Qazaqstanda joldardyń sapasy kóńil kónshitpeitinin kópshilik jii aitady. Alaida jol sapasyna bólinetin qarjy az emes. Máselen, osy jyldyń sáýir aiynda QR Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministri Beibit Atamqulov 2020 jyly jol salasyna biýdjetten 680 milliard teńge bólingenin aitty.
Qaisybir jylǵy aqparat boiynsha, Qazaqstan jahandyq básekege qabilettilik reitingisiniń «Jol sapasy» indeksi boiynsha á, degende segiz satyǵa tómendegen. Byltyrǵy jylǵy aqparat boiynsha, «Jol sapasy» indeksi boiynsha 140 eldiń ishinde 106-shy oryndamyz. Sonymen Qazaqstanda jol sapasy nege nashar? Biz bul suraqty munai-himiia salasynyń mamany Ǵalymjan Jýsanbaevqa qoiǵan edik.
Spiker týraly az-kem aqparat:
Ǵalymjan Omaruly munai-himiia salasynda 2005 jyldan bastap qyzmet istegen. Sol jyly «TEK-Almaty» JShS-ynda, «Qazaqstan Temir joly» UK» AQ munai ónimderimen jáne kómirmen qamtamasyz etý isimen ainalysqan.
«SAT Operating Aktau» munai-himiia zaýyty JShS-inde Bas direktor, «Shymkent Munai Ónimderi» AQ kompaniiasynyń bas direktory qyzmetterin atqarǵan. 2010-2011 jyldary Qazaqstan - Iran elshiliginde munai-himiia salasymen ainalysqan. Elshiniń ekonomika boisnsha orynbasary bolǵan. Al, 2011 jyly munai men munai ónimderin saqtaýmen ainalysatyn «Petro Export» JShS-yna kelgen. Atalǵan kompaniiada kúni búginge deiin kommertsiialyq suraqtar boiynsha, direktordyń keńesshisi qyzmetin atqarady.
- Ǵalymjan myrza, jol qurylysyna qajetti zattar munaidan alynady, bilemiz. Qazaqstanda munai jetkiliksiz dep aita almaisyz. Biraq, joldardyń sapasy nashar. Munyń sebebi nede?
- Biz ótkende munaidan birneshe zat shyǵatynyn aittyq. Sonyń biri jol qurylysyna paidalanatyn bitým. Árine, áýeli munaidy qainatasyz. Sosyn odan gaz shyǵady, benzin, dizel, qymbat mailar shyǵady. Eń sońynda syǵylyp-syǵylyp gýdron degen qalady. Sol gýdronnan bitým jasalady.
Men jol salatyn birneshe kompaniia ókilderimen sóilestim. Olar únemi bizden bitým suraidy. Ózderińde nege joq desek, másele bylai eken: Memleket olarǵa jol salý úshin tender ótkizedi. Tenderde bitýmnyń tonna baǵasyn 90 myń teńge jasap qoiǵan. Biraq, onyń naryqtyq baǵasy 150 myń teńge. Demek, ar jaǵyndaǵy 60 myń teńgeni kompaniia ózi qosýy kerek.
- Sosyn olar ne isteidi?
- Qazaqstanda munaidy tógip tastaǵan kólder kóp. Máselen, Aqtaý, Aqtóbe, Qyzylorda, Atyraýda munai tógilgen kólder bar. Iaǵni, tehnologiia eski bolǵannan keiin, munai shyǵatyn trýbalar bitelip qalady. Sol kezde munaidy jerge de, kólge de jiberedi. Ol qaldyqtar...
Endi álgi jol salatyndar jańaǵy kólderge tógilgen qaldyqtardy alyp aralastyrady. Tegin ǵoi... Ary ketse 10 myń teńge turar. Biraq, ol taza bitým emes. Onyń ishinde benzin de bar, parafin de bar. Olardyń túri bitýmǵa uqsaǵanmen, sapasy birdei emes. Al, parafin bitýmnyń sapasyn qurtady. Máselen, parafin ystyq kezde eridi, sýyq kezde bytyrap, úgitilip ketedi. Birinshi sebep osy.
- Al, Qazaqstan bitým shyǵara ma?
- Qazaqstanda bitým shyǵady dep aita almaimyn. Nege? Mysaly, Aqtaýda TOO «SP «CASPI BITUM» degen zavod bar. Ol osydan 6-7 jyl buryn salynypty. Ol zavodta Qytai men Qazaqstannyń úlesi 50 de 50. Ol zaýytty baryp kórseńiz, jumys istemeidi, tútini de shyqpaidy. Atyn ózgertip istei beredi ǵoi, bizde...
Endi sondai zavod salatyn kezde siz bir jerden munai alyp, sapasyn qaraisyz. Bitým shyǵarý úshin... Oǵan Qarajambastyń munaiy týra keledi. Óitkeni Qarajambastyń munaiy aýyr, ishinde asfalteni kóp. Sosyn parafini joq. Al, bitýmdy qurtatyn nárse parafin ekenin aittyq. Sóitip, Qarajambastyń munaiyn negizge alyp, zavod salynady. Biraq ol zavod Qarajambas munaiynyń qasyna salyný kerek oi. Al, ony 300 km alysqa aparyp salǵan.
Endi ol zavod munaidy «QazTransOildyń» trýbasymen alady. Iaǵni, «obshii trýbadan» munai alyp tur. Onyń ishinde 5-6 túrli munai bar. Iaǵni, parafin de, munai da aralasyp ketti. Endi onyń sapasy buzylǵan joq pa?
Sosyn, munaidan birden bitým shyqpaidy. Ol «qoidy soimai turyp, júregin alyp qoidym» degen nárse. Iaǵni, munaidan gaz ushady, ekinshi benzin ushady, sosyn dizel ushady, qymbat mailar ushady... Eń sońynda bitým shyǵady. Demek, bitým shyǵaratyn zavodta dizel de, benzin de, qymbat mailar da satylýy kerek. Iaǵni, bitýmǵa deiingi taýarlardyń bári shyǵý kerek qoi. Onyń bári bizge paida emes pe?
Al, Qazaqstanda bir jamany bitýmdy basqa atpen, basqa jaqtan alyp keledi. Sóitip osy jerden shyǵardym dep kórsete salady dep oilaimyn. Al, ondaǵy benzin qaida, dizel qaida, qymbat mailar qaida? Bul durys emes, bul kriminal dep oilaimyn!..
- Qazaqstanda bitým qansha jerde shyǵady?
- Pavlodarda shyǵady deidi. Biraq men olardan shyǵatynyna senbeimin. Óitkeni ol jaqtan parafin de shyǵý kerek qoi. Óitkeni bitým parafinmen keledi. Mysaly kez-kelgen zavodta bitým shyǵady dese, odan parafin shyǵý kerek. Al, anaý munaimen aralasyp ketti ǵoi. Mysaly, Qarajambastan alyp kelse, odan bitým shyǵady. Al, mynaǵan qalai senýge bolady?
- Parafin men bitýmdy ajyratyp ala almai ma?
- Joq, parafini bar munaidan jaqsy zattar shyǵady. Ol - óte qymbat taýar. Biraq, men Qazaqstanda parafin shyǵady degendi estimegem. Bizde deparafinizator joq. Mysaly, «parafinovyi munai» eń arzan, qatyp qalady deidi. Ol shet elde kerisinshe eń qymbat. Óitkeni parafinnen kóp jaqsy zattar shyǵady. Bizde sol tehnologiialar joq. Sony qoisa, parafin de shyǵaratyn edik.
Máselen, qysqy dizel men jazǵy dizeldiń aiyrmashylyǵy - jazǵy dizelde parafin bar. Ol qysta qatyp qalady. Odan parafindi alyp tastasańyz, ol qysqy dizel bolady. Qysqy dizeldiń baǵasy bir jarym ese qymbat.
Endi bitým nege 150 myń teńge turady, eseptep kóreiik. Máselen, Qarajambastyń munaiy eń arzan. Óitkeni ol aýyr. Onyń ishinde «svetlyi prodýkt» az dep kórsetedi. Biraq, shyn máninde tehnologiia myqty bolsa, «aýyr ónimder» qymbatyraq. Óitkeni ol mailar.
Mysaly benzinniń tonnasy ortasha eseppen 500 dollar bolsa, «bazovyi masla» degen bar, onyń tonnasy 3 myń dollar turady. Bizde olardy igeretin tehnologiialar joq. Ony qoisa, bizdiń el baiyp keter edi.
Endi shamamen eseptep kórsek. Qarajambastyń bir tonnasy 100 dollar dep alaiyq. Ony mashinamen alyp kelesiz, 20 dollar ketedi. Sosyn zavod qaita óńdelgen munaidy qainatyp bergeni úshin 80 dollar alady. Endi sol Qarajambas munaiynan shamamen 30 paiyz bitým shyǵý kerek. Óitkeni aýyr ǵoi. 30 paiyz shyqty deiik. Qalǵan 70 paiyzy qymbat taýarlar.
Eń tómengi dizeldiń ózi ortasha eseppen 500 dollar dep alaiyq. Qazir onyń baǵasy 190 teńge. Bir tonnada shamamen 1260 litr bar. Endi 190-dy kóbeitińiz. Jaqsy, qymbat mailardy sanamai-aq qoiaiyq. 70 paiyzyn shamamen 500 dollar dep ala salaiyq. Jalpy 70 paiyzy qymbat prodýkti ǵoi.
Al, bitým eń qaldyǵy emes pe? 500 dollardyń 70 protsenti qansha bolady? 350 dollar bolady. Endi, sodan shyqqan 70 protsentpen sizdiń 100 dollar munai satyp alǵanyńyz bar, qainatqanyńyz bar, alyp kelgenińiz bar. Ol 200 dollar. Sonda 70 protsenttiń ózinen sizge 150 dollar qaldy.
Al, bitým qaldyq. Sonda bitým qansha turýy kerek? Tegin bolýy kerek emes pe? Nege ol bizde 350 dollar nemese 150 myń teńge turady?
Meniń oiymsha, ony Reseiden alyp keledi. Alyp kelgen soń atyn aýystyrady, oǵan taǵy tóleý kerek. Sosyn kirip kele jatqanda «NDS» tólenedi, transportirovkasy bar. Sonyń bári 150 myń teńge bolady.
Ony ózimizden shyǵarýǵa tolyq múmkindigimiz bar. Óitkeni bizde munaidyń túr-túri shyǵady. Al, bitým zavodtary qymbat ta emes.
Men Iranda jumys istegende kórgem. Bitým ary ketse 20-30 myń teńge bolý kerek. Eger, osyny rettese, qosymsha qansha jol salynar edi. Óitkeni, jol salǵan kezde shyǵynyńyzdyń negizgi bóligi bitýmǵa ketedi. Bul ekonomikaǵa qansha shyǵyn?
- Ázirbaijan da biz sekildi munaiǵa táýeldi memleket. Biraq, baiqaǵanymyz, olarda jol sapasy jaqsy. Munyń sebebi nede?
- Olar munaiǵa táýeldi bolsa da, kóp óndiristeri jaqsy. Al, bizde bir qurtatyny - Zań. Óitkeni Qazaqstan baiaǵy «sovetskii standart» degende qalyp ketken dep oilaimyn. Máselen, bizde munaidy ishki rynokqa arzan baǵamen beredi. Salyq az tóleisiz. Biraq sol munaidyń atyn ózgertse, eksportqa ketetin salyq pen ishki rynoktaǵy salyq qaltaǵa ketedi. Mysaly, dizeldiń atyn ózgertip, pesh maiy degen siiaqty. Onyń bári sovet kezinde qalyp ketken standarttar.
Ol standartty qazir Belorýsiia, Resei, Qazaqstan ǵana qoldanady. Al, Ázirbaijannyń bir myqtylyǵy olar shet eldik, eýropalyq, amerikalyq kompaniialarmen isteidi. Sondyqtan olardyń tehnologiiasy damyp ketken. Qaldyq az shyǵady.
Mysaly Iranda halyq sany kóp, biraq munaiy bizden az. Olarda 30 jyl sanktsiia bolyp kele jatsa da, munai satqannan buryn munai himiia zavodtary jaqsy jolǵa qoiylǵan. Qazir Iranda 30-40 úlken zavod, 100-den asa minizavodtar bar. Al, bizde bir munai-himiia zavody joq.
- Qazaqstanda munai qaldyqtaryn qalai paidalanady?
- Bizde 40-50 minizavod bar. Olar benzin shyǵarady, dizel shyǵarady. Biraq, asa sapaly emes. Alaida, ol minizavodtarǵa ishki rynokpen munai berýge bolmaidy. Tek munai óńdeitin úsh zavodpen «CASPI BITUM»-ǵa beredi. Al, qalǵan zavodtar ózderi tabady. Biraq qymbat baǵamen alady.
Endi jańaǵy munai qaldyqtaryn qaita óńdep, munai zavodtaryna ótkizem deseńiz, sizdiń ústińizden qylmystyq is qozǵalady. Sonda qaldyq munaidy qaita óńdegenińiz úshin isti bolasyz. Bul qalai sonda?
Al, milliondaǵan tonna qaldyqtar dalada jatyr. Onyń bári qansha aqsha? Ekologiiaǵa qansha ziian? Ol sý siiaqty jyltyrap jatqandyqtan, jazda qustar qonyp ólip jatty.
Negizi qaldyqtardy tógetin arnaiy jerler bar. Mysaly, Jańaózenniń qasynda arnaiy qaldyq tógetin oryn bar. Ony siz zań boiynsha rettep, halyqqa «ózderiń tazalap, shetelge satyńdar» deseńiz, Jańaózenniń adamdaryna bes jylǵa jumys bolar edi.
Máselen, sovet úkimeti taraǵan kezde, qansha metall zatty tastady. Keiin olardyń bári kerek bop qaldy. Qazir kóshede metall tappaisyz. Bárin jinap satyp jiberdi. Bul da týra sol siiaqty.
Eger munai qaldyqtaryn tazalaýǵa ruqsat berse, birinshiden ekologiiany tazartasyz, ekinshiden ol aqsha, úshinshiden jumysshy kúshi. Óitkeni, qansha qaldyqtar jatyr. Ol ásirese shaǵyn jáne orta bizneske asa paidaly. Odan salyq túsedi, ailyq bolady degendei.
- Ruqsat berýge ne kedergi?
- Oǵan ne kedergi ekenin múlde túsinbedim. Bizde iri-iri ekologiialyq kompaniialar bar. Solar memleketten qaldyqtardy tazartqany úshin aqsha alady dep oilaimyn. Olarǵa ómiri qaldyqtyń tazalanbaǵany jaqsy da?.. Bul jerde báribir lobbilik kózqaras jatsa kerek. Biraq, eger shynymen qyzyǵýshylyq bolsa, ony qadaǵalaý qiyn emes. Jai ǵana, zańdy ońailatý kerek.
Qazir bári pandemiiaǵa bailanysty syrtqy naryqqa ketip jatyr. Biraq, pandemiiaǵa deiin syrtqy naryqqa benzin, dizel jiberilgen joq. Óitkeni ózimizge jetpeidi dedi. Shyn máninde zavodtar úsh ese kóp jumys istese, ózimizge jetpek túgili, asyp ketedi. Onyń bári paida ǵoi. Qazir ne úshin bári zavod sala beredi. Mysaly, munaiy joq elder de zavod salady. Olar munaidy satyp alady, alyp keledi, shyǵarady, sodan paida kóredi. Belorýsiia siiaqty. Al, bizde arzan munai bar, bári bar, Biraq zavod joq.
- Bizde munai ózimizden shyǵyp jatsa, zavod salý nege sonsha qiyn?
- Mysaly, dúnie júzinde munai zavodyn salýdyń eki joly bar. Sizde munai bar, siz olarǵa osynsha «obem» tapsyramyn dep kepildik beresiz. Olar munai zavodyn sizge ózi salyp beredi. Máselen, Qytai bir tonna munaidy óńdep bergeni úshin 100 dollar aldy deiik. Al, siz 5 mln. tonnany Qytai zavody arqyly ótkizem deseńiz, 100 dollar qoiyp qoiady sizge. Jáne bárin «joǵalymsyz» durys bólip beredi. Sonda 5 million tonna ótedi desek, 500 mln dollar bolady. Al zaýyt jalpy ary ketse 1 mlrd dollar turady. Demek, siz shyǵynyńyzdy 2-aq jylda shyǵaryp alasyz.
Al Qazaqstanda siz on ese qymbatqa óz aqshańyzǵa salasyz. Munai ózińizdiki. Endeshe 2 shyǵyn ne kerek? Eger sizdiń munaiyńyz bar bolsa, Qytailar ózderi-aq kelip salyp beredi. Jáne olar óziniń aqshasyn shyǵaryp alady da, ketip qalady. Esesine zavod sizge qalady.
Mysaly bitým zavody týraly aitaiyq. Shetelde bir zaýyt 1 mlrd dollar bolsa, bizde ol 4 mlrd dollar turady. Óitkeni bizdiń qazaqtar baryp, sol zaýytty alady. Ózderi kelip salady. Ol degenińiz – mysaly siz baryp mersedes alasyz. Biraq siz ony zapchastap alyp ketesiz de, sosyn ózińiz kelip quraisyz degen siiaqty. Al siz ony durys quraisyz ba, joq pa, taǵy áńgime... Sodan keiin-aq baǵasy qymbattap ketpei me? Odanda aqshasyn tóle. Esesine 3-4 ese arzan bolady. Sosyn istete ber...
Eger sol zaýytty qymbattatqyń kelse, 1 mlrd dollar sal da, IRO-ǵa shyǵar. 3 jyl paida kórsetesiz. Sosyn aktsiialaryn satqan kezde báribir sol aqshań shyǵady. Aqshańdy shyǵaryp aldyń ba, 10 paiyzyn ózińe qaldyr. Sen óz aqshańdy shyǵaryp aldyń, olardyń ashasyn qaitaryp berdiń, ústinen paida kórdiń. Sosyn ony basqaryp otyrasyń. Anaý milliondaǵan aktsioner kelip basqarmaidy ǵoi, 10 paiyzy seniki bolǵan soń sen basqarasyń. Zaýyt seniń jerińde, ózińdiki.
- Sonda bitýmnyń baǵasyna esh baqylaý jasalmaidy ǵoi?
- Jasalmaidy. Nege ekenin bilmeiin. Ony tekseretin salyq komiteti qaida? Esep komiteti qaida? Onyń bir joly «KPÝ» baqylaý apparattaryn qoiý. Ol apparat shyqqan ónimdi de, ketken shyǵyndy da anyq kórsetip turady. Sonda ǵana baqylaý ornatýǵa bolady. Biraq, oǵan iri-iri lobbilik toptar qarsy bolyp otyr.
- Áńgimeńizge rahmet!
- Sizderge de rahmet!
Daiyndaǵan Nurbike Beksultanqyzy
