Qazaqstan teńgesi taǵy quldyrap keledi. Oǵan, ádette, Brent markaly munai baǵasynyń tómendeýi túrtki bolsa, endi AQSh tarapynan Reseige qarsy jariialanǵan sanktsiialar negiz bolyp otyr. Teńge quldyramaýy úshin ne isteý kerek? Ulttyq valiýtany ne qutqara alady?
2014 jyldyń kúzinen bastalǵan devalvatsiiamen bir el bolyp kúresip kelemiz. QR Ulttyq Banki 2015 jyldyń tamyz aiyna sheiin teńgeniń ózge valiýtalarǵa qatysty qunyn jasandy túrde ustap turdy. Al odan keiin tirekti jiberip, interventsiia jasaýdy doǵardy. Sebebi Ulttyq Bank interventsiiaǵa aiyna 400-500 milliard teńge kólemin jumsaýyna tura keldi.
Ulttyq Banktiń resmi málimetine orai, 1 AQSh dollary 333,36 teńgege teń. Bul qazirgi Qazaqstan ekonomikasynyń qýaty boiynsha teńgeniń shynaiy qunyn kórsetedi. Sebebi Ulttyq Bank naryqqa aralasyp, teńgeniń baǵamyn jasandy túrde kóterip otyrǵan joq.
Dollardan arylý múmkin be?
AQSh dollaryna táýeldi bolmaý úshin árbir el halqynyń tutynýyn ózi tolyǵymen qamtamasyz ete bilýi kerek. Sebebi import jasaý úshin Qazaqstan halyqaralyq saýda valiýtasyn qoldanýǵa mindetti. Mysaly, Qazaqstan 2017 jyldyń sáýir aiynda 2,2 trillion AQSh dollary (35,72%) kólemindegi qarjyǵa import jasaǵan. Iaǵni, Qazaqstannyń sheteldik valiýtaǵa degen ishki suranysyn eskermegenniń ózinde, syrttan taýar alyp kelý úshin $2,2 trillion satyp alýǵa múddeli bolǵanbyz.
Dúniejúzinde eshbir el tolyǵymen dollardan aryla almaidy. Sebebi halyqaralyq qarjy júiesi AQSh dollary negizinde qurylǵan. Tipti, Soltústik Koreia da Qytaimen saýda jasaýy úshin AQSh dollaryna táýeldi. Degenmen, import kóleminen eksporty joǵary elder táýelsiz qarjy saiasatyn júrgize alady. Mysaly, Qytai, Japoniia, Úndistan jáne Aýstraliia elderi dedollarizatsiia úderisin sátti júzege asyryp jatyr.
Elimizdiń Ulttyq Banki nesie berý saiasaty men depozittik salymdardy baqylaý arqyly ishki naryqtaǵy amerikalyq dollarǵa degen suranysty azaitý saiasatyn jasap otyr. Naqtyraq aitar bolsaq, ekinshi deńgeili bankter nesie alý men depozit ashý protsesin teńgede jasaý tiimdiligin arttyrǵan. Mysaly, ulttyq valiýtada depozit ashsańyz, jyldyq ósimi 14-15 paiyz kóleminde bolsa, al AQSh dollarynda 1,5-2 paiyz ǵana ósedi.
Degenmen, bul qarjy saiasaty jetkiliksiz. Ol úshin Qazaqstan úkimeti men qarjy baqylaýshysy elimizdegi ózge sektorlardy damytýǵa kúsh salýy tiis. Basty nazardy aýyl sharýashylyǵyna salyp, ózimizdi ózimiz qamtamasyz etýdiń amalyn jasaý kerek.
Qai elder dollarǵa táýeldi?
Keibir elderdiń úkimeti óz ekonomikasyn ózderi nyǵaita almaidy. Mysaly, Ekvador, Zimbabve men Panama elderi resmi valiýta retinde AQSh dollaryn qoldanady. Sebebi ishki ekonomikalyq daǵdarystyń áserinen óz valiýtasyn qunsyzdandyryp alǵan. Jýyrda bul tizimge Argentina kirýi múmkin. Sebebi atalǵan eldiń syrtqy qaryzy jyldam ósip jatyr.
Ýrýgvai, Bagam araldary, Kambodja, Kosta Rika, Gaiti, Gondýras, Livan, Liberiia, Soltústik Koreia, Somali syndy elder ishki naryǵynda ekinshi valiýta retinde amerikalyq dollardy paidalanady.
Qalǵan elder tek syrtqy naryqta saýda jasaý kezinde, iaǵni eksport nemese import úshin AQSh dollaryn satyp alýǵa múddeli. Bul elderdiń tiziminde Qazaqstan da bar.
Afro men Azion
Afrika elderi kontinettiń qarjy saiasatyn óz qolyna alý úshin 2022 jyly jańa aimaqtyq valiýtany ainalymǵa shyǵarýdy kózdep otyr. "Afro" ataýyn iemdenetin valiýta Eýropa odaǵynyń eýrosy syndy memleket aralyq saýdada paidalaný josparlanǵan.
Al azion valiýtasy áli ideia kúiinde qalyp otyr. Sebebi Aziia naryǵy tym úlken jáne Qytai óz ekonomikasynyń qýatyn ózge eldermen bóliskisi kelmeidi. Azion valiýtasy Japoniia ekonomikasyna da teris áser etedi. Eger Azion naryqqa shyǵarylsa, eýro ainalymǵa engennen beri Eýropadaǵy damýshy elderdi daǵdarystan shyǵarý amalyn jasap júrgen Germaniianyń missiiasy Japoniiaǵa mindetteledi.
Kóptegen sarapshylar bul ideialardyń sátsiz ekenin aitady. Sebebi eýrony resmi valiýtasy retinde qabyldaǵan memlekettiń ekonomikasy sol valiýtanyń baǵamyna áser etedi. Mysaly, Shveitsariia Eýropanyń ortalyq bóliginde ornalasqan bolsa da, saiasatyn "konfederativti" dep jariialap, eýrony resmi valiýta retinde qabyldaǵan joq. Al Ulybritaniia Eýroodaq múshesi atanǵanymen, óz valiýtasyn naryqtan shyǵaryp tastaǵan joq.
Aziia naryǵynda Eýropaǵa qaraǵanda damyǵan elder qatary azdaý. Sonymen qatar, Aziiada aktivi joǵary halyqaralyq bankter men investitsiialyq qorlary az. Sondyqtan "azion" ideiasy Qazaqstan úshin de, búkil Aziia úshin de tiimsiz.
BRIKS
Braziliia, Resei, Úndistan, Qytai jáne Ońtústik Afrika Respýblikasy ekonomikalyq taýar ainalymyn biriktirý maqsatynda BRICS uiymyn qurdy. Uiymnyń basty maqsaty - halyqaralyq saýdadan AQSh dollaryn yǵystyrý. Atalǵan bes el BRIKS kelisimi arqyly naryqqa tolyqtai ózgeris engize almai jatqan bolsa da, ózara saýda barysyn, óz valiýtalarynda jasaýǵa tyrysyp keledi.
BRICS (Brazil, Russia, India, China, South Africa) uiymyna múshe el basshylarynyń 8-kezdesýi (2016, Úndistan)
Qazaqstan teńgesin ne qutqara alady?
Qazaqstannyń biýdjetin tolyqtyryp otyrǵan bir ǵana ekonomikalyq sektor bar. Ol - energetika. Naqtyraq aitar bolsaq, Qazaqstan munai men gazdy eksportqa shyǵarý arqyly kún kórip otyr. Sondyqtan munai baǵasy tómendese, teńge quldyraidy. El ekonomikasy qiyn jaǵdaiǵa tap bolady.
Energetika sektory Qazaqstan úshin óte tiimdi. Biraq biz ózge de sektorlardy damyta alamyz. Mysaly, Shveitsariia syndy bank sektoryn damytyp, sheteldik investorlardy tartý kerek. Oǵan ashyq ekonomika saiasatyn júrgizýge tiispiz. Ókinishke orai, bul ázirge qolymyzdan kelip otyrǵan joq. Odan keiin, Qazaqstandaǵy tarihi mańyzy bar mekender men tabiǵi zonalardy týristerge qoljetimdi etip, týrizmdi damytýǵa bolady. Bul úderis te baiaý jyljýda.
Importqa táýeldi bolmaý úshin Qazaqstan ishki naryqty ózin-ózi qamtamasyz etýi tiis. Mysaly, Qazaqstan halqy tutynatyn taýyq etiniń 52 paiyzy syrttan keledi. Osy syndy máselelerge nazar aýdarý arqyly el ekonomikasyn arttyrý kerek.
Joldas Órisbai, massaget.kz
