Foto: gov.kz
1,4 mln tonna ýran qory bar jáne energiia tapshylyǵy ózekti bolyp otyrǵan Qazaqstan úshin AES salý mańyzdy sheshim boldy. Qatty otynnyń qorshaǵan ortaǵa ziianyn eskersek, atom energetikasyna den qoiý qajet. Osy oraida «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarýshy direktory, elimizge eńbek sińirgen energetik Jaqyp Ǵaliuly Hairýshev atom energiiasynyń artyqshylyqtary, mańyzy men paidasy týraly Ult.kz tilshisine aityp berdi.
Qazaqstanda AES salý nesimen tiimdi, nesimen ózekti ekenine qatysty óz oiyn aitqan Jaqyp Ǵaliuly eń aldymen, Qazaqstanda energiia tutyný kólemi únemi ósip kele jatqanyn sóz etti.
«Bul – ónerkásip, ýrbanizatsiia jáne ekonomikanyń tsifrlanýynyń tikelei saldary», – dep otyr ol.
Onyń aitýynsha qazirgi energiia teńgeriminde kómir basym, biraq bul – ekologiialyq turǵydan turaqsyz sheshim.
«AES – tómen kómirtekti, turaqty jáne bazalyq qýat kózi retinde Qazaqstan úshin strategiialyq mańyzy bar joba. Sonymen qatar, ol importqa táýeldilikti azaityp, eldiń energetikalyq qaýipsizdigin kúsheitedi», – deidi Jaqyp Hairýshev.
«AES – tek energiia kózi emes, ekonomikanyń mýltiplikativti draiveri»
Elimizdiń óndiristik bolashaǵyna zor úmit bar ekeni belgili. Qazaqstan Prezident Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomikalyq ósim, qoǵamdyq optimizm» atty joldaýynda ónerkásip salasyn damytý boiynsha birshama jumys atqarylýy kerek ekenin aitqan bolatyn. Degenmen óndiris salasynyń damýy da qosymsha energiiany, qosymsha kúshti talap etedi. Al atom elektr stantsiiasyn salý elimizdegi óndiristiń damýyna, bizneske, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna qalai áser ete alady? Bul týraly elimizge eńbek sińirgen energetik bylai dedi:
«AES – tek energiia kózi emes, sonymen birge ekonomikanyń mýltiplikativti draiveri. Onyń qurylysy men paidalanýǵa berilýi 10 myńǵa deiin jumys ornyn tikelei jáne janama ashady. Sonymen qatar qurylys, metallýrgiia, mashina jasaý, logistika jáne qyzmet kórsetý salalaryn damytady. Budan bólek, otandyq óndiristegi qosalqy bólshekter men materialdarǵa suranysty arttyrady jáne joǵary bilikti injenerler men tehnikterge suranys týdyrady. Bul – óndiristik tizbekti tereńdetetin jáne shaǵyn jáne orta biznesti jan-jaqty qamtityn jobalardyń biri», – dep túsindirdi ol.
Osy rette Shymkenttegi KarlsKrona zaýyty Túrkiiada «Rosatom» salyp jatqan «Akkýiý» atom stantsiiasyna arnap nasos shyǵaratynyn da aita ketken jón.
«AES salý arzan joba emes, ol óz qunyn qalai óteidi?» – degen suraǵymyzǵa Jaqyp Hairýshev:
«Iá, bastapqy kapitaly joǵary. Biraq esep uzaq merzimdi bolýy kerek. Atom stantsiiasy 60–80 jylǵa deiin jumys istei alady. Al energiia quny – turaqty ári boljamdy, otyn shyǵyny óte az, al infraqurylym uzaq ýaqyt qyzmet etedi. Tariftiń investitsiialyq quramdasy arqyly bul joba ózin 15–20 jylda ótei alady. Budan bólek, ishki naryqty sapaly energiiamen qamtamasyz etý arqyly ekonomikanyń básekege qabilettiligin arttyrady», – dedi ol.
Aita keteiik, BAQ betterinde Qazaqstanda AES-tiń eki reaktorynyń qurylysyna 10-12 mlrd dollar jumsalýy múmkin ekeni aitylǵan. Biraq bul naqty qun emes ekeni de eskerilgen. Sebebi qurylys barysynda baǵa ózgerýi yqtimal.
Jýyrda Qazaqstandaǵy alǵashqy AES-tiń qurylysyn júzege asyratyn halyqaralyq konsortsiýmdy «Rosatom» basqaratyny belgili boldy.
«Atom salasyn damytý máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komissiia júrgizilgen taldaý nátijesinde Qazaqstanda AES salý boiynsha eń ońtaily ári tiimdi usynystar reseilik «Rosatom» kompaniiasynan túskenin anyqtady», – delingen Atom energiiasy jónindegi agenttik habarlamasynda.
Aita keteiik «Rosatomnyń» flagmandyq jobasy VVER-1200 sý-sýly energetikalyq reaktory 3+ býynyna jatady, sonymen qatar halyqaralyq qaýipsizdik talaptaryna tolyq sáikes keledi. VVER-1200 energetikalyq bloktary álemdegi eń tiimdi qondyrǵylardyń biri bolyp tabylady jáne belsendi jáne passivti qaýipsizdik júieleriniń keshenimen jabdyqtalǵan, olardyń kópshiligi biregei. Qazirgi ýaqytta osy tehnologiianyń negizinde alty energetikalyq blok jumys isteidi: tórteýi Reseide jáne ekeýi Belarýs Respýblikasynda. VVER-1200 reaktorlary bar energetikalyq bloktar qazir Bangladeshte, Vengriiada, Egipette, Túrkiiada, Qytaida salynýda. VVER-1200 qyzmet etý merzimi taǵy 20 jylǵa uzartý múmkindigimen 60 jyldy quraidy.
2024 jylǵy WNISR esebi boiynsha salynyp jatqan 59 reaktordyń 26-sy – "Rosatomǵa" tiesili eken.
Jaqyp Ǵaliulynyń pikirinshe bul – tehnologiialyq senimdilik pen geosaiasi salmaqtyń kórsetkishi.
«Qazaqstan úshin mańyzdysy – joba ashyqtyǵy, tehnikalyq derbestik jáne otandyq óndiristi tartý. Sondyqtan da biz kez kelgen seriktespen kelissóz júrgizýde ulttyq múddeni aldyńǵy qatarǵa qoiýymyz qajet», – dedi J. Hairýshev.
Al «Túrkiiada salynyp jatqan AES-ti kórdińiz, Belarýsiiadaǵy AES-pen tanyssyz. Maman retinde qandai oi túidińiz?» – degen suraǵymyzǵa elimizge eńbek sińirgen energetik bylai jaýap qaitardy:
«Eki joba da "Rosatomnyń" qatysýymen júzege asyp jatyr. Belarýssiiadaǵy AES jumys istep tur – negizgi sabaq: kadrlardy aldyn ala daiarlaý jáne júielik basqarý mańyzdy. Túrkiiada, "Akkýiý" jobasy – Build-Own-Operate (BOO) modeliniń mysaly», – dedi ol.
Bizdiń elimizde qabyldanǵan sheshimderge sáikes, Qazaqstan óziniń alǵashqy atom elektr stantsiiasynyń tek iesi ǵana emes, sonymen qatar operatory, ýran shikizatynyń óndirýshisi ári bolashaq stantsiianyń barlyq tehnologiialyq protsesteriniń tolyqqandy iesi bolady.
Atom stantsiiasyn salýdan bólek, onda jumys isteitin maman daiarlaý óz aldyna úlken másele.
Búginde bizdiń elde fizik-iadershikterdi Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, L. Gýmileva atyndaǵy EUÝ, D. Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnikalyq ýniversiteti jáne basqa oqý oryndary daiarlaidy. «Iadrolyq fizika jáne tehnologiia», «Iadrolyq energetika», «Iadrolyq reaktorlar men materialdar» jáne «Iadrolyq injeneriia» mamandyqtary boiynsha úsh satyly bilim berý baǵdarlamasyn daiyndaý sheńberinde Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, Ǵ. Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetika jáne bailanys ýniverstiteti, Qoja Ahmet Iassaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti jáne Q. Satpaev atyndaǵy QUTÝ stýdentteri iadrolyq fizika institýtynda VVR-K zertteý statsionarlyq reaktorynda tájiribelik sabaqtar ótedi.
Sonymen qatar shet elderdegi jetekshi oqý oryndarymen kelisimder bar eken.
«Sonyń ishinde MIFI (Máskeý injenerlik-fizikalyq institýty) – Qazaqstanda óz filialyn ashty. Bul baǵytta kadr daiarlaý – úzdiksiz jáne uzaq merzimdi protsess», – dep sózin túiindedi Hairýshev.
