Foto: gov.kz
Qytaimen qarym-qatynasymyz qarqyndy damyp jatqanymen, qazaqstandyqtar arasynda kórshi elge áli de kúdikpen, seskene qaraityndary bar. Kishi memleketterdiń alyp derjavalar aldyndaǵy qorqynyshy – qalypty jaǵdai. Saiasattanýshylar tilimen aitqanda, bul — gegemoniia. Gegemoniia — bir memlekettiń basqalarǵa saiasi, ekonomikalyq, áskeri, mádeni nemese ideologiialyq turǵydan ústemdik etýi. Dál osy túsinikke súiene otyryp, qazaqstandyqtar Qytaidy gegemon memleket retinde qabyldaýy múmkin. Oǵan negiz joq emes.
Sinofobiiadan strategiiaǵa: jańa geosaiasi shyndyq
Qazaqstandyqtardyń Qytaiǵa seskene qaraýynyń birneshe sebebi bar. Atap aitqanda, shekara, jer máselesi, halyq sanynyń aiyrmashylyǵy jáne Qytai ekspansiiasy týraly qaýesetter aragidik kúdikti kúsheitip turady. Ol azdai, sońǵy jyldary Qytai Qazaqstan ekonomikasyna belsendi túrde investitsiia salyp, saýda-sattyq pen qarym-qatynasty qarqyndy damytyp jatyr. Bul Qazaqstannyń ekonomikalyq táýelsizdigine qaýip tóndirýi múmkin degen qorqynysh ta bar. Newsroom tilshisi bul qaterlerdiń qanshalyqty oryndy ekenin zerttep kórdi.
Qytai — ekonomikalyq, saiasi turǵydaǵy negizgi seriktesimiz. Statistikalyq málimetterge kóz júgirter bolsaq, shyǵystaǵy bul kórshimiz eksport boiynsha ekinshi orynda kele jatyr. Al ózara saýda ainalymy sońǵy jyldary eki esege artqan. Qytaidyń Qazaqstanǵa qatysty josparlary aýqymdy. Al bul belsendiliktiń astarynda ne jatyr? Qytaimen tyǵyz aralasýymyz kerisinshe, olarǵa táýeldi bolyp qalýymyzǵa itermelemei me? Bul suraqqa ekonomist Saparbai Jubaev bylai dep jaýap berdi:
«Árine, Qytai óziniń kórshilerimen, ásirese Afrika qurlyǵyndaǵy memlekettermen, osy «jumsaq kúsh» arqyly jumys isteidi. Iaǵni, Resei Ýkrainany qarýly kúshpen basyp almaq bolsa, Grýziiaǵa kirip, Ońtústik Osetiia men Abhaziiany qarýly kúshpen ózine qaratqan bolsa, Qytai negizinen ekonomikalyq jolmen, iaǵni ózderiniń úlken investitsiialaryn salyp, sol memleketterdiń ekonomikalyq saiasatyn Qytaimen bailanystyrýǵa áreket istep jatyr. Álbette, qai memlekette jemqorlyq kúshti bolsa, ol Qytaidan alǵan investitsiialardyń nátijesin halyqqa emes, óz tabysy úshin jaratýy múmkin. Sosyn olar Qytaiǵa aqshany qaitara almai qalady, sebebi jemqorlyq bar. Sóitip, ózderiniń úlken infraqurylymdyq jobalaryn sol Qytaidyń menshigine berip qoiýy múmkin. Bizde de mundai qaýip bar. Biraq meniń oiymsha, bizdiń bilik mundai qadamǵa barmasa kerek», — deidi ekonomist.
Ekonomika tek eldiń turmys áleýetine ǵana áser etip qoimai, sonymen qatar qos tarap arasyndaǵy mádeni kópir qyzmetin de atqarady. Sońǵy jyldary qytai tilin úirenýge suranys aitarlyqtai artqan. Bul qubylysqa qatysty sinolog Aqbota Ahmetqyzy kelesidei pikir bildirdi:
«2010 jyldardyń basynda bul tildi úirenýshilerdiń basym bóligi shaǵyn jáne orta biznes ókilderi bolatyn. Sebebi, Qytaimen saýda jasaý úshin tildi bilý — praktikalyq qajettilik edi. Alaida, 2020 jyldan beri men úlken ózgeristi baiqadym. Alǵashynda meniń stýdentterim negizinen kásipkerler men isker adamdar bolsa, qazir olardyń qatarynda iri kompaniialardyń top-menedjerleri men qoǵamdyq sektordaǵy yqpaldy tulǵalar bar. Bul qytai tiline degen suranys jai ǵana ýaqytsha trend emes, strategiialyq qajettilikke ainalǵanyn kórsetedi», — dedi maman.
Rasynda, qazaqstandyq kásipkerlerge til úirengen tiimdi. Sebebi saýda joldarynyń edáýir bóligi dál osy kórshimiz arqyly ótedi. Álemdik saýdanyń 80%-y sý kóligi arqyly júzege asyrylatyny belgili, biraq bizdiń memleketke mundai múmkindik buiyrmaǵan.
Geografiialyq ornalasýymyzdy eskere otyryp, Qytai bizdiń negizgi saýda seriktesterimizdiń biri bolyp qala bermek. Saiasattanýshy Tair Nigamanovtyń aitýynsha, halyqtyń qytailyqtarǵa úrke qaraýyna dál osy faktor sebepshi.
«Óitkeni qytai tilin biletinder óte az. Qytai saiasatynda shyn máninde ne bolyp jatqanyn túsinetinder de tym az. Bul óz kezeginde túrli alypqashpa áńgimelerge jol ashady. Alaida, vizasyz rejim sekildi bastamalardyń jáne Konfýtsii institýttary siiaqty qytai mádenietiniń keńinen taralýynyń arqasynda biz Qytaidy birtindep jaqsyraq tani bastadyq. Bul da osy elge degen jalpy qorqynysh deńgeiiniń tómendeýine áser etip otyr», — deidi ol.
Qytai — qupiiasyn ishine búkken memleket. Biraq sońǵy jyldary álemge ashyq bolýǵa tyrysyp jatqan syńaily. Sonyń bir aiǵaǵy — Qazaqstanda Konfýtsii institýttaryn kóptep asha bastady. Búgingi tańda elimizde qytai tilinde oqytyp, mamandar daiarlaýǵa arnalǵan osyndai bes birdei institýt jumys isteidi. Bul óz kezeginde qytai mádenietiniń damýyna, sondai-aq olardyń saiasatyn túsinýge kómektesedi.
Bilim almasý boiynsha Qazaqstan tarapy da belsendi pozitsiia ustanyp keledi. QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrliginiń málimetinshe, 2020–2024 jyldar aralyǵynda «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha 2094 stipendiat dál osy Qytaidyń jetekshi ýniversitetterinde bilimin aiaqtady. 2024 jyly elimizdiń 55 joǵary oqý orny Qytai ýniversitetterimen 241 kelisim aiasynda yntymaqtastyq ornatqan.
Qytaiǵa qatysty qaýip qalai seiile bastady?
Mamannyń pikirinshe qazaqstandyqtar arasynda Qytaiǵa qatysty sinofobiia deńgeii birtindep tómendep keledi. Óskeleń urpaq kórshi memleketti qaýiptiń emes, kerisinshe, múmkindikterdiń mekeni dep baǵalaidy.
«Sinofobiia ózgere bastady. Qytaidy tek qaýip retinde emes, sonymen birge bilim, tehnologiia jáne mádeniet arqyly múmkindik retinde de kórý kóbeiip keledi. Sondyqtan biz senimdi túrde «Overton terezesiniń» — iaǵni áleýmettik turǵyda qabyldanatyn pikirler aýqymynyń — birtindep ózgerip kele jatqanyn aita alamyz», — dedi sinolog Aqbota Ahmetqyzy.
«TALAP» Qoldanbaly zertteýler ortalyǵynyń júrgizgen zertteýi de osy pikirdi rastap otyr. Mamandardyń aitýynsha, qazaqstandyqtardyń Qytaiǵa degen kózqarasy jyldan jylǵa jaqsaryp, oń kórsetkishterdi kórsetip jatyr. Bul ózgeriske Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵys yqpal etken bolýy múmkin, sebebi ol Reseidiń básekelestik pozitsiiasyn álsiretti. Sonymen qatar, COVID-19 pandemiiasy Qytaidyń densaýlyq saqtaý júiesiniń qanshalyqty damyǵanyn kórsetti.
Qazaqstan Prezidentteri de resmi úndeýlerinde Qytaiǵa 27 ret toqtalypty. Bul Qytai bizdiń ekonomikanyń damýyna shynaiy úles qosatynyn jáne elderimizdiń ózara qurmet pen senimge negizdelgen seriktestik quryp jatqanynyń igi nyshany bolsa kerek.
