فوتو: gov.kz
قىتايمەن قارىم-قاتىناسىمىز قارقىندى دامىپ جاتقانىمەن, قازاقستاندىقتار اراسىندا كٶرشٸ ەلگە ەلٸ دە كٷدٸكپەن, سەسكەنە قارايتىندارى بار. كٸشٸ مەملەكەتتەردٸڭ الىپ دەرجاۆالار الدىنداعى قورقىنىشى – قالىپتى جاعداي. ساياساتتانۋشىلار تٸلٸمەن ايتقاندا, بۇل — گەگەمونييا. گەگەمونييا — بٸر مەملەكەتتٸڭ باسقالارعا ساياسي, ەكونوميكالىق, ەسكەري, مەدەني نەمەسە يدەولوگييالىق تۇرعىدان ٷستەمدٸك ەتۋٸ. دەل وسى تٷسٸنٸككە سٷيەنە وتىرىپ, قازاقستاندىقتار قىتايدى گەگەمون مەملەكەت رەتٸندە قابىلداۋى مٷمكٸن. وعان نەگٸز جوق ەمەس.
سينوفوبييادان ستراتەگيياعا: جاڭا گەوساياسي شىندىق
قازاقستاندىقتاردىڭ قىتايعا سەسكەنە قاراۋىنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. اتاپ ايتقاندا, شەكارا, جەر مەسەلەسٸ, حالىق سانىنىڭ ايىرماشىلىعى جەنە قىتاي ەكسپانسيياسى تۋرالى قاۋەسەتتەر اراگٸدٸك كٷدٸكتٸ كٷشەيتٸپ تۇرادى. ول ازداي, سوڭعى جىلدارى قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا بەلسەندٸ تٷردە ينۆەستيتسييا سالىپ, ساۋدا-ساتتىق پەن قارىم-قاتىناستى قارقىندى دامىتىپ جاتىر. بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن دەگەن قورقىنىش تا بار. Newsroom تٸلشٸسٸ بۇل قاتەرلەردٸڭ قانشالىقتى ورىندى ەكەنٸن زەرتتەپ كٶردٸ.
قىتاي — ەكونوميكالىق, ساياسي تۇرعىداعى نەگٸزگٸ سەرٸكتەسٸمٸز. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە كٶز جٷگٸرتەر بولساق, شىعىستاعى بۇل كٶرشٸمٸز ەكسپورت بويىنشا ەكٸنشٸ ورىندا كەلە جاتىر. ال ٶزارا ساۋدا اينالىمى سوڭعى جىلدارى ەكٸ ەسەگە ارتقان. قىتايدىڭ قازاقستانعا قاتىستى جوسپارلارى اۋقىمدى. ال بۇل بەلسەندٸلٸكتٸڭ استارىندا نە جاتىر? قىتايمەن تىعىز ارالاسۋىمىز كەرٸسٸنشە, ولارعا تەۋەلدٸ بولىپ قالۋىمىزعا يتەرمەلەمەي مە? بۇل سۇراققا ەكونوميست ساپارباي جۇباەۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردٸ:
«ەرينە, قىتاي ٶزٸنٸڭ كٶرشٸلەرٸمەن, ەسٸرەسە افريكا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەرمەن, وسى «جۇمساق كٷش» ارقىلى جۇمىس ٸستەيدٸ. ياعني, رەسەي ۋكراينانى قارۋلى كٷشپەن باسىپ الماق بولسا, گرۋزيياعا كٸرٸپ, وڭتٷستٸك وسەتييا مەن ابحازييانى قارۋلى كٷشپەن ٶزٸنە قاراتقان بولسا, قىتاي نەگٸزٸنەن ەكونوميكالىق جولمەن, ياعني ٶزدەرٸنٸڭ ٷلكەن ينۆەستيتسييالارىن سالىپ, سول مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن قىتايمەن بايلانىستىرۋعا ەرەكەت ٸستەپ جاتىر. ەلبەتتە, قاي مەملەكەتتە جەمقورلىق كٷشتٸ بولسا, ول قىتايدان العان ينۆەستيتسييالاردىڭ نەتيجەسٸن حالىققا ەمەس, ٶز تابىسى ٷشٸن جاراتۋى مٷمكٸن. سوسىن ولار قىتايعا اقشانى قايتارا الماي قالادى, سەبەبٸ جەمقورلىق بار. سٶيتٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ٷلكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن سول قىتايدىڭ مەنشٸگٸنە بەرٸپ قويۋى مٷمكٸن. بٸزدە دە مۇنداي قاۋٸپ بار. بٸراق مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدٸڭ بيلٸك مۇنداي قادامعا بارماسا كەرەك», — دەيدٸ ەكونوميست.
ەكونوميكا تەك ەلدٸڭ تۇرمىس ەلەۋەتٸنە عانا ەسەر ەتٸپ قويماي, سونىمەن قاتار قوس تاراپ اراسىنداعى مەدەني كٶپٸر قىزمەتٸن دە اتقارادى. سوڭعى جىلدارى قىتاي تٸلٸن ٷيرەنۋگە سۇرانىس ايتارلىقتاي ارتقان. بۇل قۇبىلىسقا قاتىستى سينولوگ اقبوتا احمەتقىزى كەلەسٸدەي پٸكٸر بٸلدٸردٸ:
«2010 جىلداردىڭ باسىندا بۇل تٸلدٸ ٷيرەنۋشٸلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸ بولاتىن. سەبەبٸ, قىتايمەن ساۋدا جاساۋ ٷشٸن تٸلدٸ بٸلۋ — پراكتيكالىق قاجەتتٸلٸك ەدٸ. الايدا, 2020 جىلدان بەرٸ مەن ٷلكەن ٶزگەرٸستٸ بايقادىم. العاشىندا مەنٸڭ ستۋدەنتتەرٸم نەگٸزٸنەن كەسٸپكەرلەر مەن ٸسكەر ادامدار بولسا, قازٸر ولاردىڭ قاتارىندا ٸرٸ كومپانييالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرٸ مەن قوعامدىق سەكتورداعى ىقپالدى تۇلعالار بار. بۇل قىتاي تٸلٸنە دەگەن سۇرانىس جاي عانا ۋاقىتشا ترەند ەمەس, ستراتەگييالىق قاجەتتٸلٸككە اينالعانىن كٶرسەتەدٸ», — دەدٸ مامان.
راسىندا, قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەرگە تٸل ٷيرەنگەن تيٸمدٸ. سەبەبٸ ساۋدا جولدارىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ دەل وسى كٶرشٸمٸز ارقىلى ٶتەدٸ. ەلەمدٸك ساۋدانىڭ 80%-ى سۋ كٶلٸگٸ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلاتىنى بەلگٸلٸ, بٸراق بٸزدٸڭ مەملەكەتكە مۇنداي مٷمكٸندٸك بۇيىرماعان.
گەوگرافييالىق ورنالاسۋىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, قىتاي بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرمەك. ساياساتتانۋشى تاير نيگامانوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقتىڭ قىتايلىقتارعا ٷركە قاراۋىنا دەل وسى فاكتور سەبەپشٸ.
«ٶيتكەنٸ قىتاي تٸلٸن بٸلەتٸندەر ٶتە از. قىتاي ساياساتىندا شىن مەنٸندە نە بولىپ جاتقانىن تٷسٸنەتٸندەر دە تىم از. بۇل ٶز كەزەگٸندە تٷرلٸ الىپقاشپا ەڭگٸمەلەرگە جول اشادى. الايدا, ۆيزاسىز رەجيم سەكٸلدٸ باستامالاردىڭ جەنە كونفۋتسيي ينستيتۋتتارى سيياقتى قىتاي مەدەنيەتٸنٸڭ كەڭٸنەن تارالۋىنىڭ ارقاسىندا بٸز قىتايدى بٸرتٸندەپ جاقسىراق تاني باستادىق. بۇل دا وسى ەلگە دەگەن جالپى قورقىنىش دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەسەر ەتٸپ وتىر», — دەيدٸ ول.
قىتاي — قۇپيياسىن ٸشٸنە بٷككەن مەملەكەت. بٸراق سوڭعى جىلدارى ەلەمگە اشىق بولۋعا تىرىسىپ جاتقان سىڭايلى. سونىڭ بٸر ايعاعى — قازاقستاندا كونفۋتسيي ينستيتۋتتارىن كٶپتەپ اشا باستادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە قىتاي تٸلٸندە وقىتىپ, ماماندار دايارلاۋعا ارنالعان وسىنداي بەس بٸردەي ينستيتۋت جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە قىتاي مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا, سونداي-اق ولاردىڭ ساياساتىن تٷسٸنۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
بٸلٸم الماسۋ بويىنشا قازاقستان تاراپى دا بەلسەندٸ پوزيتسييا ۇستانىپ كەلەدٸ. قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2020–2024 جىلدار ارالىعىندا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا 2094 ستيپەنديات دەل وسى قىتايدىڭ جەتەكشٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە بٸلٸمٸن اياقتادى. 2024 جىلى ەلٸمٸزدٸڭ 55 جوعارى وقۋ ورنى قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن 241 كەلٸسٸم اياسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتقان.
قىتايعا قاتىستى قاۋٸپ قالاي سەيٸلە باستادى?
ماماننىڭ پٸكٸرٸنشە قازاقستاندىقتار اراسىندا قىتايعا قاتىستى سينوفوبييا دەڭگەيٸ بٸرتٸندەپ تٶمەندەپ كەلەدٸ. ٶسكەلەڭ ۇرپاق كٶرشٸ مەملەكەتتٸ قاۋٸپتٸڭ ەمەس, كەرٸسٸنشە, مٷمكٸندٸكتەردٸڭ مەكەنٸ دەپ باعالايدى.
«سينوفوبييا ٶزگەرە باستادى. قىتايدى تەك قاۋٸپ رەتٸندە ەمەس, سونىمەن بٸرگە بٸلٸم, تەحنولوگييا جەنە مەدەنيەت ارقىلى مٷمكٸندٸك رەتٸندە دە كٶرۋ كٶبەيٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان بٸز سەنٸمدٸ تٷردە «وۆەرتون تەرەزەسٸنٸڭ» — ياعني ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدا قابىلداناتىن پٸكٸرلەر اۋقىمىنىڭ — بٸرتٸندەپ ٶزگەرٸپ كەلە جاتقانىن ايتا الامىز», — دەدٸ سينولوگ اقبوتا احمەتقىزى.
«تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جٷرگٸزگەن زەرتتەۋٸ دە وسى پٸكٸردٸ راستاپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ قىتايعا دەگەن كٶزقاراسى جىلدان جىلعا جاقسارىپ, وڭ كٶرسەتكٸشتەردٸ كٶرسەتٸپ جاتىر. بۇل ٶزگەرٸسكە رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس ىقپال ەتكەن بولۋى مٷمكٸن, سەبەبٸ ول رەسەيدٸڭ بەسەكەلەستٸك پوزيتسيياسىن ەلسٸرەتتٸ. سونىمەن قاتار, COVID-19 پاندەميياسى قىتايدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸنٸڭ قانشالىقتى دامىعانىن كٶرسەتتٸ.
قازاقستان پرەزيدەنتتەرٸ دە رەسمي ٷندەۋلەرٸندە قىتايعا 27 رەت توقتالىپتى. بۇل قىتاي بٸزدٸڭ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا شىنايى ٷلەس قوساتىنىن جەنە ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٶزارا قۇرمەت پەن سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن سەرٸكتەستٸك قۇرىپ جاتقانىنىڭ يگٸ نىشانى بولسا كەرەك.
