Týliaremiia Qazaqstan úshin endemikalyq infektsiialardyń biri. Týliaremiianyń Qazaqstandaǵy tabiǵi oshaqtarynyń bolýy qozdyrý infektsiialarynyń ornyǵýyna áser etetin territoriianyń landshaftty-geografiialyq erekshelikterimen bailanysty. Derttiń ártúrli tipteri bar tabiǵi oshaqtary respýblikanyń eki oblysyn qospaǵanda barlyq aimaqtarynda tirkelgen. Týliiaremiianyń tabiǵi oshaqtarynyń jalpy kólemi elimizdiń 20,5% territoriiasyn qamtyp otyr.
Týliaremiianyń Qazaqstandaǵy epidemiialyq jáne epizotikalyq jaǵdaiy týliaremiia mikrobynyń enedimkalyq oshaqtaryn zamanaýi zertteý ádisterin qoldaný arqyly únemi monitoring jasap otyrýdy talap etedi.
Dúnie júzi boiynsha dáleldi, jańǵyrtý jáne joǵarydiskriminatsiialyq genotipteý epidemiologiialyq monitoringtiń ajyramas bóligi. Bul aýrýdyń taraýyn, qalypty taralý joldaryn, filogenetikalyq qatynastardy, shtammdardyń keńistiktegi taralý ýaqyty, popýliatsiia dinamikasynyń jańa nemese paida bolatyn biologiialyq agentterdiń ózgermeli ýyttylyǵy nemese turaqtylyǵyn jedel anyqtaý maqsatynda jan-jaqty saraptama jasaǵa múmkindik beredi. Atalǵan negizgi mindetterdi oryndaý erekshe mańyzdy ǵana emes, sonymen qatar joǵary patogendi jáne genetikalyq monomorfty Francisella tularensis úshin óte qiyn.
Ainalmaly genotipter týraly aqparattardy jinaqtaityn halyqaralyq derekter bazasy patogenderdiń evoliýtsiialyq ózgeristeri men olardy jahandyq turǵyda monitoring júrgizýge kómek beredi.
Francisella tularensis genetikalyq ártúrliligi Qazaqstanda jaqsy zerttelmegen.
Bul jumystyń maqsaty Francisella tularensis týliaremiialyq mikrob qozdyrǵyshyn zertteýge paidalanylatyn genotipteý ádisteri ádebietterine taldaý jasaý.
PubMed, Thomson Reuters, Springer, e.library.ru, Google Scholar jáne Kokrein derekter bazasynda týliaremiialyq mikrobtyń zamanaýi genotipteý ádisteri týraly ádebietterge onlain izdeý júrgizildi. Qosý kriteriiasyna sáikes keletin otyz alty jumys qosyldy.
Biz qosý kriteriilerine sáikes keletin 36 derekkóz ádebietterin qostyq: týliaremiialyq mikrobtyń genotiptelý salasy boiynsha zertteýler kórsetilgen jumystar: mýltilokýsty saraptama (MLVA), tolyq genomdy sekventsiia jáne ózge de zertteý ádisteri. Sońǵy 20 jylda jaryq kórgen ádebi derekkózder qoldanyldy.
36 derekkózden F. Tularensis týliaremiialyq qozdyrýshy mikrobynyń jáne patogenderdi molekýliarlyq tipteý ádisteri baǵalandy. Biz materialdardy kezdeisoq, iaǵni mańyzdy aspektilerge súiene otyryp baǵaladyq. Materialǵa iriktelip alynǵan derekter elementi mynadai derekterden turady: genotipteý ádisterý, F.Tularensis-tiń genetikalyq ártúrliligi men evoliýtsiiasy, MLVA zertteýiniń nátijeleri.
F. tularensis gramteris bakteriiasy álemniń kóptegen elderinde keńinen jaiylǵan týliaremiianyń, zoonozdy juqpa dertiniń, qozdyrǵyshy bolyp tabylady. F. Tularensis tsirkýliatsiiasy tabiǵatta óte aýyr jáne kóptegen sútqorekti-ielri men býnaqdeneli tasymaldaýshylardan turady.
Klinikalyq turǵydan qaraǵanda bul qozdyrǵyshtar juqtyrý joly men mikrobtyń túrine qarai adamdarda teri bórtpesinen bastap aýyr pnevmoniia nemese qaiǵyly jaǵdaiǵa deiin aparar sepsiske deiingi dertke shaldyqtyrady . F. tularensis –tiń 10 - 50 KOE eń tómengi infektsiialyq dozasy joǵary potentsialdy óltirý qabileti retinde biologiialyq qarý jasaý baǵdarlamalaryna qosylǵan. Aýrýlardy baqylaý jáne profilaktika ortalyǵynyń deregine súiensek, F. Tularensis A kategoriiasyndaǵy preparattardyń qataryna qosylǵan.
Búgingi tańda Francisella tuqymynyń eki túri belgili - Francisella tularensis jáne Francisella philomiragia. F. Tularensis túriniń taǵy tórt túrsheleri bar - F. tularensis subsp. tularensis (A tipi), F. tularensis subsp. holarctica (V tipi), F. tularensis subsp. mediaasiatica jáne F. tularensis subsp. novicida.
Nýkleotidti birizdilik sáikestigi 16S rRNA teń jáne 98,5 - 99,9%- dan ózgeredi. Tipti joǵary deńgeidegi DNA gomologiiasyna ár túrshe aitarlyqtai ózgeshe ýyttylyq kórsetedi. Munymen qosa, ár túrshe belgili geografiialyq taralýymen erekshelenedi. Máselen, F. tularensis subsp. Tularensis Soltústik Amerikada jii kezdeskenimen, sońǵy ýaqyttary Ortalyq Eýropadan da anyqtalyp jatyr. F. tularensis subsp. holarctica túrshesi soltústik jartysharda, Eýropada, Aziiada, Amerikanyń soltústiginde jii kezdesedi. Al F. tularensis subsp. Mediasiatica shtammdary Ortalyq Aziia respýblikalarynyń territoriialarynda baiqalǵanymen, sońǵy ýaqyttary Resei Federatsiiasynyń Altai óńirinde paida bola bastaǵandyǵy jóninde jariialanymdarpaida bola bastady. 2003 jylǵa deiin F. tularensis subsp. Novicida Soltústik Amerikada tirkelgenimen, jaqynda Avstraliiada tárkilendi.
Qazaqstannyń laboratoriialyq tájiribesinde týliaremiia qozdyrǵyshyn indikatsiialaý jáne identifikatsiialaý úshin fenotiptik belgilerdi anyqtaýǵa arnalǵan mikrobiologiialyq ádister qoldanylady: biohimiialyq belsendilik, ósý minezdemeleri janýarlarǵa patogendi kezeńderi, keibir anibakterialdy preparattarǵa sezgishtigi.
Laboratoriialyq protsedýralardy júrgizýdegi atqarylýy kerek jumystardyń kóptigi men joǵary biologiialyq qaýipin esepke almaǵanda bul ádisterdiń kemshilikterine bakterialdy popýliatsiianyń evoliýtsiialyq bailanysyn jáne filogenetikalyq qurylymyn anyqtaýdyń múmkin bolmaýy jatady. Osyǵan bailanysty biologiialyq qaýipsizdik salasynda laboratoriialardyń múmkindikterin arttyryp, damyta túsetin DNQ saraptamasynyń negizindegi ádisterdi engizý qajettiligi bar.
F. tularensis genotipteý úshin túrshelerge ártúrli deńgeide qosyla alatyn jáne diskriminatsiondy múmkindikteri bar birneshe ádister usynyldy.
Mýltilokýsty sikvens tipteý (multi locus sequence typing - MLST) allelesi jetkilikti «úi sharýashylyǵyndaǵy» genderdiń nýkleotidti qalypty tizbekterin tikelei anyqtaýdy negizge alady. Jańǵyrtýǵa joǵary beiimdiligi men qoljetimdi derekter bazasy MLST júiesin belgili bir patogenderge «altyn standart» esebinde qoldanýǵa múmkindik berdi. Soǵan qaramastan, dástúrli MLST F. tularensis, Y. Pestis jáne anthracis sekildi bólek genetikalyq birtekti túrlerdiń shtammdaryna qajetti diskriminatsiiamen qamtamasyz etpeidi. F. Tularensis genomynyń genetikalyq monomorftylyǵy men konservativtiligi, nátijelerdiń qiyn jańǵyrtylýy epidemiologiialyq tájiribede qaitalanýshylyq birizdiligin polindromyna negizdilegen REP-PCR i ERIC-PCR, kezdeisoq polimorfty amplifikatsiiasy DNQ ádisi, restriktsiondy fragmentterdiń uzyn polimorfizmin (RFLP tájiribede qoldanýǵa múmkindik bermedi.
Bakteriialardy pýls-gelelektroforez (PGEF) arqyly genotipteý óten ǵasyrdyń 80-jyldarynan beri keńinen qoldanylyp keledi. Ártúrli restriktazdardy qoldaný jáne tolyq genomdy derekter negizinde suryptaý diskriminatsiialyq qabiletterdi jaqsarta tússe, patogenderdiń hattamasyn stanlarttaý alynǵan nátijelerdiń jańǵyrtylýyn joǵarylatty.
F. tularensis shtammdaryn genotipteý olardy túrsheler men ózindik geografiialyq lokalizatsiiasy men ýyttylyq kezeńderine qarai sýbtizbekterge bólýge múmkindik beredi. Dese de, jumystyń kóptigi, ýaqytty alýy jáne nátijelerdi jańǵyrtýdyń qiyndyǵy, joǵary sapaly DNA jáne tirshilik ielerimen jumys isteý, ózge de qoldanys faktorlary PGEF qoldanýdy kúndelikti laboratoriialyq tájiribede qoldanýǵa shekteý qoiady.
Patogenderdi genotipteý úshin mýltilokýsty variabeldi tandemdi qaitalaý taldaýy multilocus variable number tandem repeat analysis – MLVA). keńinen qoldanylady. Joǵary deńgeili mýtatsiia saldarynan birdei lokýstaǵy VNTR qaitalaýlar sany bir túrdiń arasynda qubylady. Bul gentipteýge qoldanýǵa paidalanylýy múmkin. Genotipteý maqsatynda belgili bir gipervariabeldi aimaqtyń tandemdi qaitalaý quramy bar jer tańdalyp, eki qaptaldy DNQ qorǵaýǵa tańdalǵan praimerler paidalanylady. Kelesi elektroforetikalyq bólinis ónimniń PShR ólshemin anyqtaýǵa jáne jańǵyrýdyń sanyn anyqtaýǵa múmkindik jasaidy. Flýorestsentti belgilengen praimerlerdi paidalaný PShR mýltipleksteýge jáne genetikalyq kappiliarly analizatorda óte naqty deńgeide bólýge múmkindik jasaidy. Oryndaýdyń qarapaiymdylyǵy, únemdiligi, nátijelerdi joǵary deigeili ótkizgishtik qabileti men genotipterdiń derekqorynyń bolýy MLVA tipteý tehnologiiasyn jergilikti jáne dúniejúzilik deńgeide ainalmaly patogender shtammyn epidemiologiialyq monitoringte salasynda taptyrmas múmkindik bolyp sanalady. MLVA genetikalyq monomorfty patogender úshin sonyń ishinde Francisella spp. úshin óte joǵary diskriminatsiiaǵa ie. MLVA-nyń diskriminatsiialaý qabileti F. Tularensis túrshelerin jáne onyń ainalmaly shtamdarynyń geografiialyq erekshelikterin diferentsiiatsiialaýǵa múmkindik beredi.
23 kononidti canSNP bir nýkleotidti polimorfizmi F. Tularensis popýliatsiiasynda 13 tolyq genomdy shtammdar men chipteý tehnologiiasyn qoldaný arqyly testileý júrgizý barysynda 95 shtamm belgili boldy. Bul taldaý F. Tularensis-tiń 4 túrshesin jáne ár túrdiń geografiialyq erekshelikterine orai sýbtizbekterdi differentsiiatsiialaýǵa múmkindik beredi.
Aita ketý kerek, sýbtizbekter MLVA derekteri arqyly araqatynas ornatady [30]. PGEF, MLVA jáne canSNP negizinde alynatyn ainalmaly shtammdardyń filogenetikalyq tańdamalarynyń kómtigine qaramastan naqty geografiialyq lokalizatsiia óte qiyn. Osyǵan bailanysty barlyq genomdardy sekventsiialaýdy (WGS) naqty geologiiasy bar shtammdy identifakiialaý úshin tiimdi qoldanýǵa bolatyndyǵyn qarastyrýǵa bolady.
Tehnologiianyń damýy men sekventsiialaýdyń arzandaýy genomdy epidemiologiianyń damýyna úlken túrtki boldy. Dese de, Qazaqstandaǵy infektsiianyń taralýyn baqylaý júiesine bólingen qarajat genotipteýde WGS standartty ádis retinde qoldanýǵa múmkindik bermeidi.
Ýinkýl Izbanova
Meditsina ǵylymynyń kandidaty
