تۋليارەمييا قازاقستان ٷشٸن ەندەميكالىق ينفەكتسييالاردىڭ بٸرٸ. تۋليارەمييانىڭ قازاقستانداعى تابيعي وشاقتارىنىڭ بولۋى قوزدىرۋ ينفەكتسييالارىنىڭ ورنىعۋىنا ەسەر ەتەتٸن تەرريتورييانىڭ لاندشافتتى-گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸمەن بايلانىستى. دەرتتٸڭ ەرتٷرلٸ تيپتەرٸ بار تابيعي وشاقتارى رەسپۋبليكانىڭ ەكٸ وبلىسىن قوسپاعاندا بارلىق ايماقتارىندا تٸركەلگەن. تۋلييارەمييانىڭ تابيعي وشاقتارىنىڭ جالپى كٶلەمٸ ەلٸمٸزدٸڭ 20,5% تەرريتوريياسىن قامتىپ وتىر.
تۋليارەمييانىڭ قازاقستانداعى ەپيدەمييالىق جەنە ەپيزوتيكالىق جاعدايى تۋليارەمييا ميكروبىنىڭ ەنەديمكالىق وشاقتارىن زاماناۋي زەرتتەۋ ەدٸستەرٸن قولدانۋ ارقىلى ٷنەمٸ مونيتورينگ جاساپ وتىرۋدى تالاپ ەتەدٸ.
دٷنيە جٷزٸ بويىنشا دەلەلدٸ, جاڭعىرتۋ جەنە جوعارىديسكريميناتسييالىق گەنوتيپتەۋ ەپيدەميولوگييالىق مونيتورينگتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ. بۇل اۋرۋدىڭ تاراۋىن, قالىپتى تارالۋ جولدارىن, فيلوگەنەتيكالىق قاتىناستاردى, شتاممداردىڭ كەڭٸستٸكتەگٸ تارالۋ ۋاقىتى, پوپۋلياتسييا ديناميكاسىنىڭ جاڭا نەمەسە پايدا بولاتىن بيولوگييالىق اگەنتتەردٸڭ ٶزگەرمەلٸ ۋىتتىلىعى نەمەسە تۇراقتىلىعىن جەدەل انىقتاۋ ماقساتىندا جان-جاقتى ساراپتاما جاساعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اتالعان نەگٸزگٸ مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ ەرەكشە ماڭىزدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جوعارى پاتوگەندٸ جەنە گەنەتيكالىق مونومورفتى Francisella tularensis ٷشٸن ٶتە قيىن.
اينالمالى گەنوتيپتەر تۋرالى اقپاراتتاردى جيناقتايتىن حالىقارالىق دەرەكتەر بازاسى پاتوگەندەردٸڭ ەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرٸ مەن ولاردى جاھاندىق تۇرعىدا مونيتورينگ جٷرگٸزۋگە كٶمەك بەرەدٸ.
Francisella tularensis گەنەتيكالىق ەرتٷرلٸلٸگٸ قازاقستاندا جاقسى زەرتتەلمەگەن.
بۇل جۇمىستىڭ ماقساتى Francisella tularensis تۋليارەمييالىق ميكروب قوزدىرعىشىن زەرتتەۋگە پايدالانىلاتىن گەنوتيپتەۋ ەدٸستەرٸ ەدەبيەتتەرٸنە تالداۋ جاساۋ.
PubMed, Thomson Reuters, Springer, e.library.ru, Google Scholar جەنە كوكرەين دەرەكتەر بازاسىندا تۋليارەمييالىق ميكروبتىڭ زاماناۋي گەنوتيپتەۋ ەدٸستەرٸ تۋرالى ەدەبيەتتەرگە ونلاين ٸزدەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. قوسۋ كريتەريياسىنا سەيكەس كەلەتٸن وتىز التى جۇمىس قوسىلدى.
بٸز قوسۋ كريتەرييلەرٸنە سەيكەس كەلەتٸن 36 دەرەككٶز ەدەبيەتتەرٸن قوستىق: تۋليارەمييالىق ميكروبتىڭ گەنوتيپتەلۋ سالاسى بويىنشا زەرتتەۋلەر كٶرسەتٸلگەن جۇمىستار: مۋلتيلوكۋستى ساراپتاما (MLVA), تولىق گەنومدى سەكۆەنتسييا جەنە ٶزگە دە زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ. سوڭعى 20 جىلدا جارىق كٶرگەن ەدەبي دەرەككٶزدەر قولدانىلدى.
36 دەرەككٶزدەن F. Tularensis تۋليارەمييالىق قوزدىرۋشى ميكروبىنىڭ جەنە پاتوگەندەردٸ مولەكۋليارلىق تيپتەۋ ەدٸستەرٸ باعالاندى. بٸز ماتەريالداردى كەزدەيسوق, ياعني ماڭىزدى اسپەكتٸلەرگە سٷيەنە وتىرىپ باعالادىق. ماتەريالعا ٸرٸكتەلٸپ الىنعان دەرەكتەر ەلەمەنتٸ مىناداي دەرەكتەردەن تۇرادى: گەنوتيپتەۋ ەدٸستەرۋ, F.Tularensis-تٸڭ گەنەتيكالىق ەرتٷرلٸلٸگٸ مەن ەۆوليۋتسيياسى, MLVA زەرتتەۋٸنٸڭ نەتيجەلەرٸ.
F. tularensis گرامتەرٸس باكتەريياسى ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە كەڭٸنەن جايىلعان تۋليارەمييانىڭ, زوونوزدى جۇقپا دەرتٸنٸڭ, قوزدىرعىشى بولىپ تابىلادى. F. Tularensis تسيركۋلياتسيياسى تابيعاتتا ٶتە اۋىر جەنە كٶپتەگەن سٷتقورەكتٸ-يەلرٸ مەن بۋناقدەنەلٸ تاسىمالداۋشىلاردان تۇرادى.
كلينيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا بۇل قوزدىرعىشتار جۇقتىرۋ جولى مەن ميكروبتىڭ تٷرٸنە قاراي ادامداردا تەرٸ بٶرتپەسٸنەن باستاپ اۋىر پنەۆمونييا نەمەسە قايعىلى جاعدايعا دەيٸن اپارار سەپسيسكە دەيٸنگٸ دەرتكە شالدىقتىرادى . F. tularensis –تٸڭ 10 - 50 كوە ەڭ تٶمەنگٸ ينفەكتسييالىق دوزاسى جوعارى پوتەنتسيالدى ٶلتٸرۋ قابٸلەتٸ رەتٸندە بيولوگييالىق قارۋ جاساۋ باعدارلامالارىنا قوسىلعان. اۋرۋلاردى باقىلاۋ جەنە پروفيلاكتيكا ورتالىعىنىڭ دەرەگٸنە سٷيەنسەك, F. Tularensis ا كاتەگوريياسىنداعى پرەپاراتتاردىڭ قاتارىنا قوسىلعان.
بٷگٸنگٸ تاڭدا Francisella تۇقىمىنىڭ ەكٸ تٷرٸ بەلگٸلٸ - Francisella tularensis جەنە Francisella philomiragia. F. Tularensis تٷرٸنٸڭ تاعى تٶرت تٷرشەلەرٸ بار - F. tularensis subsp. tularensis (ا تيپٸ), F. tularensis subsp. holarctica (ۆ تيپٸ), F. tularensis subsp. mediaasiatica جەنە F. tularensis subsp. novicida.
نۋكلەوتيدتٸ بٸرٸزدٸلٸك سەيكەستٸگٸ 16S rRNA تەڭ جەنە 98,5 - 99,9%- دان ٶزگەرەدٸ. تٸپتٸ جوعارى دەڭگەيدەگٸ دنا گومولوگيياسىنا ەر تٷرشە ايتارلىقتاي ٶزگەشە ۋىتتىلىق كٶرسەتەدٸ. مۇنىمەن قوسا, ەر تٷرشە بەلگٸلٸ گەوگرافييالىق تارالۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. مەسەلەن, F. tularensis subsp. Tularensis سولتٷستٸك امەريكادا جيٸ كەزدەسكەنٸمەن, سوڭعى ۋاقىتتارى ورتالىق ەۋروپادان دا انىقتالىپ جاتىر. F. tularensis subsp. holarctica تٷرشەسٸ سولتٷستٸك جارتىشاردا, ەۋروپادا, ازييادا, امەريكانىڭ سولتٷستٸگٸندە جيٸ كەزدەسەدٸ. ال F. tularensis subsp. Mediasiatica شتاممدارى ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارىنىڭ تەرريتورييالارىندا بايقالعانىمەن, سوڭعى ۋاقىتتارى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ التاي ٶڭٸرٸندە پايدا بولا باستاعاندىعى جٶنٸندە جارييالانىمدارپايدا بولا باستادى. 2003 جىلعا دەيٸن F. tularensis subsp. Novicida سولتٷستٸك امەريكادا تٸركەلگەنٸمەن, جاقىندا اۆسترالييادا تەركٸلەندٸ.
قازاقستاننىڭ لابوراتورييالىق تەجٸريبەسٸندە تۋليارەمييا قوزدىرعىشىن ينديكاتسييالاۋ جەنە يدەنتيفيكاتسييالاۋ ٷشٸن فەنوتيپتٸك بەلگٸلەردٸ انىقتاۋعا ارنالعان ميكروبيولوگييالىق ەدٸستەر قولدانىلادى: بيوحيمييالىق بەلسەندٸلٸك, ٶسۋ مٸنەزدەمەلەرٸ جانۋارلارعا پاتوگەندٸ كەزەڭدەرٸ, كەيبٸر انيباكتەريالدى پرەپاراتتارعا سەزگٸشتٸگٸ.
لابوراتورييالىق پروتسەدۋرالاردى جٷرگٸزۋدەگٸ اتقارىلۋى كەرەك جۇمىستاردىڭ كٶپتٸگٸ مەن جوعارى بيولوگييالىق قاۋٸپٸن ەسەپكە الماعاندا بۇل ەدٸستەردٸڭ كەمشٸلٸكتەرٸنە باكتەريالدى پوپۋلياتسييانىڭ ەۆوليۋتسييالىق بايلانىسىن جەنە فيلوگەنەتيكالىق قۇرىلىمىن انىقتاۋدىڭ مٷمكٸن بولماۋى جاتادى. وسىعان بايلانىستى بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا لابوراتورييالاردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن ارتتىرىپ, دامىتا تٷسەتٸن دنق ساراپتاماسىنىڭ نەگٸزٸندەگٸ ەدٸستەردٸ ەنگٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸ بار.
F. tularensis گەنوتيپتەۋ ٷشٸن تٷرشەلەرگە ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە قوسىلا الاتىن جەنە ديسكريميناتسيوندى مٷمكٸندٸكتەرٸ بار بٸرنەشە ەدٸستەر ۇسىنىلدى.
مۋلتيلوكۋستى سيكۆەنس تيپتەۋ (multi locus sequence typing - MLST) اللەلەسٸ جەتكٸلٸكتٸ «ٷي شارۋاشىلىعىنداعى» گەندەردٸڭ نۋكلەوتيدتٸ قالىپتى تٸزبەكتەرٸن تٸكەلەي انىقتاۋدى نەگٸزگە الادى. جاڭعىرتۋعا جوعارى بەيٸمدٸلٸگٸ مەن قولجەتٸمدٸ دەرەكتەر بازاسى MLST جٷيەسٸن بەلگٸلٸ بٸر پاتوگەندەرگە «التىن ستاندارت» ەسەبٸندە قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سوعان قاراماستان, دەستٷرلٸ MLST F. tularensis, Y. Pestis جەنە anthracis سەكٸلدٸ بٶلەك گەنەتيكالىق بٸرتەكتٸ تٷرلەردٸڭ شتاممدارىنا قاجەتتٸ ديسكريميناتسييامەن قامتاماسىز ەتپەيدٸ. F. Tularensis گەنومىنىڭ گەنەتيكالىق مونومورفتىلىعى مەن كونسەرۆاتيۆتٸلٸگٸ, نەتيجەلەردٸڭ قيىن جاڭعىرتىلۋى ەپيدەميولوگييالىق تەجٸريبەدە قايتالانۋشىلىق بٸرٸزدٸلٸگٸن پوليندرومىنا نەگٸزدٸلەگەن REP-PCR ي ERIC-PCR, كەزدەيسوق پوليمورفتى امپليفيكاتسيياسى دنق ەدٸسٸ, رەستريكتسيوندى فراگمەنتتەردٸڭ ۇزىن پوليمورفيزمٸن (RFLP تەجٸريبەدە قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ.
باكتەرييالاردى پۋلس-گەلەلەكتروفورەز (پگەف) ارقىلى گەنوتيپتەۋ ٶتەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان بەرٸ كەڭٸنەن قولدانىلىپ كەلەدٸ. ەرتٷرلٸ رەستريكتازداردى قولدانۋ جەنە تولىق گەنومدى دەرەكتەر نەگٸزٸندە سۇرىپتاۋ ديسكريميناتسييالىق قابٸلەتتەردٸ جاقسارتا تٷسسە, پاتوگەندەردٸڭ حاتتاماسىن ستانلارتتاۋ الىنعان نەتيجەلەردٸڭ جاڭعىرتىلۋىن جوعارىلاتتى.
F. tularensis شتاممدارىن گەنوتيپتەۋ ولاردى تٷرشەلەر مەن ٶزٸندٸك گەوگرافييالىق لوكاليزاتسيياسى مەن ۋىتتىلىق كەزەڭدەرٸنە قاراي سۋبتٸزبەكتەرگە بٶلۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. دەسە دە, جۇمىستىڭ كٶپتٸگٸ, ۋاقىتتى الۋى جەنە نەتيجەلەردٸ جاڭعىرتۋدىڭ قيىندىعى, جوعارى ساپالى دنا جەنە تٸرشٸلٸك يەلەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋ, ٶزگە دە قولدانىس فاكتورلارى پگەف قولدانۋدى كٷندەلٸكتٸ لابوراتورييالىق تەجٸريبەدە قولدانۋعا شەكتەۋ قويادى.
پاتوگەندەردٸ گەنوتيپتەۋ ٷشٸن مۋلتيلوكۋستى ۆاريابەلدٸ تاندەمدٸ قايتالاۋ تالداۋى multilocus variable number tandem repeat analysis – MLVA). كەڭٸنەن قولدانىلادى. جوعارى دەڭگەيلٸ مۋتاتسييا سالدارىنان بٸردەي لوكۋستاعى VNTR قايتالاۋلار سانى بٸر تٷردٸڭ اراسىندا قۇبىلادى. بۇل گەنتيپتەۋگە قولدانۋعا پايدالانىلۋى مٷمكٸن. گەنوتيپتەۋ ماقساتىندا بەلگٸلٸ بٸر گيپەرۆاريابەلدٸ ايماقتىڭ تاندەمدٸ قايتالاۋ قۇرامى بار جەر تاڭدالىپ, ەكٸ قاپتالدى دنق قورعاۋعا تاڭدالعان پرايمەرلەر پايدالانىلادى. كەلەسٸ ەلەكتروفورەتيكالىق بٶلٸنٸس ٶنٸمنٸڭ پشر ٶلشەمٸن انىقتاۋعا جەنە جاڭعىرۋدىڭ سانىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك جاسايدى. فلۋورەستسەنتتٸ بەلگٸلەنگەن پرايمەرلەردٸ پايدالانۋ پشر مۋلتيپلەكستەۋگە جەنە گەنەتيكالىق كاپپيليارلى اناليزاتوردا ٶتە ناقتى دەڭگەيدە بٶلۋگە مٷمكٸندٸك جاسايدى. ورىنداۋدىڭ قاراپايىمدىلىعى, ٷنەمدٸلٸگٸ, نەتيجەلەردٸ جوعارى دەيگەيلٸ ٶتكٸزگٸشتٸك قابٸلەتٸ مەن گەنوتيپتەردٸڭ دەرەكقورىنىڭ بولۋى MLVA تيپتەۋ تەحنولوگيياسىن جەرگٸلٸكتٸ جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدە اينالمالى پاتوگەندەر شتاممىن ەپيدەميولوگييالىق مونيتورينگتە سالاسىندا تاپتىرماس مٷمكٸندٸك بولىپ سانالادى. MLVA گەنەتيكالىق مونومورفتى پاتوگەندەر ٷشٸن سونىڭ ٸشٸندە Francisella spp. ٷشٸن ٶتە جوعارى ديسكريميناتسيياعا يە. MLVA-نىڭ ديسكريميناتسييالاۋ قابٸلەتٸ F. Tularensis تٷرشەلەرٸن جەنە ونىڭ اينالمالى شتامدارىنىڭ گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ديفەرەنتسيياتسييالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
23 كونونيدتٸ canSNP بٸر نۋكلەوتيدتٸ پوليمورفيزمٸ F. Tularensis پوپۋلياتسيياسىندا 13 تولىق گەنومدى شتاممدار مەن چيپتەۋ تەحنولوگيياسىن قولدانۋ ارقىلى تەستٸلەۋ جٷرگٸزۋ بارىسىندا 95 شتامم بەلگٸلٸ بولدى. بۇل تالداۋ F. Tularensis-تٸڭ 4 تٷرشەسٸن جەنە ەر تٷردٸڭ گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە وراي سۋبتٸزبەكتەردٸ ديففەرەنتسيياتسييالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ايتا كەتۋ كەرەك, سۋبتٸزبەكتەر MLVA دەرەكتەرٸ ارقىلى اراقاتىناس ورناتادى [30]. پگەف, MLVA جەنە canSNP نەگٸزٸندە الىناتىن اينالمالى شتاممداردىڭ فيلوگەنەتيكالىق تاڭدامالارىنىڭ كٶمتٸگٸنە قاراماستان ناقتى گەوگرافييالىق لوكاليزاتسييا ٶتە قيىن. وسىعان بايلانىستى بارلىق گەنومداردى سەكۆەنتسييالاۋدى (WGS) ناقتى گەولوگيياسى بار شتاممدى يدەنتيفاكييالاۋ ٷشٸن تيٸمدٸ قولدانۋعا بولاتىندىعىن قاراستىرۋعا بولادى.
تەحنولوگييانىڭ دامۋى مەن سەكۆەنتسييالاۋدىڭ ارزانداۋى گەنومدى ەپيدەميولوگييانىڭ دامۋىنا ٷلكەن تٷرتكٸ بولدى. دەسە دە, قازاقستانداعى ينفەكتسييانىڭ تارالۋىن باقىلاۋ جٷيەسٸنە بٶلٸنگەن قاراجات گەنوتيپتەۋدە WGS ستاندارتتى ەدٸس رەتٸندە قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ.
ۋينكۋل يزبانوۆا
مەديتسينا عىلىمىنىڭ كانديداتى
