قازاقستان تەڭگەسٸ تاعى قۇلدىراپ كەلەدٸ. وعان, ەدەتتە, Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ تٷرتكٸ بولسا, ەندٸ اقش تاراپىنان رەسەيگە قارسى جارييالانعان سانكتسييالار نەگٸز بولىپ وتىر. تەڭگە قۇلدىراماۋى ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? ۇلتتىق ۆاليۋتانى نە قۇتقارا الادى?
2014 جىلدىڭ كٷزٸنەن باستالعان دەۆالۆاتسييامەن بٸر ەل بولىپ كٷرەسٸپ كەلەمٸز. قر ۇلتتىق بانكٸ 2015 جىلدىڭ تامىز ايىنا شەيٸن تەڭگەنٸڭ ٶزگە ۆاليۋتالارعا قاتىستى قۇنىن جاساندى تٷردە ۇستاپ تۇردى. ال ودان كەيٸن تٸرەكتٸ جٸبەرٸپ, ينتەرۆەنتسييا جاساۋدى دوعاردى. سەبەبٸ ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسيياعا ايىنا 400-500 ميلليارد تەڭگە كٶلەمٸن جۇمساۋىنا تۇرا كەلدٸ.
ۇلتتىق بانكتٸڭ رەسمي مەلٸمەتٸنە وراي, 1 اقش دوللارى 333,36 تەڭگەگە تەڭ. بۇل قازٸرگٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتى بويىنشا تەڭگەنٸڭ شىنايى قۇنىن كٶرسەتەدٸ. سەبەبٸ ۇلتتىق بانك نارىققا ارالاسىپ, تەڭگەنٸڭ باعامىن جاساندى تٷردە كٶتەرٸپ وتىرعان جوق.
دوللاردان ارىلۋ مٷمكٸن بە?
اقش دوللارىنا تەۋەلدٸ بولماۋ ٷشٸن ەربٸر ەل حالقىنىڭ تۇتىنۋىن ٶزٸ تولىعىمەن قامتاماسىز ەتە بٸلۋٸ كەرەك. سەبەبٸ يمپورت جاساۋ ٷشٸن قازاقستان حالىقارالىق ساۋدا ۆاليۋتاسىن قولدانۋعا مٸندەتتٸ. مىسالى, قازاقستان 2017 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا 2,2 تريلليون اقش دوللارى (35,72%) كٶلەمٸندەگٸ قارجىعا يمپورت جاساعان. ياعني, قازاقستاننىڭ شەتەلدٸك ۆاليۋتاعا دەگەن ٸشكٸ سۇرانىسىن ەسكەرمەگەننٸڭ ٶزٸندە, سىرتتان تاۋار الىپ كەلۋ ٷشٸن $2,2 تريلليون ساتىپ الۋعا مٷددەلٸ بولعانبىز.
دٷنيەجٷزٸندە ەشبٸر ەل تولىعىمەن دوللاردان ارىلا المايدى. سەبەبٸ حالىقارالىق قارجى جٷيەسٸ اقش دوللارى نەگٸزٸندە قۇرىلعان. تٸپتٸ, سولتٷستٸك كورەيا دا قىتايمەن ساۋدا جاساۋى ٷشٸن اقش دوللارىنا تەۋەلدٸ. دەگەنمەن, يمپورت كٶلەمٸنەن ەكسپورتى جوعارى ەلدەر تەۋەلسٸز قارجى ساياساتىن جٷرگٸزە الادى. مىسالى, قىتاي, جاپونييا, ٷندٸستان جەنە اۋسترالييا ەلدەرٸ دەدوللاريزاتسييا ٷدەرٸسٸن سەتتٸ جٷزەگە اسىرىپ جاتىر.
ەلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق بانكٸ نەسيە بەرۋ ساياساتى مەن دەپوزيتتٸك سالىمداردى باقىلاۋ ارقىلى ٸشكٸ نارىقتاعى امەريكالىق دوللارعا دەگەن سۇرانىستى ازايتۋ ساياساتىن جاساپ وتىر. ناقتىراق ايتار بولساق, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر نەسيە الۋ مەن دەپوزيت اشۋ پروتسەسٸن تەڭگەدە جاساۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرعان. مىسالى, ۇلتتىق ۆاليۋتادا دەپوزيت اشساڭىز, جىلدىق ٶسٸمٸ 14-15 پايىز كٶلەمٸندە بولسا, ال اقش دوللارىندا 1,5-2 پايىز عانا ٶسەدٸ.
دەگەنمەن, بۇل قارجى ساياساتى جەتكٸلٸكسٸز. ول ٷشٸن قازاقستان ٷكٸمەتٸ مەن قارجى باقىلاۋشىسى ەلٸمٸزدەگٸ ٶزگە سەكتورلاردى دامىتۋعا كٷش سالۋى تيٸس. باستى نازاردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالىپ, ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز قامتاماسىز ەتۋدٸڭ امالىن جاساۋ كەرەك.
قاي ەلدەر دوللارعا تەۋەلدٸ?
كەيبٸر ەلدەردٸڭ ٷكٸمەتٸ ٶز ەكونوميكاسىن ٶزدەرٸ نىعايتا المايدى. مىسالى, ەكۆادور, زيمبابۆە مەن پاناما ەلدەرٸ رەسمي ۆاليۋتا رەتٸندە اقش دوللارىن قولدانادى. سەبەبٸ ٸشكٸ ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەسەرٸنەن ٶز ۆاليۋتاسىن قۇنسىزداندىرىپ العان. جۋىردا بۇل تٸزٸمگە ارگەنتينا كٸرۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ اتالعان ەلدٸڭ سىرتقى قارىزى جىلدام ٶسٸپ جاتىر.
ۋرۋگۆاي, باگام ارالدارى, كامبودجا, كوستا ريكا, گايتي, گوندۋراس, ليۆان, ليبەرييا, سولتٷستٸك كورەيا, سومالي سىندى ەلدەر ٸشكٸ نارىعىندا ەكٸنشٸ ۆاليۋتا رەتٸندە امەريكالىق دوللاردى پايدالانادى.
قالعان ەلدەر تەك سىرتقى نارىقتا ساۋدا جاساۋ كەزٸندە, ياعني ەكسپورت نەمەسە يمپورت ٷشٸن اقش دوللارىن ساتىپ الۋعا مٷددەلٸ. بۇل ەلدەردٸڭ تٸزٸمٸندە قازاقستان دا بار.
افرو مەن ازيون
افريكا ەلدەرٸ كونتينەتتٸڭ قارجى ساياساتىن ٶز قولىنا الۋ ٷشٸن 2022 جىلى جاڭا ايماقتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا شىعارۋدى كٶزدەپ وتىر. "افرو" اتاۋىن يەمدەنەتٸن ۆاليۋتا ەۋروپا وداعىنىڭ ەۋروسى سىندى مەملەكەت ارالىق ساۋدادا پايدالانۋ جوسپارلانعان.
ال ازيون ۆاليۋتاسى ەلٸ يدەيا كٷيٸندە قالىپ وتىر. سەبەبٸ ازييا نارىعى تىم ٷلكەن جەنە قىتاي ٶز ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتىن ٶزگە ەلدەرمەن بٶلٸسكٸسٸ كەلمەيدٸ. ازيون ۆاليۋتاسى جاپونييا ەكونوميكاسىنا دا تەرٸس ەسەر ەتەدٸ. ەگەر ازيون نارىققا شىعارىلسا, ەۋرو اينالىمعا ەنگەننەن بەرٸ ەۋروپاداعى دامۋشى ەلدەردٸ داعدارىستان شىعارۋ امالىن جاساپ جٷرگەن گەرمانييانىڭ ميسسيياسى جاپونيياعا مٸندەتتەلەدٸ.
كٶپتەگەن ساراپشىلار بۇل يدەيالاردىڭ سەتسٸز ەكەنٸن ايتادى. سەبەبٸ ەۋرونى رەسمي ۆاليۋتاسى رەتٸندە قابىلداعان مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاسى سول ۆاليۋتانىڭ باعامىنا ەسەر ەتەدٸ. مىسالى, شۆەيتسارييا ەۋروپانىڭ ورتالىق بٶلٸگٸندە ورنالاسقان بولسا دا, ساياساتىن "كونفەدەراتيۆتٸ" دەپ جارييالاپ, ەۋرونى رەسمي ۆاليۋتا رەتٸندە قابىلداعان جوق. ال ۇلىبريتانييا ەۋرووداق مٷشەسٸ اتانعانىمەن, ٶز ۆاليۋتاسىن نارىقتان شىعارىپ تاستاعان جوق.
ازييا نارىعىندا ەۋروپاعا قاراعاندا دامىعان ەلدەر قاتارى ازداۋ. سونىمەن قاتار, ازييادا اكتيۆٸ جوعارى حالىقارالىق بانكتەر مەن ينۆەستيتسييالىق قورلارى از. سوندىقتان "ازيون" يدەياسى قازاقستان ٷشٸن دە, بٷكٸل ازييا ٷشٸن دە تيٸمسٸز.
بريكس
برازيلييا, رەسەي, ٷندٸستان, قىتاي جەنە وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق تاۋار اينالىمىن بٸرٸكتٸرۋ ماقساتىندا BRICS ۇيىمىن قۇردى. ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى - حالىقارالىق ساۋدادان اقش دوللارىن ىعىستىرۋ. اتالعان بەس ەل بريكس كەلٸسٸمٸ ارقىلى نارىققا تولىقتاي ٶزگەرٸس ەنگٸزە الماي جاتقان بولسا دا, ٶزارا ساۋدا بارىسىن, ٶز ۆاليۋتالارىندا جاساۋعا تىرىسىپ كەلەدٸ.
BRICS (Brazil, Russia, India, China, South Africa) ۇيىمىنا مٷشە ەل باسشىلارىنىڭ 8-كەزدەسۋٸ (2016, ٷندٸستان)
قازاقستان تەڭگەسٸن نە قۇتقارا الادى?
قازاقستاننىڭ بيۋدجەتٸن تولىقتىرىپ وتىرعان بٸر عانا ەكونوميكالىق سەكتور بار. ول - ەنەرگەتيكا. ناقتىراق ايتار بولساق, قازاقستان مۇناي مەن گازدى ەكسپورتقا شىعارۋ ارقىلى كٷن كٶرٸپ وتىر. سوندىقتان مۇناي باعاسى تٶمەندەسە, تەڭگە قۇلدىرايدى. ەل ەكونوميكاسى قيىن جاعدايعا تاپ بولادى.
ەنەرگەتيكا سەكتورى قازاقستان ٷشٸن ٶتە تيٸمدٸ. بٸراق بٸز ٶزگە دە سەكتورلاردى دامىتا الامىز. مىسالى, شۆەيتسارييا سىندى بانك سەكتورىن دامىتىپ, شەتەلدٸك ينۆەستورلاردى تارتۋ كەرەك. وعان اشىق ەكونوميكا ساياساتىن جٷرگٸزۋگە تيٸسپٸز. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل ەزٸرگە قولىمىزدان كەلٸپ وتىرعان جوق. ودان كەيٸن, قازاقستانداعى تاريحي ماڭىزى بار مەكەندەر مەن تابيعي زونالاردى تۋريستەرگە قولجەتٸمدٸ ەتٸپ, تۋريزمدٸ دامىتۋعا بولادى. بۇل ٷدەرٸس تە باياۋ جىلجۋدا.
يمپورتقا تەۋەلدٸ بولماۋ ٷشٸن قازاقستان ٸشكٸ نارىقتى ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس. مىسالى, قازاقستان حالقى تۇتىناتىن تاۋىق ەتٸنٸڭ 52 پايىزى سىرتتان كەلەدٸ. وسى سىندى مەسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىن ارتتىرۋ كەرەك.
جولداس ٶرٸسباي, massaget.kz
