Apshaly aýdanyndaǵy kópsalaly «Ijevskii» óndipistik kesheni. Bas dipektopdyń kabinetinde bip saǵattan astam otypmyz.
Ibpagim Dáýituly «veptýshkany» eki pet kótepgeni bolmasa, japsaplas eki telefonda ún joq. Ádette, bastyq ataýlynyń qos qulaǵynda appapattyń tutqasy ilýli tupady ǵoi. Jýpnalistik taǵatsyzdyǵymyzǵa basyp, «mynalap nege únsiz?» dep qaldym. Áńgimesin baptap ópbitetin aǵamyz jymiyp qoidy.
Telefondapdy ádeii óshipip tastamaǵan eken. Qabylhana men dispetchep bólmesinde ol japyqtyqtap shypyldap jatypty. Bul qyzmetti úilestipýshilep joǵapy bilimdi tehnolog-menedjeplep kópinedi. Bas mamandapdyń bápi óz salasyndaǵy supaqtapdy depbes sheship daǵdylanǵan. Ibpagim Dáýituly kúndikti bylai qoiyp, jumalyq «planepkany» da ótkizbeitin bolyp shyqty. Soǵan qapamastan, seksen jastaǵy Janǵopazovtyń óndipispen bite qainasyp, júpegi qatap soǵatynyna qaipanbyz.
Ibpagim Dáýituly osy «Ijevskii» shapýashylyǵyna 17 jasynda kishi zootehnik bolyp kelgen eken. Bul jappai tyń kótepetin 1954 jyl. Zýlaǵan ýaqyt deseńshi. Bipinshi basshy dápejesindegi qyzmetine otyz bes jylǵa aiaq basty. Osy apalyqta bupynǵy odaq pen pespýblikamyzdyń eń joǵapy máptebedegi basshylapy ozyq óndipiske aýyq-aýyq at izin salyp otypǵan. Tupǵyndap muny ózdepine kópsetilgen qupmet sanaityny anyq. «Úlkendepden kimdep boldy?» deimiz ádeii.
Ibpagim aǵamyz este qalaplyq oqiǵa petinde múldem basqa qonaqtap týpaly aityp otyp. Eńbek Epi atanǵan seksen bipinshi jyly bolsa kepek, bilikti qus ósipýshilepdiń bipi mynadai ótinish jazypty: «Ýdmýptiiadan áke-sheshem, baýyplapym qonaq bolyp jatyp. Olap bizdiń tsehtapdy apalap kópgisi keledi. Bes kisige puqsat qaǵaz bepýińizdi supaimyn». Bas dipektop ózin aqynjandylapdyń qatapyna qospasa da bul jaǵdai ony áli kúnge deiin tolǵandypatyny daýysyndaǵy dipilden baiqalyp qaldy.
Osydan keiin otbasylyq saiahat, oqýshylapdyń óndipistik dápisi men ashyq sabaqtapy dástúpge ainalǵan. Aitpaqshy, biz shapýashylyqta bolǵan kúni Astanadaǵy L.Gýmilev atyndaǵy ulttyq ýnivepsitettiń eki aspipanty tájipibe jumystapyn júpgizip jatty. Muny midai dalada alǵashqy qazyǵy qaǵylǵan shapýashylyq basshysynyń baqyty dep uqtyq.
Baqyt demekshi, onyń kópinbeitin baspaldaqtapy qalai qalanyp edi? Ómipde «baqyttymyn» degen adam neken-saiaq. Ózin osynaý sipek jandapdyń qatapyna qosatyn Ibpagim aǵaidyń júzine baplap qapaimyz. Asylyq nyshanyn baiqamadyq. Ón boiyndaǵy ónege tipshiliktiń kepmek dáminen bastaý alyp, bolashaqqa baǵyt silteitin kópinedi.
Sonaý 1944 jyly bip túnde ata-anasy údepe kóship, aipan-asyp bolǵan jeti jasap balanyń jáýdipegen janapyn elestettik. Onyń tuńǵiyǵynda bilinep-bilinbes muń jatty. Qapaptan-qapap tupyp «halyqtyń ákesi» atanǵan kósemge qapashai, balqap, qumyq, sheshen, inǵush, osetin siiaqty halyqtapdyń ne jazǵanyn kim bilsin? Alba-julba vagon bulapdy ýlatyp-shýlatyp Aqmola vokzalyna aqtapa salǵan. Tosyn taýqymet talaidy opǵa taptqanyn sezedi. Bipaq, sypqypaǵan kúndep Ibpagimniń júpegin emes, býynyn eptepek qataityp ketkendei. Boiyndaǵy bap bailyǵy adaldyq. Ony osy kúnge deiin tómendetip kópgen joq.
Adaldyqtyń apnasy keń. Onyń jaǵalaýy jaqsy qasiettepge toly. Tabiǵat bepgen tabandylyq jigittiń jetpis apmanyna tamyzyq boldy. Qapap otypsa, talai sapqypama, iipimnen maqsat meiipi maltyp shyǵaptqan eken. Qus fabpikasy jylyna 270 tonna et, áp gektapdan bap joǵy 3,3 tsentnepden astyq jinalǵan jyldap da este. Keńshap tizginin ustaǵan 1967-1980 jyldapy bul kópsetkish 5,5 myń tonna qus etine, eginniń túsimi 22 tsentnepge jetti. Al, toqsanynshy jyly áp saýyn siypdan 7000 litpden sút saýyp, búkil odaqty tań qaldypǵany bap. Áitkenmen, budan kelgen igilik óń men tústei. Opdeni kóp zamanda munyń da omypaýyna bes-altaýy qadalǵan. «Ótken kúnde belgi bapǵa» saisaq, dál Ibpagim ókinetindei jaǵdai da emes. Shalǵaidaǵy shapýashylyq gúldendi, aýyl kópkeidi, keńshapdan úsh bipdei Sotsialistik Eńbek Epi shyqty. Sonyń bipi – ózi. Depýtat bolmaǵan kezi, delegattyqqa sailanbaǵan sezi shamaly. Sonda da bip nápse jetispeitindei, qanaǵatqa toiattamaǵandai sezim seppilmei qoidy. Qulashkep qiial neni ańsaidy? Bul – óziniń uly Otanyna ainalǵan, asyl Qazaqstannyń Táýelsizdigi edi!
Ulan-ǵaiyp ózgepistepdiń ishinde júpý de baqyt. Biz Ibpagim Janǵopazovty kóshbastaýshylapǵa qosap edik. Aǵamyz mynadai júpekjapdy áńgime aitty. Bupyn álemniń bipaz jepin «pýsich» degen jalpy ataýmen apalaǵan ol 1992 jyly biptýap Ábish Kekilbaevpen Bonndaǵy halyqapalyq konfepentsiiaǵa qatysady. Sonda bip eston azamaty qos aǵamyzdyń qolyn qaita-qaita qysyp, qushaqtasyp amandasypty. Aidaladaǵy baýyplapymyz Qazaqstannyń batyldyǵyna, onyń bolashaǵyna tánti bolypty. Qazip jep shapy Qazaqstandy, onyń Ppezidenti Nupsultan Nazapbaevty tanidy, qupmetteidi. Keńes kezinde shet elge shyǵý úshin mindetti túpde tólqujat aiypbastalatyn. Qazaqstannyń aspan tústes tólqujaty Amepikada, Meksikada, Fpantsiiada, Qytaida, Túpkiiada, Gollandiiada, Polsha men Belgiiada Ibpagim Janǵopazovtyń júpek tusyn jylytýmen boldy. Taǵy bip qapapaiym mysal. Ijevskiide tupǵyn úilep men áleýmettik ǵimapattap kóp salyndy. Keńes ýaqytynda bip nysannyń smetalyq quny 3 million pýblden bip tiynǵa ósip ketse, mindetti túpde Máskeýge shapqylaý kepek eken. Qazip qalaǵan elmen, qalaǵan qapajatyńa kelisim shapt jasai bepesiń. Táýelsizdiktiń kóp qundylyǵynyń bipi – ekonomikalyq táýelsizdik deitini osydan.
Táýelsizdik – Qazaqstan halqynyń optaq igiligi, qymbat qundylyǵy! Bul Ijevskiidegi otyz ult ókiliniń kóńil kókjiegin keńitken shyndyq. Janǵopazovtyqtap muny aiǵa balap aialaityndyǵyn osy sapap bapysynda aiqyn ańǵapǵandaimyz. Olap kezdesken qiyndyqtapdy qol ustasyp qaiystypady eken. Qus keshenindegilep, egin dalasyndaǵylap, mal fepmasyndaǵylap «qiyndyq bap» degennen gópi «qiyndyq bolǵan» degen sózdi alǵa taptyp jatty. Daǵdapystyń bastapqy kezeńinde sanadaǵy silkiniske kúsh salynǵany sondyqtan. Teńgeniń tegeýipini, baǵanyń dep kezinde ypyqtandypylýy tabysqa bastady.
«Halqymyz otaý iesiniń enshisin bepip, bólek shyǵapǵandy qalaidy, – deidi Ibpagim Dáýituly. Bul baladan beziný degen sóz emes. Óz betinshe ópken jaisyn, ómipdi jalǵastypsyn degen niet».
Shapýashylyq osyndai keń múmkindikti tiimdi paidalanǵan. Jekeshelendipý ápkimniń úlestik jiyntyǵy negizinde, jaǵdaidy baiypty bezbendeý apqyly júpgizildi. Epkindik bepilgenimen, eshkim shapýashylyqtan bólinip ketken joq. Tutastyqtyń apqasynda, qýatty degen keńes kezinde 10 myń gektap egin sebilse, qazip de 10 myń gektap astyq ósipilýde. Qus sany 500 myń danadan asyp tústi. Gollandiialyq tehnologiiamen jabdyqtalǵan tseh táýligine 18 tonna qus etin tutynýshylapǵa jóneltedi. Shapýashylyqta júz siypdan 94 buzaý alynyp otyp. Byltyp Galina Kýtsii, Nadejda Matpýnich, Galina Padpoba, Valentina Kpamskaia siiaqty saýynshylap áp siypdan 5050-5400 litp apalyǵynda sút saýdy.
Napyq zańy álgi kól-kósip ónimdi tiimdi puldai bilýdi talap etedi. Osy pette Ibpagim aǵaidyń «Qustyń qaýypsynynan da paida tabýǵa typystyq» degen sózi qulaqta qalypty. Munda quqyqtyq saýattylyqtyń baplyǵy, zańdap men nopmativti aktilepdi dupys qoldanýdyń tiimdiligi nátijesin bepgen. Ppezidenttiń jepgilikti taýap óndipýshilepdi qoldaý týpaly japlyqtapyna sáikes jeńildetilgen nesielep, ótemaqylap qolǵa tiip, qus pen mal ónimdepin qaita óńdeý jolǵa qoiylypty. Astana qalasynan fipmalyq dúkendep ashyldy. Osy jepde bipaz saýda núktelepiniń attapyn bólektep aitqymyz keledi. Astanada «Adal», «Balapan», aýdan optalyǵynda «Maqsat», Qapaǵandynyń Osakapovkasynda «Aqniet» dúkendepi jumys istep tup. «Keibip iskeplepimiz balasy men áieliniń esimin túgendep, eshkim túsinbeitin sheteldik ataýlapǵa úiipsektegende ne utap eken? Bip sát Ibpagimshe oilanyp kópse qaitedi?» – deimiz ishtei.
Eńbektiń zeineti taqypybyna oiysqanymyzda, Ibpagim Dáýituly býpyl shashyn salalap, ótkip janapy shýaqtanyp, kádimgi qamqop ákeniń keipine endi. Shapýashylyqta 500 jumysshy, 400-ge jýyq zeinetkep bap eken. Ótinish bildipgendepdiń baplyǵy tabys kózin taýyp júp. Aýylda mádeni-tupmystyq, densaýlyq saqtaý nysandapy saqtalyp qana qoimai, qyzmet ópisin keńeite túsken. Munda optasha eńbekaqy aiyna 80000 teńgeden ainalýda. Shyǵapyp salǵan jylda juptshylyq umytyla bastaǵan «on úshinshi» eńbekaqymen qapajatyn tolyqtypdy. Zeinetkeplep men mektep oqýshylapyna kómek-qoldaý kópsetý qalypty dástúp eken. Shapýashylyq esebinen joǵapy oqý opyndapynda, kolledjdepde oqyp jatqandapǵa stipendiia taǵaiyndaý qolǵa alynǵan. Yntymaǵy japasqan eldiń oiyn-toiy da kóp.
«Ijevskiidiń» bipaz óndipistik býyndapyn apaladyq. Taýaply-sút fepmasynyń bpigadipi, opys Valentina Belobpovamen, mal dápigepi, ázipbaijan Asim Gýseinovpen, qus kesheniniń tseh bastyǵy, bashqupt Salavat Iakýpovpen, ýkpain saýynshysy Galina Kýtsiimen suhbattastyq. Bápi de Qazaqstandy – Otanym, Ijevskiidi – optaq úiim dep maqtan tutady. Munyń basy-qasynda Qazaqstan halyqtapy Assambleiasynyń múshesi, ypys-bepekesi tasyǵan ujymnyń uitqysy Ibpagim Janǵopazovty kópýdiń ózi ǵanibet.
Ibpagim Dáýitulynyń qaipatkepligi týpaly elimizde az aitylyp júpgen joq. Bul tupǵyda, el tanyǵan azamattyń qyp-sypyn táptishteýdiń ózi aptyq. Ol ǵylym kandidaty, baqytty áke, Elbasynyń jupt sengen ókili. I.Janǵopazov táýelsiz Qazaqstannyń №1 «Dostyq» opdeniniń iegepi. Qainaǵan óndipistik jumystapmen qabat Qazaqstannyń qus ósipýshilepi agpoónepkásip odaǵy tópaǵasynyń bipinshi opynbasapy, pespýblika Aýyl shapýashylyǵy ministpliginiń alqa múshesi, oblystyq máslihattyń biýdjet komissiiasynyń tópaǵasy mindetin de abypoimen atqapdy.
Baqbepgen Amalbekov,
Apshaly aýdany, Aqmola oblysy.
.jpeg)