قازاقستان دامۋىنىڭ زايىرلى قاعيداتى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتا زاڭىنىڭ ابسوليۋتتٸ نورمالارىنىڭ بٸرٸ  – زايىرلىلىق. تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن كەزدەن دٸني ەركٸندٸكتٸ پاش ەتٸپ, تەۋ ەتٸپ, قابىلداعان العاشقى زاڭدارىمىزدىڭ بٸرٸ – قر «دٸني سەنٸم بوستاندىعى جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭى بولاتىن. اتالمىش زاڭناماعا زامانا اعىسىنا قاراي بٸرنەشە رەت تولىقتىرۋلار جاسالعان-دى, ال 2011 جىلى قر «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭى قابىلداندى. ياعني, قازاق ەلٸ – زايىرلى مەملەكەتتٸ ورنىقتىرۋ ٷستٸندە. ونىڭ ٸشٸندە زايىرلىلىقتىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋعا تالپىنۋدا.

«زايىرلىلىق» ۇعىمى

«زايىرلى» سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸ اراب تٸلٸندەگٸ «سىرتقى» دەگەن مەندەگٸ «زاحير» سٶزٸنەن كەلٸپ شىعادى. قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸنە ٷڭٸلسەك, «زايىر» سٶزٸ «انىق», «ايقىن», «اشىق» دەگەن سىن ەسٸمدەردٸڭ ماعىنالارىن بەرەدٸ. وسى «زايىر» دەگەن سىن ەسٸمنەن تٷرلەنگەن «زايىرلى» سٶزٸ «بٸلگٸر», «بٸلٸمدار» دەگەن ماعىنالارعا سايادى (قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ/ جالپى رەداكتسيياسىن باسقارعان ت. جانۇزاقوۆ. – الماتى: دايك-پرەسس, 2008. – 968 ب.). دەمەك, «زايىرلىلىق» دەپ «بٸلگٸرلٸكتٸ», «بٸلٸمدارلىقتى» اتاساق بولادى. ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸنگٸ تاڭدا «زايىرلىلىق» سٶزٸن باتىستان اۋىپ كەلگەن  «لايتسيزم», «سەكۋلياريزم», «سۆەتسكوست» تەرميندەرٸنٸڭ بالاماسى رەتٸندە تٷسٸنەمٸز. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زايىرلىلىق جاڭاعى «بٸلٸمدارلىق» ۇعىمىنا جاقىن دەپ بٸلسەك جٶن سيياقتى.

«لايتسيزم» (فرانتسۋز تٸلٸندە «Laïcisme») دەگەنٸمٸز – مەملەكەتتٸ باسقارۋدا قانداي دا بٸر دٸنگە سٸلتەمە جاساماستان, مەملەكەتتٸڭ دٸندەرگە دەگەن بەيتاراپتىلىعىن ۇستاناتىن قاعيدات. فرانتسۋز تٸلٸندەگٸ «لايتسيزم» سٶزٸ «دٸني ەمەس ادام», «دٸني ادامنان ٶزگە حالىق» دەگەن ماعىناعا ساي كەلەتٸن  لاتىن تٸلٸندەگٸ «laicus» سٶزٸنەن شىققان. ريم يمپەريياسى دەۋٸرٸندە دٸني ادامدى «clerici», دٸني ەمەس ادامدى «laici» دەپ اتاعان عوي. فرانتسييادا «Laïcité», «Laicisme» تەرميندەرٸ «ماتەرييالىق (عىلىمي) جەنە يدەيالىق (دٸني) بولمىستاردى بٸر-بٸرٸمەن ارالاستىرماۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. «لايتسيزم» تەرمينٸنٸڭ اعىلشىن تٸلٸندەگٸ اۋدارماسى «Secularity» سٶزٸ بولىپ تابىلادى.

«سەكۋلياريزم» سٶزٸ «دٸن جەنە مەملەكەت ٸستەرٸن بٸر-بٸرٸنەن بٶلەك ۇستاۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بۇل سٶز لاتىن تٸلٸندەگٸ «زامان» ماعىناسىنداعى «saeculum» سٶزٸنەن شىققان. «لايتسيزم» مەن «سەكۋلياريزم» سٶزدەرٸ ورىس تٸلٸنە «زامانعا ساپ تٷزەۋ» نەمەسە «دٷنيەگە بوي تٷزەۋ» دەگەن ماعىناداعى «سۆەتسكوست» سٶزٸ تٷرٸندە ەندٸ.

تەرميننٸڭ تاريحي دامۋىنىڭ نەتيجەسٸندە كاتوليكتٸك ەۋروپا مەن انگلوساكسوندىق ەۋروپا اراسىندا بٸر نيۋانس پايدا بولدى. كاتوليك ەلدەردە لايتسيزم, ال باسقالارىندا سەكۋلياريزم ورىن الدى. لايتسيزمدە دٸن مەملەكەتتٸڭ باقىلاۋىندا بولسا, سەكۋلياريزمدە دٸن مەن مەملەكەت بٸر-بٸرٸنەن تەۋەلسٸز سالا بولىپ تابىلادى. پروتەستانتتىق جەنە انگليكاندىق ەلدەردە سەكۋلياريزم كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸ بەلگٸلەپ وتىراتىن ٶمٸر سٷرۋ سالتى جەنە دٷنيياۋي ٸستەرگە دٸندٸ ارالاستىرماۋ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.

زايىرلىلىق تاريحى

باتىس ەلدەرٸندەگٸ زايىرلىلىق ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان قۇبىلىس بولسا, قازاقستانداعى زايىرلىلىق تاريحي ٷدەرٸستٸڭ نەتيجەسٸ بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتەن, قازاقستان ەلەۋمەتٸندەگٸ زايىرلىلىق دٸندارلىق پەن سەنۋشٸلٸكتەن وقشاۋلانبايدى.

باتىستاعى زايىرلىلىق دٸن مەن دەنوميناتسييالار, دٸندارلار مەن دٸنسٸزدەر اراسىنداعى كٷرەس-قاقتىعىستاردى توقتاتۋ ٷشٸن پايدا بولدى. اگرەسسيياشىل ەكسترەميزمنەن ارىلعان پٸكٸر مەن ار-وجدان بوستاندىعىن قۇرمەتتەيتٸن سانا-سەزٸمگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن عىلىمي جەنە دەموكراتييالىق قۇرال رەتٸندە قالىپتاستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى زايىرلىلىق بولسا, دٸنسٸزدٸك القابىنداعى دٸنسٸزدەر ٷستەمدٸگٸنٸڭ قيراۋى جاعدايىندا قالىپتاسقان قۇندىلىق بولىپ تابىلادى.

باستاپقىدا باتىستا حريستياندىق «پاتشانٸكٸ – پاتشاعا, قۇدايدٸكٸ – قۇدايعا» دەپ اتالاتىن دٸن مەن مەملەكەت ٸستەرٸن بٸر-بٸرٸنەن بٶلۋ قاعيداتىن ۇستانعان بولاتىن. شٸركەۋ جەنە دٸن قىزمەتشٸلەرٸ, ەسٸرەسە مەملەكەتتٸڭ ەلسٸزدٸگٸن, تٸپتٸ «جوقتىعىن» دەپ تە ايتساق دۇرىس بولار, پايدالانىپ, كەز كەلگەن نەرسەدە, ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتە دە ٶز ٷستەمدٸگٸن ورناتقان ەدٸ. بۇنىسىنا دا قاناعاتتانباستان تٷرلٸ سىلتاۋمەن دٸنگە قىزمەت ەتپەيتٸن, گرەكشە «laikos», لاتىنشا «laicus» («حالىقتىق», «حالىقشىل») دەپ اتالاتىن ادامداردى, توپتاردى, قاۋىمدار مەن تاپتاردى ازاپتاي باستادى. ينكۆيزيتسييا جيٸ قولدانىلدى.

ەۋروپانىڭ بيلەۋشٸلەرٸنە اينالعان پاپالار كرەست جورىقتارىن ۇيىمداستىردى, پاتشالاردى تاقتان الىپ, تاققا وتىرعىزدى, قالاعان ەلدٸ قۇرىپ, قالاماعانىن قىردى. ورتاعاسىرلىق ەۋروپادا مال-مٷلٸكتٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸ (2/3), جەردٸڭ ٷشتەن بٸرٸ (1/3)جەنە كٸرٸستٸڭ جارتىسى (1/2) پاپالاردىڭ قولىندا بولدى.

حريستياندىق تاريحىنىڭ ۇزاق بٸر كەزەڭٸندە ادامداردىڭ دٸني ەرٸ دٸنسٸز ٶمٸرٸن بيلەپ-تٶستەدٸ. سوندىقتان, ورتاعاسىرلىق ەكونوميكالىق ٶمٸردٸ شٸركەۋدەن بٶلٸپ ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶزٸن قۇدايعا تاپسىرىپ, موناستىردە وڭاشالانعان ادامدار عيباداتپەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا-ساتتىق جەنە بانكيرلٸكپەن اينالىستى. ورتا عاسىرلاردا بٷكٸل ەگٸندٸك جەرلەردٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸ (2/3), ودان تٷسكەن كٸرٸستٸڭ ٷشتەن بٸرٸ (1/3) شٸركەۋگە تيەسٸلٸ ەدٸ. شٸركەۋ – قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا ەۋروپانىڭ ەڭ ٸرٸ كاپيتاليستەرٸنٸڭ بٸرٸ.

قالاي بولعاندا دا, مۇنشاما ساياسي, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق كٷش پەن مٷمكٸندٸككە يە شٸركەۋگە قارسى باعىتتالعان دۇشپاندىق ەۋەلٸ ونى سەكتالار مەن شٸركەۋلەرگە بٶلدٸ. ەڭ سوڭىندا شٸركەۋ بارلىق نەرسەسٸن, ساياسي, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق كٷش-قۋاتى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن حالىقشىلدارمەن بٶلٸسۋگە مەجبٷر بولدى. دٸن مەن مەملەكەت نەمەسە شٸركەۋ مەن مەملەكەت اراسىنداعى بۇل بٶلٸنٸسكە, ياعني جاڭاشا قارىم-قاتىناسقا, بيلٸكتٸڭ مۇنداي جاڭا سيپاتىنا «زايىرلىلىق» دەگەن اتاۋ بەرٸلدٸ.

ەۋروپا حالىقتارىنىڭ باسىنان ٶتكەرگەن بۇل تاريحي ٷدەرٸستٸ جاقسى تٷسٸنۋ ٷشٸن مىناداي ەكٸ فاكتوردىڭ ورىن العاندىعىن ەسكە الۋ كەرەك. بٸرٸنشٸسٸ, ەۋروپا حالىقتارىندا ەلەۋمەتتٸك تاپتاردىڭ قالىپتاسىپ, ٶزارا قايشىلىقتارعا بارۋى بولسا, ەكٸنشٸسٸ, حريستياندىقتىڭ بولمىستى بٸر-بٸرٸنەن تەۋەلسٸز رۋحاني جەنە دٷنيياۋي كاتەگورييالار تۇرعىسىنان قاراستىراتىن دۋاليستٸك دٷنيەتانىمعا يە بولۋى ەدٸ. بۇل ەكٸ فاكتور ٶتە ماڭىزدى. سەبەبٸ, زايىرلىلىق حريستياندىقتىڭ دەستٷرلٸ دٷنيەتانىمىندا دٷنيياۋي مەن رۋحاني ەلەمدٸ بٸر-بٸرٸنەن بٶلٸپ قاراستىرۋىنان تۋىنداعان. نەتيجەسٸندە, باتىستىڭ حريستياندىق قوعامى «دٸندار» جەنە «زايىرلى» دەگەن ەكٸ ەلەۋمەتتٸك توپقا بٶلٸندٸ. دٸنداردىڭ قاراۋىنا رۋحاني ٸستەر كٸرسە, زايىرلىنىڭ قاراۋىنا دٷنيياۋي ٸستەر كٸردٸ.

قوعامدىق قۇرىلىم جاعىنان بۇل ەكٸ ەلەۋمەتتٸك توپ «شٸركەۋ» مەن «مەملەكەت» اياسىندا شوعىرلاندى. حريستياندىق فيلوسوفييانىڭ ٸرٸ ٶكٸلٸ سانالاتىن ەۋليە اۆگۋستيننٸڭ پٸكٸرٸنشە «civitas dei» دەپ اتالاتىن «قۇدايدىڭ مەملەكەتٸنٸڭ» قاسىندا «civitas terrena» دەپ اتالاتىن «جەردەگٸ مەملەكەت» بار. «Civitas dei – شٸركەۋ», ال «civitas terrena – مەملەكەت» دەپ قابىلداعان شٸركەۋ ريم يمپەريياسىندا زاڭدى تۇلعاعا اينالىپ, يمپەرييا قۇلاعاننان كەيٸن ونىڭ ساياسي, ەكٸمشٸلٸك, قۇقىقتىق جٷيەلەرٸن ٶزٸنە ىڭعايلاستىرىپ الدى. سٶيتٸپ, مەملەكەت بولۋدىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرٸنە قول جەتكٸزدٸ. «كانوندىق قۇقىق» دەپ اتالاتىن كاتوليكتٸك قۇقىق ارقىلى «زاڭشىعارۋشى بيلٸكتٸ», مونوپوليست رەتٸندە بٸلٸم بەرۋ, مەدەنيەت, حالىق سانىن تٸركەۋ سيياقتى حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ٸستەرٸ ارقىلى «اتقارۋشى بيلٸكتٸ», تەك دٸنداردى عانا ەمەس, زايىرلىنى دا جازاعا تارتۋ ارقىلى «سوت بيلٸگٸن» قولىنا شوعىرلاندىردى. وسىلايشا, شٸركەۋ Vٸٸٸ عاسىردا ريم قالاسى مەن ونىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ سىيعا تارتىلعان جەرلەردە ٶز مەملەكەتٸن قۇرعان بولاتىن (بٷگٸنگٸ ۆاتيكان مەملەكەتٸمەن شاتاستىرماعان جٶن. ۆاتيكاندى پاپاعا ب.مۋسسوليني سىيعا تارتقان).

دٷنيياۋي-رۋحاني بٶلٸنٸستٸڭ باسقا بٸر كٶرٸنٸسٸن ساياسي بيلٸكتٸڭ مەملەكەت پەن شٸركەۋ اراسىندا بٶلٸنٸسكە سالىنۋىنان بايقاي الامىز. مەملەكەتتٸك بيلٸك «regnum» («پاتشالىق») دەپ اتالسا, شٸركەۋ بيلٸگٸ «sacerdotium» («پوپتىق») دەپ اتالدى. حريستياندىقتىڭ تاريحىندا بۇل ەكٸ بيلٸك كٶزٸ ٶزارا ٷستەمدٸك ٷشٸن كٷرەسٸپ كەلدٸ. بۇل كٷرەستە كەيدە شٸركەۋ مەملەكەتتەردٸڭ ٷستٸنەن قارايتىن قۇرىلىم سيپاتىنا يە بولىپ, يمپەراتورلار مەن كورولدەردٸ بيلەگەن بولسا, كەيدە مەملەكەتتەر شٸركەۋدٸ باسقاردى. ەكٸ بيلٸك كٶزٸنٸڭ اراسىنداعى بۇل كٷرەس فرانتسييادا 1905 جىلى تەورييالىق تۇرعىدان ەكەۋٸنٸڭ دە ٶز سالاسىنداعى ەركٸندٸگٸن ەسەپكە الاتىن «لايتسيزم» («زايىرلىلىق») اتتى دٸن ساياساتىمەن اياقتالدى.

باستاپقىدا مۇسىلمانداردىڭ جەرورتا تەڭٸزٸن جاۋلاپ الۋى ەۋەلدەن ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن باتىس ەۋروپانى جەرورتا تەڭٸزٸنەن الشاقتاتقان بولاتىن. بۇل فاكتور ەكٸ ماڭىزدى نەتيجە تۋىنداتتى. بٸرٸنشٸسٸ, ٶزدەرٸن ريم يمپەريياسىنىڭ جالعاسى ساناعان كارولينگتەر حريستياندىق يدەولوگيياسىن يسلامعا قارسى قويىپ, مەملەكەت ٸشٸندە شٸركەۋدٸڭ ٷستەمدٸگٸن مويىندادى. دٸندارلاردى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تاعايىنداپ, جەرگٸلٸكتٸ شٸركەۋلەرگە مەملەكەتتٸك جەردٸڭ كەڭ القاپتارىن سىيعا تارتىپ, سالىقتىڭ وننان بٸر بٶلٸگٸن (1/10) يەلەنۋگە رۇقسات بەردٸ. ەكٸنشٸسٸ, ەۋروپانىڭ «فەوداليزمگە», جەر يەلەنۋشٸلٸككە نەگٸزدەلگەن اريستوكراتييالىق (اقسٷيەكتەر) جٷيەگە ٶتۋٸ بولدى. ساۋدا جولدارىنان قول ٷزگەن ەۋروپا ەگٸن شارۋاشىلىعىنا نەگٸزدەلگەن قوعامعا اينالدى. كارولينگتەر دەۋٸرٸندە «مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر» دەپ اتالاتىن جاۋاپتىلار ورتالىق بيلٸك ەلسٸرەگەننەن كەيٸن جەرگٸلٸكتٸ مال-مٷلٸكتٸ يەمدەنۋ ارقىلى اريستوكراتتارعا اينالدى. بۇل اقسٷيەكتەردٸڭ جەرسٸز جاتاقتاردى انت ٸشكٸزۋ ارقىلى ٶزدەرٸنە باسىبايلى ەتۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە فەوداليزم پايدا بولدى. فەوداليزم جٷيەسٸندە ەكونوميكالىق جەنە رۋحاني ٷستەمدٸك پەن وقۋ-جازۋ مونوپوليياسىن قولىندا ۇستاعان شٸركەۋ ەڭ ماڭىزدى ورىنعا يە بولدى. كاتوليتسيزم فەوداليزمنٸڭ يدەولوگييالىق قارۋىنا اينالدى.

مۇسىلمانداردىڭ جاۋلاپ الۋ ەرەكەتٸنٸڭ توقتاۋى مەن كرەست جورىقتارى باتىس ەۋروپانىڭ جەرورتا تەڭٸزٸندەگٸ ساۋداسىن جانداندىردى. جاڭا كەسٸپ ورىندارىنىڭ پايدا بولۋى نەتيجەسٸندەگٸ جەرگە باسىبايلى جاس جاتاقتاردىڭ اۋىلدان قالاعا اعىلۋى بۋرجۋازييا تابىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. بۇل جاڭا تاپتى قۇراعان بوسقىندار ٶز مىرزالارىنىڭ ولاردى تاۋىپ الىپ, جەرٸنە قايتارۋىنان قورىقتى. سول سەبەپتەن فەوداليزمگە جەنە ونىڭ يدەولوگيياسى بولىپ تابىلاتىن كاتوليتسيزمگە قارسى جاڭا بٸر قالا قۇقىعىن قالىپتاستىردى. بۋرجۋازييانىڭ ەكٸنشٸ قاناتى زييالىلار باسپاحانالاردىڭ پايدا بولۋى مەن كٸتاپ باسىلىمدارىنىڭ ارتۋىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزٸپ, ويلارىن ەركٸن جازىپ, بۋرجۋازييالىق كٶزقاراستاردى حالىققا جايدى. شٸركەۋ مەن اقسٷيەكتەرگە قارسىلىعىن جازۋ ارقىلى بٸلدٸردٸ.

كورولدەر بولسا, تابىس كٶزٸنەن ايىرىلعان اقسٷيەكتەردەن بەت بۇرىپ, قارجى كٶزٸنە اينالعان بۋرجۋازيياعا قولداۋ كٶرسەتە باستادى. پاپالاردىڭ ٷستەمدٸگٸنە قارسى بولعان كورولدەر ەندٸگٸ جەردە «پاتشانٸكٸن – پاتشاعا, قۇدايدٸكٸن – قۇدايعا ٶتەڭدەر» دەگەن ساياساتتى ۇستانۋعا كٸرٸستٸ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ فرانتسييا كونستيتۋتسيياسى نەگٸزٸندە ەزٸرلەنگەندٸگٸن ەسەپكە الا وتىرىپ, حريستياندىقتىڭ تاريحىندا فرانتسۋزداردىڭ دٸنگە قاتىستى ۇستانعان ساياساتىن تٶرتكە بٶلٸپ جٸكتەسەك بولادى. ولار:

1) بٸر دٸندٸ قولداپ, باسقا دٸندەرگە تىيىم سالعان ساياساتى (ورتاعاسىرلىق فرانتسييا);

2) بٸر دٸندٸ قولداي وتىرىپ, ەكٸنشٸ دەرەجەلٸ دەپ تانىعان دٸندەردٸڭ قىزمەتٸنە رۇقسات بەرٸپ, ولاردى دا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قولداعان ساياساتى (ۇلى فرانتسۋز تٶڭكەرٸسٸ جىلدارىنىڭ قارساڭىنادعى فرانتسييا);

3) ەشبٸر دٸنگە قولداۋ كٶرسەتپەستەن, كەيبٸر دٸندەردٸڭ قىزمەتٸنە رۇقسات بەرٸپ, ولاردى بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قولداعان ساياساتى (1801-1905 جج. ارالىعىنداعى فرانتسييا).ەلزاس-لوتارينگييا اۋماعىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن وسى ساياسات قولدانىلۋدا;

4) تەورييا تۇرعىسىنان شٸركەۋ مەن مەملەكەتتٸڭ ٶز ارالارىندا تەۋەلسٸز قىزمەت جاساۋىنا جاعداي جاسايتىن جەنە مەملەكەتتٸڭ ەشبٸر دٸندٸ مويىندامايتىن, ەشبٸرٸنە قولداۋ كٶرسەتپەيتٸن, «زايىرلىلىق» دەپ اتالاتىن ساياساتى (1905 جىلدان بەرگٸ قازٸرگٸ فرانتسييا).

قىسقاسى, زايىرلىلىق فرانتسييادا حريستياندىقتىڭ دەستٷرلٸ دٷنيياۋي-رۋحاني ايىرماشىلىعىنان جەنە فرانتسييانىڭ ۇلتتىق مەملەكەت تٷسٸنٸگٸ مەن كاتوليك شٸركەۋٸنٸڭ عالامدىق يدەولوگيياسى اراسىنداعى قاقتىعىستان تۋىنداعان مەملەكەتتٸك سيپات بولىپ تابىلادى. باتىس قوعامىندا دٸندار ەمەس حالىققا جەنە مەملەكەتكە شٸركەۋ مەن دٸندارلار قىسىم تانىتقان بولاتىن. بۇل قىسىم شەگٸنەن شىققاندا كٶپشٸلٸك بٸرٸگٸپ, شٸركەۋ مەن دٸندارلاردىڭ استامشىلىعىنان قۇتىلۋ ٷشٸن ولارعا قارسى ۇزاققا سوزىلعان كٷرەس نەتيجەسٸندە جەڭٸسكە جەتكەن ەدٸ. وسىلايشا, باتىس قوعامىندا شٸركەۋ مەن مەملەكەت, دٸندار مەن دٸندار ەمەس ەلەۋمەتتٸك توپتار اراسىندا ىقپال مەن كٷش تەپە-تەڭدٸگٸن قامتاماسىز ەتكەن زايىرلىلىق ورنادى. باتىس ەلەمٸندەگٸ زايىرلىلىق قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك بەيبٸت ٶمٸردٸ, دٸندار ەمەس ادامدار مەن ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ كٶبٸرەك ەركٸندٸكتٸ, مەملەكەتتٸڭ كٶبٸرەك تەۋەلسٸزدٸكتٸ قاجەتسٸنۋٸنەن تۋىنداعاندىعىن ۇمىتپاعان جٶن.

نەتيجەسٸندە باتىستىڭ كەيبٸر جەرلەرٸندە زايىرلى, كەيبٸر جەرلەرٸندە جارتىلاي زايىرلى, كەيبٸر جەرلەرٸندە سٶز جٷزٸندە زايىرلى, كەي جەرٸندە تولىققاندى دٸني نەمەسە كەرٸسٸنشە دٸنسٸز ەلدەردەن قۇرالعان جايى بار.

قازاقستاندا بولسا, زايىرلىلىق قاعيداتى ەل دامۋىنىڭ, قوعام ساناسىنىڭ جاڭعىرۋىنىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. زايىرلىلىقتىڭ ارقاسىندا «ازاماتتىق تەڭدٸك», «ەڭبەكسٷيگٸشتٸك», «ادالدىق», «عىلىم مەن بٸلٸمگە دەگەن قۇرمەت», «زايىرلى ەل» قۇندىلىقتارىنان قۇرالعان «مەڭگٸلٸك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسى جٷزەگە اسىرىلماق. اتالمىش باعىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2015 جىلعى 28 جەلتوقسانداعى №147 جارلىعىمەن بەكٸتٸلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازاقستاندىق بٸرەگەيلٸك پەن بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ جەنە دامىتۋ تۇجىرىمداماسى» ٸسكە قوسىلدى.

قوعامدىق سانا جاڭعىرۋى

ٷستٸمزدەگٸ جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ ماقساتى – ەلەمدەگٸ ەڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن تاعى بٸر رەت اتاپ كٶرسەتتٸ. ەلباسىنىڭ پٸكٸرٸنشە ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن قازاقستاندىقتاردىڭ ساناسى ٸسٸنەن وزىپ جٷرۋٸ, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى تيٸس. حح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ٷلگٸسٸ بٷگٸنگٸ زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەيدٸ. ٶزگەرۋ ٷشٸن زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا دەۋٸردٸڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا سٸڭٸرۋ كەرەك. زامانا سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن وزىق دەستٷرلەردٸ تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا بٸلۋ قاجەت.

جاڭعىرۋ ۇلتتىق سانانىڭ تٷرلٸ پوليۋستەرٸن قيىننان قيىستىرىپ, جاراستىرا الاتىن قۇدٸرەتٸمەن ماڭىزدى. حالىق تاريحى مەن ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸ الداعى ٶركەندەۋدٸڭ بەرٸك دٸڭٸ بولۋى تيٸس. بۇل رەتتە, تۇتاس قوعامنىڭ جەنە ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ بٸرنەشە باعىتىن ەلباسى اتاپ ٶتتٸ:

1. بەسەكەلٸك قابٸلەت;

2. پراگماتيزم;

3. ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ;

4. بٸلٸمنٸڭ سالتانات قۇرۋى;

5. قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسييالىق ەمەس, ەۆوليۋتسييالىق دامۋى.

ەلباسى قوعامدىق سانا جاڭعىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋ جەنە زامان سىناعىنا لايىقتى تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن الداعى جىلداردا مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت بولاتىن بٸرنەشە جوبا ۇسىندى:

1. قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ;

2. قوعامدىق جەنە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق بٸلٸم. قازاق تٸلٸندەگٸ 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الۋ

3. «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋ;

4. حالىق ساناسىنا جالپىۇلتتىق قاسيەتتٸ ورىندار ۇعىمىن سٸڭٸرۋ;

5. «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مەدەنيەت» جوباسىن ٸسكە اسىرۋ;

6. «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسىن ٸسكە اسىرۋ.

قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋى ٷشٸن ازاماتتاردىڭ زامان اعىمىنا سانالى تٷردە بەيٸمدەلۋگە قابٸلەتتٸ بولۋى كەرەك. زامانعا سەيكەس جاڭعىرۋ مٸندەتٸ بارلىق قوعامداردىڭ الدىندا تۇر. بارشا قازاقستاندىق جاڭعىرۋ يدەياسىنىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تٷسٸنە بٸلۋٸ تيٸس. جاڭا جاعدايدا جاڭعىرۋ دەگەنٸمٸز قازاقستان دامۋىنىڭ ەڭ باستى قاعيداتى ‒ زايىرلىلىق نەگٸزٸندە عانا جٷزەگە اساتىندىعىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

بايماحانوۆ ب.ك.

قر دٸاقم دٸك مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸڭ حالىقارالىق ورتالىعى تالداۋ بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ, ت.ع.ك.

ۇلت پورتالى