فوتو: gov.kz
1,4 ملن توننا ۋران قورى بار جەنە ەنەرگييا تاپشىلىعى ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان قازاقستان ٷشٸن اەس سالۋ ماڭىزدى شەشٸم بولدى. قاتتى وتىننىڭ قورشاعان ورتاعا زييانىن ەسكەرسەك, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەن قويۋ قاجەت. وسى ورايدا «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى, ەلٸمٸزگە ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەنەرگەتيك جاقىپ عاليۇلى حايرۋشەۆ اتوم ەنەرگيياسىنىڭ ارتىقشىلىقتارى, ماڭىزى مەن پايداسى تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸنە ايتىپ بەردٸ.
قازاقستاندا اەس سالۋ نەسٸمەن تيٸمدٸ, نەسٸمەن ٶزەكتٸ ەكەنٸنە قاتىستى ٶز ويىن ايتقان جاقىپ عاليۇلى ەڭ الدىمەن, قازاقستاندا ەنەرگييا تۇتىنۋ كٶلەمٸ ٷنەمٸ ٶسٸپ كەلە جاتقانىن سٶز ەتتٸ.
«بۇل – ٶنەركەسٸپ, ۋربانيزاتسييا جەنە ەكونوميكانىڭ تسيفرلانۋىنىڭ تٸكەلەي سالدارى», – دەپ وتىر ول.
ونىڭ ايتۋىنشا قازٸرگٸ ەنەرگييا تەڭگەرٸمٸندە كٶمٸر باسىم, بٸراق بۇل – ەكولوگييالىق تۇرعىدان تۇراقسىز شەشٸم.
«اەس – تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ, تۇراقتى جەنە بازالىق قۋات كٶزٸ رەتٸندە قازاقستان ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار جوبا. سونىمەن قاتار, ول يمپورتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتىپ, ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن كٷشەيتەدٸ», – دەيدٸ جاقىپ حايرۋشەۆ.
«اەس – تەك ەنەرگييا كٶزٸ ەمەس, ەكونوميكانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتٸ درايۆەرٸ»
ەلٸمٸزدٸڭ ٶندٸرٸستٸك بولاشاعىنا زور ٷمٸت بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قازاقستان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەدٸلەتتٸ قازاقستان: زاڭ مەن تەرتٸپ, ەكونوميكالىق ٶسٸم, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى جولداۋىندا ٶنەركەسٸپ سالاسىن دامىتۋ بويىنشا بٸرشاما جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك ەكەنٸن ايتقان بولاتىن. دەگەنمەن ٶندٸرٸس سالاسىنىڭ دامۋى دا قوسىمشا ەنەرگييانى, قوسىمشا كٷشتٸ تالاپ ەتەدٸ. ال اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ ەلٸمٸزدەگٸ ٶندٸرٸستٸڭ دامۋىنا, بيزنەسكە, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا قالاي ەسەر ەتە الادى? بۇل تۋرالى ەلٸمٸزگە ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەنەرگەتيك بىلاي دەدٸ:
«اەس – تەك ەنەرگييا كٶزٸ ەمەس, سونىمەن بٸرگە ەكونوميكانىڭ مۋلتيپليكاتيۆتٸ درايۆەرٸ. ونىڭ قۇرىلىسى مەن پايدالانۋعا بەرٸلۋٸ 10 مىڭعا دەيٸن جۇمىس ورنىن تٸكەلەي جەنە جاناما اشادى. سونىمەن قاتار قۇرىلىس, مەتاللۋرگييا, ماشينا جاساۋ, لوگيستيكا جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىن دامىتادى. بۇدان بٶلەك, وتاندىق ٶندٸرٸستەگٸ قوسالقى بٶلشەكتەر مەن ماتەريالدارعا سۇرانىستى ارتتىرادى جەنە جوعارى بٸلٸكتٸ ينجەنەرلەر مەن تەحنيكتەرگە سۇرانىس تۋدىرادى. بۇل – ٶندٸرٸستٸك تٸزبەكتٸ تەرەڭدەتەتٸن جەنە شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ جان-جاقتى قامتيتىن جوبالاردىڭ بٸرٸ», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
وسى رەتتە شىمكەنتتەگٸ KarlsKrona زاۋىتى تٷركييادا «روساتوم» سالىپ جاتقان «اككۋيۋ» اتوم ستانتسيياسىنا ارناپ ناسوس شىعاراتىنىن دا ايتا كەتكەن جٶن.
«اەس سالۋ ارزان جوبا ەمەس, ول ٶز قۇنىن قالاي ٶتەيدٸ?» – دەگەن سۇراعىمىزعا جاقىپ حايرۋشەۆ:
«يە, باستاپقى كاپيتالى جوعارى. بٸراق ەسەپ ۇزاق مەرزٸمدٸ بولۋى كەرەك. اتوم ستانتسيياسى 60–80 جىلعا دەيٸن جۇمىس ٸستەي الادى. ال ەنەرگييا قۇنى – تۇراقتى ەرٸ بولجامدى, وتىن شىعىنى ٶتە از, ال ينفراقۇرىلىم ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتەدٸ. تاريفتٸڭ ينۆەستيتسييالىق قۇرامداسى ارقىلى بۇل جوبا ٶزٸن 15–20 جىلدا ٶتەي الادى. بۇدان بٶلەك, ٸشكٸ نارىقتى ساپالى ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرادى», – دەدٸ ول.
ايتا كەتەيٸك, باق بەتتەرٸندە قازاقستاندا اەس-تٸڭ ەكٸ رەاكتورىنىڭ قۇرىلىسىنا 10-12 ملرد دوللار جۇمسالۋى مٷمكٸن ەكەنٸ ايتىلعان. بٸراق بۇل ناقتى قۇن ەمەس ەكەنٸ دە ەسكەرٸلگەن. سەبەبٸ قۇرىلىس بارىسىندا باعا ٶزگەرۋٸ ىقتيمال.
جۋىردا قازاقستانداعى العاشقى اەس-تٸڭ قۇرىلىسىن جٷزەگە اسىراتىن حالىقارالىق كونسورتسيۋمدى «روساتوم» باسقاراتىنى بەلگٸلٸ بولدى.
«اتوم سالاسىن دامىتۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسييا جٷرگٸزٸلگەن تالداۋ نەتيجەسٸندە قازاقستاندا اەس سالۋ بويىنشا ەڭ وڭتايلى ەرٸ تيٸمدٸ ۇسىنىستار رەسەيلٸك «روساتوم» كومپانيياسىنان تٷسكەنٸن انىقتادى», – دەلٸنگەن اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك حابارلاماسىندا.
ايتا كەتەيٸك «روساتومنىڭ» فلاگماندىق جوباسى ۆۆەر-1200 سۋ-سۋلى ەنەرگەتيكالىق رەاكتورى 3+ بۋىنىنا جاتادى, سونىمەن قاتار حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىنا تولىق سەيكەس كەلەدٸ. ۆۆەر-1200 ەنەرگەتيكالىق بلوكتارى ەلەمدەگٸ ەڭ تيٸمدٸ قوندىرعىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى جەنە بەلسەندٸ جەنە پاسسيۆتٸ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸنٸڭ كەشەنٸمەن جابدىقتالعان, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸرەگەي. قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسى تەحنولوگييانىڭ نەگٸزٸندە التى ەنەرگەتيكالىق بلوك جۇمىس ٸستەيدٸ: تٶرتەۋٸ رەسەيدە جەنە ەكەۋٸ بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا. ۆۆەر-1200 رەاكتورلارى بار ەنەرگەتيكالىق بلوكتار قازٸر بانگلادەشتە, ۆەنگرييادا, ەگيپەتتە, تٷركييادا, قىتايدا سالىنۋدا. ۆۆەر-1200 قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸ تاعى 20 جىلعا ۇزارتۋ مٷمكٸندٸگٸمەن 60 جىلدى قۇرايدى.
2024 جىلعى WNISR ەسەبٸ بويىنشا سالىنىپ جاتقان 59 رەاكتوردىڭ 26-سى – "روساتومعا" تيەسٸلٸ ەكەن.
جاقىپ عاليۇلىنىڭ پٸكٸرٸنشە بۇل – تەحنولوگييالىق سەنٸمدٸلٸك پەن گەوساياسي سالماقتىڭ كٶرسەتكٸشٸ.
«قازاقستان ٷشٸن ماڭىزدىسى – جوبا اشىقتىعى, تەحنيكالىق دەربەستٸك جەنە وتاندىق ٶندٸرٸستٸ تارتۋ. سوندىقتان دا بٸز كەز كەلگەن سەرٸكتەسپەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋدە ۇلتتىق مٷددەنٸ الدىڭعى قاتارعا قويۋىمىز قاجەت», – دەدٸ ج. حايرۋشەۆ.
ال «تٷركييادا سالىنىپ جاتقان اەس-تٸ كٶردٸڭٸز, بەلارۋسيياداعى اەس-پەن تانىسسىز. مامان رەتٸندە قانداي وي تٷيدٸڭٸز?» – دەگەن سۇراعىمىزعا ەلٸمٸزگە ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەنەرگەتيك بىلاي جاۋاپ قايتاردى:
«ەكٸ جوبا دا "روساتومنىڭ" قاتىسۋىمەن جٷزەگە اسىپ جاتىر. بەلارۋسسيياداعى اەس جۇمىس ٸستەپ تۇر – نەگٸزگٸ ساباق: كادرلاردى الدىن الا دايارلاۋ جەنە جٷيەلٸك باسقارۋ ماڭىزدى. تٷركييادا, "اككۋيۋ" جوباسى – Build-Own-Operate (BOO) مودەلٸنٸڭ مىسالى», – دەدٸ ول.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قابىلدانعان شەشٸمدەرگە سەيكەس, قازاقستان ٶزٸنٸڭ العاشقى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ تەك يەسٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وپەراتورى, ۋران شيكٸزاتىنىڭ ٶندٸرۋشٸسٸ ەرٸ بولاشاق ستانتسييانىڭ بارلىق تەحنولوگييالىق پروتسەستەرٸنٸڭ تولىققاندى يەسٸ بولادى.
اتوم ستانتسيياسىن سالۋدان بٶلەك, وندا جۇمىس ٸستەيتٸن مامان دايارلاۋ ٶز الدىنا ٷلكەن مەسەلە.
بٷگٸندە بٸزدٸڭ ەلدە فيزيك-يادەرششيكتەردٸ ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ل. گۋميلەۆا اتىنداعى ەۇۋ, د. سەرٸكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە باسقا وقۋ ورىندارى دايارلايدى. «يادرولىق فيزيكا جەنە تەحنولوگييا», «يادرولىق ەنەرگەتيكا», «يادرولىق رەاكتورلار مەن ماتەريالدار» جەنە «يادرولىق ينجەنەرييا» ماماندىقتارى بويىنشا ٷش ساتىلى بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىن دايىنداۋ شەڭبەرٸندە ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ع. دەۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جەنە بايلانىس ۋنيۆەرستيتەتٸ, قوجا احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە ق. ساتپاەۆ اتىنداعى قۇتۋ ستۋدەنتتەرٸ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا ۆۆر-ك زەرتتەۋ ستاتسيونارلىق رەاكتورىندا تەجٸريبەلٸك ساباقتار ٶتەدٸ.
سونىمەن قاتار شەت ەلدەردەگٸ جەتەكشٸ وقۋ ورىندارىمەن كەلٸسٸمدەر بار ەكەن.
«سونىڭ ٸشٸندە ميفي (مەسكەۋ ينجەنەرلٸك-فيزيكالىق ينستيتۋتى) – قازاقستاندا ٶز فيليالىن اشتى. بۇل باعىتتا كادر دايارلاۋ – ٷزدٸكسٸز جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ پروتسەسس», – دەپ سٶزٸن تٷيٸندەدٸ حايرۋشەۆ.
