ustana otyryp, Qazaqstan adamzattaryna XXI ǵasyrda órkenietterdiń shielenissiz ómir súrýi boiynsha ónegeli model usyndy.
Kópdinshildik máselesi qazirgi tańda jalǵyz Qazaqstanda ǵana emes, órkeniettiliktiń birshama biigine kóterilgen – Angliia , Frantsiia jáne Germaniia siiaqty Eýropa elderiniń ózinde kópdinshildik pen kópetnostyq máselesi kúnnen-kúnge ózektene túsýde. Sondyqtan «dini senimge, dini dúnietanymǵa degen memlekettiń kózqarasy, ustanymy qandai bolýy kerek ?» degen saýal kóptegen órkenietti elder úshin XXI ǵasyrda anyqtala túsken ispetti. Iaǵni, basqarý organdary memlekettiń ishki qaýipsizdigin, qoǵamdaǵy tynyshtyqty, adamdardyń erkin ómir súrýge degen quqyǵyn qorǵaýǵa umtylady. Ártúrli dinderdiń bir-birinen teologiialyq artyqshylyǵy týrala talasty eshkim sheship bere almaidy, tek qana ortaq mámilege kelýdiń joly beibit qatar syilastyqpen ómir súrý ekenin zerdelegende ǵana ol sheshimin tabady.
Dana halqymyzdyń ǵasyrlar boiy «Jan bitkenge qiianat jasama qarǵysyna qalasyn, muhtajdarǵa kómektes saýabyn alasyn»,- dep izgilikti nasihattap, «Taspen urǵandy aspen ur» ustanymy dáriptep dushpany bolsa da qiianat jasamai oǵan kerisineshe adamgershiliktiń eń joǵarǵy shyńynan qaraǵan.
1992 jylǵy qazan aiynda Almaty qalasynda Rýhani kelisimniń birinshi kongresin ótkizýde Elbasynyń róli erekshe. Atalǵan kongreske qatysqan tanymal dini jáne qoǵam qairatkerleri osy kúndi adamdar arasyndaǵy ózara túsinistikke qol jetkizý jáne bitimgershilikti izdeý kúni retinde bekitýdi usynǵan bolatyn. Sodan beri jyl saiyn elimizde 18 qazan Rýhani kelisim kúni bolyp dástúrli túrde atalyp ótýde. Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde qalyptasýy osy Rýhani kelisim kúnimen de tikelei bailanysty.
Dinaralyq kelisim kúni elordamyz Astana qalasynda 1997 jyly alǵash ret keń kólemde atalyp ótip, ol ózimen birge qaiyrymdylyq isterge qolǵanat bolýdyń jańa missiiasyn alyp keldi.
«Islam – tatýlyq pen taǵattylyqtyń, jasampazdyq pen jarasymdylyqtyń dini» N.Á.Nazarbaev. Elbasymyz kóptegen igi bastamalarǵa muryndyq bolyp júrgendiginen biz, iaǵni qazaq eli ǵana emes, búkil álemniń úlken dini jáne qoǵam qairatkerleri habardar. Kóp ulttylyq bizdiń kemshiligimiz emes, kerisinshe keńdigimiz. Tiisinshe kóp ulttyń nanym-senimi de kóp bolatyndyǵy anyq. Osy kópulttylyqtyń dinaralyq kelisiminiń Qazaqstandaǵy úlgisi búkil álemge teńdessiz úlgi. Jer betindegi búlik, soǵys bolyp jatqan elder Qazaqstandaǵy tynyshtyq, turaqtylyq, kelisim men úilesimdilikke qarap sabaq alsa bolady. Halqymyzdyń birligi men súttei uiyǵan yntymaǵy Qazaqstandaǵy dinaralyq kelisim úlgisi.
Dinaralyq kelisim jaily Qasietti Quranda Allah Taǵala: «Ishterińdegi zulymdyq istegenderden basqa kitap ielerimen eń tamasha túrde ǵylymi, sypaiy talas júrgizińder. Olarǵa: «Ózimizge túsirilgenge de, senderge túsirilgenge de iman keltirdik. Senderdiń Qudailaryń da, bizdiń Qudaiymyz da bireý-aq. Biz soǵan ǵana boiusynýshylarmyz»,-dep aityńdar»-delingen. (Ankabýt súresi 46-aiat).
Jaratylǵandardyń dinderi bólek bolǵanymen Jaratýshysy bir. Bir adamnyń kóńilin túsirip, ýájge jyqqannyń eshbir paidasy joq. Muny barlyq din qaralaidy, quptamaidy.
Qazaqstandaǵy dinaralyq kelisim, dinaralyq ún qatysý álemdik deńgeide beibitshiliktiń bolýyn qalaý, kópke úlgi bolý.
Búkil musylman álemine teńdessiz úlgi bola bilgen tulǵa Hazireti Paiǵambar Muhammed qai kezde de Qurannyń ámirine boisunyp, kitap ielerimen tyǵyz bailanysta boldy. Onyń hristiandarmen dialogy eń alǵashqy ret ózine Allahtan ýahi kelgen sátten bastalǵan. Óitkeni, Muhammed paiǵambarlyǵyn alǵashqy bop rastaǵan Ýaraqa ibn Naýfal degen hristian ǵulamasy edi. Ol Muhammedke Musa men Isa paiǵambarlarǵa ýahi túskeni siiaqty Jábireiil perishtemen ýahidyń kele bastaǵanyn túsingen alǵashqy adam. Sondai-aq Mekke qalasyndaǵy basqa da hristiandarmen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan. Mádina qalasyna hijrat etip (kóship) kelisimen evreilermen qarym-qatynas jasasqan.
Paiǵambarymyz (s.a.ý.) dúnie salǵannan keiin de, halifalar da kitap ielerimen ún qatysyp tyǵyz bailanysta boldy. Oǵan mysal Quddys qalasy alynyp, hazireti Omar beibitshilik kelisim-shartyna qol qoiýǵa barǵanda hristian dinbasylary oǵan eń úlken shirkeýlerinde namaz oqyp, qulshylyq qylýyna ruqsat beredi. Biraq Omar sol shirkeýlerde namaz oqýdan bas tartady. Sebebi ózi ketken soń musylmandar «Omar namaz oqyǵan shirkeýdi meshitke ainaldyramyz dep júrmesin, búlik shyqpasyn» degen oimen hristiandardyń usynystarynan bas tartýy túsingen janǵa kóp nárseden habar beredi.
Nazar salyp qarar bolsaq, dinde raqymshyldyq, jylylyq, meiirim-shapaǵat bar. Endeshe qazirgi tańda din adamdarynyń bir-birimen alaýyz bolýlary ustanǵan dinderiniń negizgi printsipterine qaishy keledi.
Qazaq Eli tý kóterip táýelsizdik alǵaly elimizdegi dinaralyq qatynas salasynda memlekettik syndarly saiasat júrgizip keledi. Dinaralyq kelisim men toleranttylyq azamattyq beibitshiliktiń negizi. Bizdiń memleketimizdegi áleýmettik progrestiń mańyzdy faktory bolyp esepteledi. Teń quqyqqa jáne mindetke ie barlyq dini birlestikter, dini senimderine qaramastan, jasaǵan quqyq buzýshylyq áreketteri úshin zań aldynda birdei jaýap beredi.
Elbasy Qazaqstan halqy Assambleiasynyń XX sessiiasynda: «Bizdiń Uly Dala myńdaǵan jyldar boiy tolerantty, iaǵni taǵatty boldy. Sonymen birge, men toleranttylyqtyń keibireýler oilaityndai, oiyńa kelgendi isteý emes ekenin de atap kórsetkim keledi. Toleranttylyq – ózimiz nyǵaityp, saqtaityn jáne búkil urpaqty tárbieleitin bizdiń qoǵamymyzdyń parasattylyq qalyby», deýi kezdeisoqtyq emes. Qazaqstan konfessiiaaralyq jáne etnikalyq kópjaqtyǵymen erekshelenetin álemdegi sanaýly memlektterdiń qataryna jatady.
K.Djýmekeeva,
Jambyl oblysy ákimdigi «Din problemalaryn zertteý ortalyǵy» KMM-niń basshysy
.jpeg)