– Áńgimemizdiń basynda islamdyq qarjy júiesiniń qurylý tarihyn az-kem áńgimelep berseńiz. Paiyzdyq ósimsiz qarjylandyrý tetigi qai kezden qoldanysqa ene bastady?
– Qazirgi zamanaýi islam banki júiesiniń damýy 1975 jyldan bastaldy dep aitsaq, qatelespeimiz. Sol jyly eki úlken oqiǵa boldy: birinshi – Saýd Arabiiasynyń Jidda qalasynda memleketaralyq mekeme – Islam damý banki qurylsa, ekinshi – Dýbai islam banki irge qalady. Alǵashqysy – halyqaralyq qarjy uiymy, keiingisi jekemenshik bank retinde jumysyn bastady. Qos mekemeniń de kózdegen basty maqsattary musylman qoǵamyna din qaǵidattaryna qaishy kelmeitin qarjylyq operatsiialardy júzege asyrýǵa, qarjylyq naryqqa aralasýǵa múmkindik berý bolatyn. Áýelgi qadam, mine, osylai bastaldy.
– Qazaqstanda islamdyq qarjylandyrýdyń basty qoldaýshysy – Elbasy Nursultan Nazarbaev. Onyń uiytqy bolýymen on úsh jyl buryn Almatyda Islam damý banki basqarýshylarynyń keńesi ótti. Bedeli óte joǵary, elý alty elden ministr deńgeiindegi arnaiy ókilder qatysqan mártebeli jiyn barysynda Memleket basshysy Islam damý bankiniń prezidenti, d-r Ahmed Mohamed Álimen kezdesken. Sonda kóptegen máseleler sóz bolyp, elimizde islam bankingin damytý keńinen talqylandy. Bizdiń islamdyq qarjy uiymdarymen bailanysymyz sol kezden bastalsa kerek. Álemdik islamdyq qarjy naryǵyna Qazaqstannyń qosylýy jóninde ne aitasyz?
– 1975 jyly bastalǵan qarjy júiesi búginge deiin úlken belesterdi baǵyndyryp, aýyz toltyryp aitarlyqtai jetistikterge jetti. Irgesin keńeitip, kóptegen elderdi qamtyp úlgerdi. Biraq dástúrli qarjy júiesimen salystyratyn bolsaq, áli de qulash sermeýdi qajet etedi. Aiaq baspaǵan asýlary jeterlik. Islam qarjy júiesiniń barlyq aktivteri (1,5 trillion dollar shamasynda) dástúrli qarjy júiesi aktivteriniń (300 trillion dollar shamasynda) bir paiyzyna da jetpeidi. Óitkeni, dástúrli qarjylyq uiymdardyń kóp jyldyq tarihy, damý joly jáne tájiribesi bar. Al jekelegen memlekettik turǵydan qarasaq, máselen Saýd Arabiiasynda islamdyq qarjy júiesiniń aktivteri 40-50 paiyzdy qamtidy. Kýveitte de osyndai shamada. Malaiziiada 27 paiyzdyń tóńiregin quraidy. Indoneziia, Túrkiia siiaqty musylman halqy kóp elderdiń ózinde bul kórsetkish 6 paiyzdyń arǵy-bergi jaǵynda. Biraq dál qazirgi tańda islam qarjy júiesiniń damý qarqyny óte joǵary deńgeide dep senimmen aita alamyz.
Bul júieni engizýdi endi bastaǵan Qazaqstan sekildi memleketterde kórsetkishter óte tómen bolǵanymen, ilgerileýge múmkindikter kóp. Nege? Sebebi, álgi Saýdiia, Malaiziia-syndy elder atalǵan júiege kezeń-kezeńimen qadam basty: aldymen islam bankteri quryldy, sodan keiin islamdyq saqtandyrý kompaniialary jumys bastady. Ile-shala qundy qaǵazdar naryǵy qalyptasty. Osylai tájiribe jinady. Endi osy júrilip ótken joldardy islamdyq qarjy júiesin jańa engizip jatqan memleketter daiyn model retinde qoldanyp, tez arada júzege asyra alady. Birinen keiin birin sozbaqtamai, barlyq kezeńdi bir sátte oryndaýǵa eshteńe kedergi emes.
Negizi, Qazaqstannyń álemdik islam qarjy júiesine qosylýy 2007 jyldardan bastalady. Sol tusta Qazaqstanda alǵash ret arnaiy konferentsiia uiymdastyryldy, alqaly jiynnyń nátijesinde islamdyq qarjy júiesin engizý boiynsha usynys tastaldy. 2009 jyly Qazaqstan Parlamenti osy júiege qatysty zańnamany qabyldady. Odan keiin bul qujatqa birneshe ret ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilip, jetildirile túskeninen habardarmyn.
– Qatelespesem, 1992-93 jyldary elimizde «Ál-Báraka Qazaqstan» degen islam banki ashylǵan. Alaida, qarjylyq uiym laýazymdy tulǵalar tarapynan jasalǵan kedergilerdiń saldarynan jumysyn toqtatýǵa májbúr bolǵan kórinedi. Osy oqiǵany oi eleginen ótkizip, suraǵym kelgeni, álemdegi jáne Qazaqstandaǵy islamdyq qarjy júiesiniń damýyna, qaryshty qadamdaryna qandai da bir kedergiler bar ma?
– Tek Qazaqstanda emes, jalpy álemdegi islamdyq qarjy júiesiniń damýyna kedergi keltirip jatqan jaǵdailardy úsh túrge bólýge bolady. Álem elderiniń bul júieni ózderinde qoldanýǵa, damytýǵa múddeli bolmaýynyń birinshi sebebi – salyq. Salyq boiynsha tiisti mekemeler tarapynan kóp saýaldar týyndap jatady. Islamdyq qarjy uiymdary qaǵidalarynyń biri – eger aqsha beriletin bolsa, onyń artynda mindetti túrde naqty ekonomikalyq áreket bolýy shart, belgili bir aktivteri bolýy tiis: taýar alý kerek nemese óndirý kerek nemese satylý kerek. Bir sózben aitqanda, ekonomikalyq balans saqtalǵany jón. Sondyqtan kóbinese, dástúrli salyq rejimine sáikes, bul jerde eki túrli salyq tóleýge týra keletindei kórinip turady. Negizi, osy tusta túsinikteme jumystary kerek-aq. Óitkeni, dástúrli bank bolsyn, islam banki bolsyn, taýarlardy klient úshin alady. Sondyqtan qaitken jaǵdaida da, dástúrli bankten az salyq tólenbeidi.
Ekinshi kedergi «islam» degen ataýy bolyp tur. «Islamdyq qarjy mekemeleri» degenge keibir memleket biligindegiler dini uiym retinde qaraidy. «Islamdyq bank bolǵannan keiin, onyń tutynýshylary – tek qana musylmandar» degen syqyldy túsinik, kózqaras bar. Shyndyǵynda, olai emes. Islamdyq qarjy uiymdary – kez kelgen azamatqa, ulttyń, dinniń ókiline qyzmet kórsetetin qarjylyq mekeme. Tutynýshylar qarjy mekemesiniń qyzmetine, usynǵan servisine mán beredi, naryqtyq jaǵdaimen salystyrady.
Túsindirý, jarnama, nasihat jumystarynyń azdyǵyn úshinshi túiin der edim. Memleket emes, jalpy halyq islamdyq qarjy mekemeleriniń barynan habardar bolǵanymen, onyń jumysy jaiynda bile bermeidi. Kóbisi onyń qyzmetin tym kúrdeli, qiyn dep oilaidy. Osy baǵyttaǵy sharýalar jalǵasa berse, bul da ýaqyt óte sheshiletinine senimim mol. Bizdiń, qarjy salasyndaǵy musylman ǵalymdardyń, sarapshylardyń aldyndaǵy mindet – joǵarydaǵy stereotipterdi buzý. Kez kelgen adam dástúrli bankterdiń jumysyn qalai túsinse, islamdyq qarjy mekemeleriniń tanymaldyǵyn da sondai deńgeige shyǵarýymyz qajet.
Osy úsh kedergini joia alsaq, islam bankteriniń belsendi damýyna múmkindigi de, áleýeti de jetedi. Búginde islamdyq qarjy mekemeleri álemniń kóptegen elinde – Japoniiada, Koreiada, Eýropanyń birneshe memleketinde, Avstraliiada bar. Olarda islamdyq uiymdardy qarjylyq qural retinde tanyp, damytý úrdisi qalyptasýda. Iaǵni, jańaǵy úsh sebepke qaramai, tiimdilikke den qoiǵan elder joq emes. Dese de, maqsatty isterimizdi durys júrgize bersek, álemdik qarjy jiyntyǵynyń elý paiyzy emes, on paiyzy emes, bes paiyzyna qol jetkizgenniń ózinde, on bes trillion dollarlyq naryqty ielener edik. Jalpy, qarjy álemindegi aktivter shamamen úsh júz trillion shamasynda. Sonyń bes paiyzy – on bes trillion dollar. Al bul – jetýge bolatyn meje.
– Sizdiń qazaq topyraǵyna at basyn burýyńyzdyń sebebin, maqsatyńyzdy aityp berseńiz.
– Shyn máninde, Qazaqstanda Prezidentterińiz Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen islamdyq qarjy júiesin damytý baǵytynda birshama jumystar atqaryldy. Zań turǵysynan da ońdy qadamdar bolǵanyn moiyndaý kerek. Biraq áli de úlken jobalar kezegin kútip tur. Menińshe, halyqaralyq naryqta mańyzy bar, aýqymdy ister jasalýy qajet. Al saparymnyń maqsaty – sondai irgeli sharýalar aldynda osyndaǵy qarjy uiymdarymen, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasymen jáne tiisti memlekettik mekemelermen kezdesýler ótkizý.
Álemniń kóptegen memleketterinde islamdyq qarjy uiymdaryn qurýǵa kómektestik, aiaqtarynan turýǵa atsalystyq. Iaǵni, bar tájiribemizdi paidalanyp, Qazaqstandyq mamandarǵa da islam qarjy júiesiniń praktikalyq mehanizmderin, ereksheligin, túrli joldaryn túsindirmekpiz. Máselen, keibir elde islamdyq qarjy júiesi týraly jalpy túsinik bolǵanymen, «Qalai jasalady?» degen saýalǵa kelgende, múdirip qalady. Tolyq bilmegen dúniesin eshkim qolǵa alǵysy kelmeidi. Bul bizdiń kúndelikti jumysymyz bolǵandyqtan, bilgenimizdi úiretý arqyly kúdikti seiiltip, jasalýy kerek naqty is-sharalardy kórsetip bersek deimiz. Sonymen qatar sala mamandarynyń saýaldaryna jan-jaqty jaýap qatyp, islamdyq qarjy ortalyqtarynyń irge keńeitýine kúsh salsaq degen oiymyz bar.
Zańnama jóninde aitsam, eń bastysy, bul salaǵa memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý kóńil kónshitedi. Zańdyq turǵydan yńǵailylyqty sezemiz. Osyndai jaǵdailarǵa qarap, Qazaqstannyń qarjy ortalyǵy bolýyna, onyń ishinde islamdyq qarjy ortalyǵy bolýyna múmkindigi de, áleýeti de bar dep aitar edim.
Territoriia jaǵynan alsaq, álemdegi eń úlken musylman memleketi – Qazaqstan. TMD-daǵy nemese Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikalyq qýattylyǵy óz aldyna. Endi islamdyq qarjy ortalyǵy bolýǵa naqty qadamdar jasasa, osy baǵyttaǵy jumystaryna septessek degen niet pen tilek – bizdiki. Negizgi maqsatymyz da – osy.
– Meniń bilýimshe, Qazaqstandaǵy islam bankteri iri korporativtik klientterge ǵana qyzmet kórsetedi. Endi bizdiń elimizdiń jekelegen turǵyndaryna, halyqqa baǵyttalǵan islamdyq qarjylandyrý júiesin qalyptastyrý úshin qandai qadamdar kerek?
– Taǵy da tájiribelerime súienip aitaiyn, islamdyq qarjy quraldaryn damyta túsýdiń kez kelgen memleket úshin eki joly bar. Bireýi – uzyn jol, ekinshisi – qysqa jol. Uzyn joly – tolyqqandy islamdyq bank litsenziiasyn ǵana engizý. Iaǵni, islamdyq qarjy quraldaryn usynǵysy keletin tarap jańadan bank ashýy kerek. Bul joldyń uzyn, uzaq merzimdi bolýy nelikten? Óitkeni, jańa bank ashý úshin úlken qarajat, turaqty investor, ózge de jaǵdailar kerek. Qazaqstandaǵy islamdyq bank boiynsha qabyldanǵan zańnama – uzaq jol. Biyl bireýi ashylady, kelesi jyly taǵy bir bank ashylady. Bul jolmen islamdyq qarjy júiesi damidy árine, alaida, baiaý qozǵalady.
Ekinshi jol – óte qysqa jáne qarapaiym halyqtyń qajetine jaraityn, suranysyn qanaǵattandyrýǵa ońtaily islamdyq qarjy terezelerin ashý. Iaǵni, zańnamany jetildirý arqyly kez kelgen dástúrli bank ishinen arnaiy bólimshe ashýǵa múmkindik berý qajet. Munyń basqarý tehnologiiasy, zańdyq qujaty álemdik tájiribede jasalǵan, daiyn. Sondyqtan muny Qazaqstanǵa qosymsha shyǵynsyz, úlken investitsiiasyz engize salý óte qiynǵa soqpaidy.
Taǵy aita keterligi, halyqaralyq naryqta «Sýkýk» degen islamdyq obligatsiia bar. Memlekettik deńgeide sýkýk shyǵaryp, halyqaralyq islamdyq qarjy uiymdaryna usyný kerek. Bul tek syrttan qarjy tartý úshin emes, memlekettiń islamdyq qarjy ortalyǵyn qalyptastyrýyna, damytýyna múddeli ekenin kórsetýde mańyzdy rol atqarady. Sol arqyly jekemenshik bankterdi, jeke investorlardy qozǵalysqa alyp keledi. Sondyqtan memlekettik nemese ulttyq sýkýk shyǵarý naryqtaǵy parovoz siiaqty, tiimdi qimylǵa itermeleidi.
– Islamdyq qarjy júiesi boiynsha bilim berý máselesin ózge memleketter qalai sheshti?
– Álemniń damyǵan, damýshy elderiniń bilim berý júielerinde, ýniversitetterinde arnaiy islamdyq ekonomika, islamdyq qarjy boiynsha praktikalyq sarapshylar ári ǵalymdar daiarlaityn baǵdarlamalar bar. Al Qazaqstanǵa keletin bolsaq, dál qazirgi sátte sizderge islamdyq qarjy júiesinen saýatty jastar komandasyn jasaqtaý óte mańyzdy. Óitkeni, islam ekonomikasy da jańa ekonomika bolyp sanalady.
Meniń estýimshe, Qazaqstanda jastardy shet memleketterde tegin oqytatyn «Bolashaq» baǵdarlamasy bar. Osy baǵdarlama arqyly da islam ekonomikasynyń bilikti mamandaryn ázirleýge keńes berer edim. Ekinshi, qysqa trening-kýrstar ótkizýge bolady. Óz basym jappai oqytý kerek degenmen kelispeimin. Aldymen, ózgeristerdi jasaityn adamdardy saýattandyrý qajet. Olardy negizgi bes topqa bólgen abzal. Birinshi – dini ǵalymdar. Iaǵni, ekonomika salasyn túsinýge qabiletti dini ǵalymdardyń bilimin jetildirý kerek. Shet elderden arnaiy mamandardy shaqyra bergenshe, múftiiatpen birigip, ekonomika salasyn túsinetin din ǵalymdarynyń bilimin arttyrǵan jón. Ekinshi – zańgerler. Jergilikti zańgerlerge islam qarjy júiesiniń qaǵidattary men erejelerin túsindirý qajet. Úshinshi – qarjygerler. Tórtinshi – memlekettik organdar. Óitkeni, júieni jasaǵannan keiin, ony qadaǵalaityn, qaraityn osy top. Besinshi – aýditorlar. Islamdyq qarjy turǵysynan aýdit jasai alatyn táýelsiz mamandardyń bolýy óte mańyzdy. Eń bastysy, osyndai bes topty qurǵan jón. Taǵy aitatynym, osylardyń barlyǵyn áýel bastan úilestiretin, halyqqa durys aqparat jetkizetin BAQ ókilderine de kýrstar, treningter arqyly islam qarjy júiesinen bilim berý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Ashat Raiqul, «Egemen Qazaqstan»
.jpeg)