Qazaqstan Respýblikasy Ata zańynyń absoliýtti normalarynyń biri – zaiyrlylyq. Táýelsizdikke qol jetkizgen kezden dini erkindikti pash etip, táý etip, qabyldaǵan alǵashqy zańdarymyzdyń biri – QR «Dini senim bostandyǵy jáne dini birlestikter týraly» Zańy bolatyn. Atalmysh zańnamaǵa zamana aǵysyna qarai birneshe ret tolyqtyrýlar jasalǵan-dy, al 2011 jyly QR «Dini qyzmet jáne dini birlestikter týraly» jańa zańy qabyldandy. Iaǵni, qazaq eli – zaiyrly memleketti ornyqtyrý ústinde. Onyń ishinde zaiyrlylyqtyń qazaqstandyq úlgisiniń negizin qalaýǵa talpynýda.
«Zaiyrlylyq» uǵymy
«Zaiyrly» sóziniń túbiri arab tilindegi «syrtqy» degen mándegi «zahir» sózinen kelip shyǵady. Qazaq tiliniń túsindirme sózdigine úńilsek, «zaiyr» sózi «anyq», «aiqyn», «ashyq» degen syn esimderdiń maǵynalaryn beredi. Osy «zaiyr» degen syn esimnen túrlengen «zaiyrly» sózi «bilgir», «bilimdar» degen maǵynalarǵa saiady (Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi/ Jalpy redaktsiiasyn basqarǵan T. Januzaqov. – Almaty: Daik-Press, 2008. – 968 b.). Demek, «zaiyrlylyq» dep «bilgirlikti», «bilimdarlyqty» atasaq bolady. Ókinishke orai, búgingi tańda «zaiyrlylyq» sózin batystan aýyp kelgen «laitsizm», «sekýliarizm», «svetskost» terminderiniń balamasy retinde túsinemiz. Qazaqstan Respýblikasyndaǵy zaiyrlylyq jańaǵy «bilimdarlyq» uǵymyna jaqyn dep bilsek jón siiaqty.
«Laitsizm» (frantsýz tilinde «Laïcisme») degenimiz – memleketti basqarýda qandai da bir dinge silteme jasamastan, memlekettiń dinderge degen beitaraptylyǵyn ustanatyn qaǵidat. Frantsýz tilindegi «laitsizm» sózi «dini emes adam», «dini adamnan ózge halyq» degen maǵynaǵa sai keletin latyn tilindegi «laicus» sózinen shyqqan. Rim imperiiasy dáýirinde dini adamdy «clerici», dini emes adamdy «laici» dep ataǵan ǵoi. Frantsiiada «Laïcité», «Laicisme» terminderi «materiialyq (ǵylymi) jáne ideialyq (dini) bolmystardy bir-birimen aralastyrmaý» degen maǵynany bildiredi. «Laitsizm» termininiń aǵylshyn tilindegi aýdarmasy «Secularity» sózi bolyp tabylady.
«Sekýliarizm» sózi «din jáne memleket isterin bir-birinen bólek ustaý» degen maǵyna beredi. Bul sóz latyn tilindegi «zaman» maǵynasyndaǵy «saeculum» sózinen shyqqan. «Laitsizm» men «sekýliarizm» sózderi orys tiline «zamanǵa sap túzeý» nemese «dúniege boi túzeý» degen maǵynadaǵy «svetskost» sózi túrinde endi.
Terminniń tarihi damýynyń nátijesinde katoliktik Eýropa men anglosaksondyq Eýropa arasynda bir niýans paida boldy. Katolik elderde laitsizm, al basqalarynda sekýliarizm oryn aldy. Laitsizmde din memlekettiń baqylaýynda bolsa, sekýliarizmde din men memleket bir-birinen táýelsiz sala bolyp tabylady. Protestanttyq jáne anglikandyq elderde sekýliarizm kúndelikti ómirdi belgilep otyratyn ómir súrý salty jáne dúniiaýi isterge dindi aralastyrmaý degen maǵyna beredi.
Zaiyrlylyq tarihy
Batys elderindegi zaiyrlylyq áleýmettik qajettilikten týyndaǵan qubylys bolsa, Qazaqstandaǵy zaiyrlylyq tarihi úderistiń nátijesi bolyp tabylady. Sol sebepten, Qazaqstan áleýmetindegi zaiyrlylyq dindarlyq pen senýshilikten oqshaýlanbaidy.
Batystaǵy zaiyrlylyq din men denominatsiialar, dindarlar men dinsizder arasyndaǵy kúres-qaqtyǵystardy toqtatý úshin paida boldy. Agressiiashyl ekstremizmnen arylǵan pikir men ar-ojdan bostandyǵyn qurmetteitin sana-sezimge qol jetkizý úshin ǵylymi jáne demokratiialyq qural retinde qalyptasty. Qazaqstan Respýblikasyndaǵy zaiyrlylyq bolsa, dinsizdik alqabyndaǵy dinsizder ústemdiginiń qiraýy jaǵdaiynda qalyptasqan qundylyq bolyp tabylady.
Bastapqyda Batysta hristiandyq «patshaniki – patshaǵa, qudaidiki – qudaiǵa» dep atalatyn din men memleket isterin bir-birinen bólý qaǵidatyn ustanǵan bolatyn. Shirkeý jáne din qyzmetshileri, ásirese memlekettiń álsizdigin, tipti «joqtyǵyn» dep te aitsaq durys bolar, paidalanyp, kez kelgen nársede, onyń ishinde memlekette de óz ústemdigin ornatqan edi. Bunysyna da qanaǵattanbastan túrli syltaýmen dinge qyzmet etpeitin, grekshe «laikos», latynsha «laicus» («halyqtyq», «halyqshyl») dep atalatyn adamdardy, toptardy, qaýymdar men taptardy azaptai bastady. Inkvizitsiia jii qoldanyldy.
Eýropanyń bileýshilerine ainalǵan papalar krest joryqtaryn uiymdastyrdy, patshalardy taqtan alyp, taqqa otyrǵyzdy, qalaǵan eldi quryp, qalamaǵanyn qyrdy. Ortaǵasyrlyq Eýropada mal-múliktiń úshten ekisi (2/3), jerdiń úshten biri (1/3)jáne kiristiń jartysy (1/2) papalardyń qolynda boldy.
Hristiandyq tarihynyń uzaq bir kezeńinde adamdardyń dini ári dinsiz ómirin bilep-tóstedi. Sondyqtan, ortaǵasyrlyq ekonomikalyq ómirdi shirkeýden bólip elestetý múmkin emes. Ózin Qudaiǵa tapsyryp, monastyrde ońashalanǵan adamdar ǵibadatpen qatar aýyl sharýashylyǵy, saýda-sattyq jáne bankirlikpen ainalysty. Orta ǵasyrlarda búkil egindik jerlerdiń úshten ekisi (2/3), odan túsken kiristiń úshten biri (1/3) shirkeýge tiesili edi. Shirkeý – qazirgi ýaqytta da Eýropanyń eń iri kapitalisteriniń biri.
Qalai bolǵanda da, munshama saiasi, áleýmettik jáne ekonomikalyq kúsh pen múmkindikke ie shirkeýge qarsy baǵyttalǵan dushpandyq áýeli ony sektalar men shirkeýlerge bóldi. Eń sońynda shirkeý barlyq nársesin, saiasi, áleýmettik jáne ekonomikalyq kúsh-qýaty men múmkindikterin halyqshyldarmen bólisýge májbúr boldy. Din men memleket nemese shirkeý men memleket arasyndaǵy bul bóliniske, iaǵni jańasha qarym-qatynasqa, biliktiń mundai jańa sipatyna «zaiyrlylyq» degen ataý berildi.
Eýropa halyqtarynyń basynan ótkergen bul tarihi úderisti jaqsy túsiný úshin mynadai eki faktordyń oryn alǵandyǵyn eske alý kerek. Birinshisi, Eýropa halyqtarynda áleýmettik taptardyń qalyptasyp, ózara qaishylyqtarǵa barýy bolsa, ekinshisi, hristiandyqtyń bolmysty bir-birinen táýelsiz rýhani jáne dúniiaýi kategoriialar turǵysynan qarastyratyn dýalistik dúnietanymǵa ie bolýy edi. Bul eki faktor óte mańyzdy. Sebebi, zaiyrlylyq hristiandyqtyń dástúrli dúnietanymynda dúniiaýi men rýhani álemdi bir-birinen bólip qarastyrýynan týyndaǵan. Nátijesinde, Batystyń hristiandyq qoǵamy «dindar» jáne «zaiyrly» degen eki áleýmettik topqa bólindi. Dindardyń qaraýyna rýhani ister kirse, zaiyrlynyń qaraýyna dúniiaýi ister kirdi.
Qoǵamdyq qurylym jaǵynan bul eki áleýmettik top «shirkeý» men «memleket» aiasynda shoǵyrlandy. Hristiandyq filosofiianyń iri ókili sanalatyn Áýlie Avgýstinniń pikirinshe «civitas dei» dep atalatyn «qudaidyń memleketiniń» qasynda «civitas terrena» dep atalatyn «jerdegi memleket» bar. «Civitas dei – shirkeý», al «civitas terrena – memleket» dep qabyldaǵan shirkeý Rim imperiiasynda zańdy tulǵaǵa ainalyp, imperiia qulaǵannan keiin onyń saiasi, ákimshilik, quqyqtyq júielerin ózine yńǵailastyryp aldy. Sóitip, memleket bolýdyń barlyq elementterine qol jetkizdi. «Kanondyq quqyq» dep atalatyn katoliktik quqyq arqyly «zańshyǵarýshy bilikti», monopolist retinde bilim berý, mádeniet, halyq sanyn tirkeý siiaqty halyqqa qyzmet kórsetý isteri arqyly «atqarýshy bilikti», tek dindardy ǵana emes, zaiyrlyny da jazaǵa tartý arqyly «sot biligin» qolyna shoǵyrlandyrdy. Osylaisha, shirkeý VIII ǵasyrda Rim qalasy men onyń tóńiregindegi syiǵa tartylǵan jerlerde óz memleketin qurǵan bolatyn (Búgingi Vatikan memleketimen shatastyrmaǵan jón. Vatikandy Papaǵa B.Mýssolini syiǵa tartqan).
Dúniiaýi-rýhani bólinistiń basqa bir kórinisin saiasi biliktiń memleket pen shirkeý arasynda bóliniske salynýynan baiqai alamyz. Memlekettik bilik «regnum» («patshalyq») dep atalsa, shirkeý biligi «sacerdotium» («poptyq») dep ataldy. Hristiandyqtyń tarihynda bul eki bilik kózi ózara ústemdik úshin kúresip keldi. Bul kúreste keide shirkeý memleketterdiń ústinen qaraityn qurylym sipatyna ie bolyp, imperatorlar men korolderdi bilegen bolsa, keide memleketter shirkeýdi basqardy. Eki bilik kóziniń arasyndaǵy bul kúres Frantsiiada 1905 jyly teoriialyq turǵydan ekeýiniń de óz salasyndaǵy erkindigin esepke alatyn «laitsizm» («zaiyrlylyq») atty din saiasatymen aiaqtaldy.
Bastapqyda musylmandardyń Jerorta teńizin jaýlap alýy áýelden saýda-sattyqpen ainalysatyn Batys Eýropany Jerorta teńizinen alshaqtatqan bolatyn. Bul faktor eki mańyzdy nátije týyndatty. Birinshisi, ózderin Rim imperiiasynyń jalǵasy sanaǵan karolingter hristiandyq ideologiiasyn islamǵa qarsy qoiyp, memleket ishinde shirkeýdiń ústemdigin moiyndady. Dindarlardy joǵary laýazymdy qyzmetterge taǵaiyndap, jergilikti shirkeýlerge memlekettik jerdiń keń alqaptaryn syiǵa tartyp, salyqtyń onnan bir bóligin (1/10) ielenýge ruqsat berdi. Ekinshisi, Eýropanyń «feodalizmge», jer ielenýshilikke negizdelgen aristokratiialyq (aqsúiekter) júiege ótýi boldy. Saýda joldarynan qol úzgen Eýropa egin sharýashylyǵyna negizdelgen qoǵamǵa ainaldy. Karolingter dáýirinde «memlekettik qyzmetker» dep atalatyn jaýaptylar ortalyq bilik álsiregennen keiin jergilikti mal-múlikti iemdený arqyly aristokrattarǵa ainaldy. Bul aqsúiekterdiń jersiz jataqtardy ant ishkizý arqyly ózderine basybaily etýiniń nátijesinde feodalizm paida boldy. Feodalizm júiesinde ekonomikalyq jáne rýhani ústemdik pen oqý-jazý monopoliiasyn qolynda ustaǵan shirkeý eń mańyzdy orynǵa ie boldy. Katolitsizm feodalizmniń ideologiialyq qarýyna ainaldy.
Musylmandardyń jaýlap alý áreketiniń toqtaýy men krest joryqtary Batys Eýropanyń Jerorta teńizindegi saýdasyn jandandyrdy. Jańa kásip oryndarynyń paida bolýy nátijesindegi jerge basybaily jas jataqtardyń aýyldan qalaǵa aǵylýy býrjýaziia tabynyń qalyptasýyna jol ashty. Bul jańa tapty quraǵan bosqyndar óz myrzalarynyń olardy taýyp alyp, jerine qaitarýynan qoryqty. Sol sebepten feodalizmge jáne onyń ideologiiasy bolyp tabylatyn katolitsizmge qarsy jańa bir qala quqyǵyn qalyptastyrdy. Býrjýaziianyń ekinshi qanaty ziialylar baspahanalardyń paida bolýy men kitap basylymdarynyń artýynyń arqasynda ekonomikalyq táýelsizdikke qol jetkizip, oilaryn erkin jazyp, býrjýaziialyq kózqarastardy halyqqa jaidy. Shirkeý men aqsúiekterge qarsylyǵyn jazý arqyly bildirdi.
Korolder bolsa, tabys kózinen aiyrylǵan aqsúiekterden bet buryp, qarjy kózine ainalǵan býrjýaziiaǵa qoldaý kórsete bastady. Papalardyń ústemdigine qarsy bolǵan korolder endigi jerde «patshanikin – patshaǵa, qudaidikin – qudaiǵa óteńder» degen saiasatty ustanýǵa kiristi.
Qazaqstan Respýblikasy konstitýtsiiasynyń Frantsiia konstitýtsiiasy negizinde ázirlengendigin esepke ala otyryp, hristiandyqtyń tarihynda frantsýzdardyń dinge qatysty ustanǵan saiasatyn tórtke bólip jiktesek bolady. Olar:
1) bir dindi qoldap, basqa dinderge tyiym salǵan saiasaty (ortaǵasyrlyq Frantsiia);
2) bir dindi qoldai otyryp, ekinshi dárejeli dep tanyǵan dinderdiń qyzmetine ruqsat berip, olardy da belgili bir dárejede qoldaǵan saiasaty (Uly Frantsýz tóńkerisi jyldarynyń qarsańynadǵy Frantsiia);
3) eshbir dinge qoldaý kórsetpesten, keibir dinderdiń qyzmetine ruqsat berip, olardy belgili bir dárejede qoldaǵan saiasaty (1801-1905 jj. aralyǵyndaǵy Frantsiia).Elzas-Lotaringiia aýmaǵynda áli kúnge deiin osy saiasat qoldanylýda;
4) teoriia turǵysynan shirkeý men memlekettiń óz aralarynda táýelsiz qyzmet jasaýyna jaǵdai jasaityn jáne memlekettiń eshbir dindi moiyndamaityn, eshbirine qoldaý kórsetpeitin, «zaiyrlylyq» dep atalatyn saiasaty (1905 jyldan bergi qazirgi Frantsiia).
Qysqasy, zaiyrlylyq Frantsiiada hristiandyqtyń dástúrli dúniiaýi-rýhani aiyrmashylyǵynan jáne Frantsiianyń ulttyq memleket túsinigi men katolik shirkeýiniń ǵalamdyq ideologiiasy arasyndaǵy qaqtyǵystan týyndaǵan memlekettik sipat bolyp tabylady. Batys qoǵamynda dindar emes halyqqa jáne memleketke shirkeý men dindarlar qysym tanytqan bolatyn. Bul qysym sheginen shyqqanda kópshilik birigip, shirkeý men dindarlardyń astamshylyǵynan qutylý úshin olarǵa qarsy uzaqqa sozylǵan kúres nátijesinde jeńiske jetken edi. Osylaisha, Batys qoǵamynda shirkeý men memleket, dindar men dindar emes áleýmettik toptar arasynda yqpal men kúsh tepe-teńdigin qamtamasyz etken zaiyrlylyq ornady. Batys álemindegi zaiyrlylyq qoǵamnyń áleýmettik beibit ómirdi, dindar emes adamdar men áleýmettik toptardyń kóbirek erkindikti, memlekettiń kóbirek táýelsizdikti qajetsinýinen týyndaǵandyǵyn umytpaǵan jón.
Nátijesinde Batystyń keibir jerlerinde zaiyrly, keibir jerlerinde jartylai zaiyrly, keibir jerlerinde sóz júzinde zaiyrly, kei jerinde tolyqqandy dini nemese kerisinshe dinsiz elderden quralǵan jaiy bar.
Qazaqstanda bolsa, zaiyrlylyq qaǵidaty el damýynyń, qoǵam sanasynyń jańǵyrýynyń sharty bolyp tabylady. Zaiyrlylyqtyń arqasynda «azamattyq teńdik», «eńbeksúigishtik», «adaldyq», «ǵylym men bilimge degen qurmet», «zaiyrly el» qundylyqtarynan quralǵan «Máńgilik El» jalpyulttyq patriottyq ideiasy júzege asyrylmaq. Atalmysh baǵytta Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2015 jylǵy 28 jeltoqsandaǵy №147 Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblikasy Qazaqstandyq biregeilik pen birlikti nyǵaitý jáne damytý tujyrymdamasy» iske qosyldy.
Qoǵamdyq sana jańǵyrýy
Ústimzdegi jyly Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti, Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda Qazaqstannyń maqsaty – álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý bolyp tabylatyndyǵyn taǵy bir ret atap kórsetti. Elbasynyń pikirinshe maqsatqa jetý úshin qazaqstandyqtardyń sanasy isinen ozyp júrýi, iaǵni odan buryn jańǵyryp otyrýy tiis. HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisi búgingi zamannyń bolmysyna sai kelmeidi. Ózgerý úshin zaman aǵymyna ikemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boiǵa sińirý kerek. Zamana synynan súrinbei ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna ainaldyra bilý qajet.
Jańǵyrý ulttyq sananyń túrli poliýsterin qiynnan qiystyryp, jarastyra alatyn qudiretimen mańyzdy. Halyq tarihy men ulttyq salt-dástúri aldaǵy órkendeýdiń berik dińi bolýy tiis. Bul rette, tutas qoǵamnyń jáne árbir qazaqstandyqtyń sanasyn jańǵyrtýdyń birneshe baǵytyn Elbasy atap ótti:
1. Básekelik qabilet;
2. Pragmatizm;
3. Ulttyq biregeilikti saqtaý;
4. Bilimniń saltanat qurýy;
5. Qazaqstannyń revoliýtsiialyq emes, evoliýtsiialyq damýy.
Elbasy qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negizgi qaǵidalaryn qalyptastyrý jáne zaman synaǵyna laiyqty tótep berý úshin aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn birneshe joba usyndy:
1. Qazaq tilin birtindep latyn álipbiine kóshirý;
2. Qoǵamdyq jáne gýmanitarlyq ǵylymdar boiynsha «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn qolǵa alý
3. «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alý;
4. Halyq sanasyna jalpyulttyq qasietti oryndar uǵymyn sińirý;
5. «Jahandaǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniet» jobasyn iske asyrý;
6. «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyn iske asyrý.
Qoǵamdyq sananyń jańǵyrýy úshin azamattardyń zaman aǵymyna sanaly túrde beiimdelýge qabiletti bolýy kerek. Zamanǵa sáikes jańǵyrý mindeti barlyq qoǵamdardyń aldynda tur. Barsha qazaqstandyq jańǵyrý ideiasynyń mańyzyn tereń túsine bilýi tiis. Jańa jaǵdaida jańǵyrý degenimiz Qazaqstan damýynyń eń basty qaǵidaty ‒ zaiyrlylyq negizinde ǵana júzege asatyndyǵyn umytpaǵanymyz abzal.
Baimahanov B.K.
QR DIAQM DIK Mádenietter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy Taldaý bóliminiń jetekshisi, t.ǵ.k.
