The Washington Times basylymynda (AQSh) Qazaqstandaǵy sońǵy saiasi reformalarǵa arnalǵan maqala jariialandy.
Maqalanyń avtory - London saiasi zertteýler ortalyǵynyń qyzmetkeri, AQSh-tyń Teńiz jaiaý áskeri korpýsynyń 20 jyldyq eńbek ótili bar ardageri, Tramptyń Ardagerler keńesiniń teń tóraǵasy Djessi Djein Daff. Ol sailaýdaǵy áielder men jastarǵa arnalǵan kvotalardy «barlyq demokratiialyq reformatorlar men belsendiler úshin monýmentaldyq seismikalyq serpindilik» dep baǵalady.
Prezident Tramptyń óz qyzmetine kirisken kezden bastap, ol búkil álem úkimetterine demokratiialyq reformalar, erkindik idealdaryn ilgeriletý, ádilettilik pen teńdik qajettiligi týraly aitqan. Onyń prezidenttik úgit naýqany bólikteriniń biri – úkimettiń shetelderdiń isterine aralasa otyryp jumsaǵan adami jáne qarjy qorlarynyń úlken qoryna siltep, syrtqy saiasi baǵdarǵa izoliatsionizm pozitsiiasy bolǵan.
«Ult qurý» – Býsh ýaqytyndaǵy mantra, mundai aralasý sheteldegi demokratiianyń ilgeriletýdiń jalǵyz ádisi retinde qarastyrylǵan, qazirgi kezde ol artta qaldy.
Ol elder men olardyń kóshbasshylary ózderiniń memlekettik organdary men júielerin demokratiialandyrý boiynsha sharalardy ózdiginen qabyldaityn júieni qurǵan. Osyndai áreketterdi yntalandyrý qabilettiligi ol úshin biregei bolyp tabylady, jáne ol bul yntalandyrýdy qurýǵa talpynyp júr.
Qazaqstan – Ortalyq Aziiadaǵy memleket, sońǵy jyldary ol kúrdeli demokratiialyq reformalar júrgizgen eldiń tamasha úlgisi bolyp otyr.
Prezident Tramp Qazaqstannyń burynǵy prezidenti Nursultan Nazarbaevpen Aq úide 2018 jyldyń qańtarynda kezdesken. Saiasi protsesterde demokratiialyq reformalardy júzege asyrý nietin tanytyp otyrǵan biregei traektoriiasyn esepke ala otyryp, Aq úi ákimshiliginiń Qazaqstanǵa degen qarym-qatynasy erekshe.
Biylǵy jyldyń tamyz aiynda Qazaqstanda ótkiziletin saiasi praimeriz aldynda eldiń bilik partiiasy «Nur Otan» ashyq jáne saiasi básekelestikti yntalandyrý, saiasi protseste azamattyq belsendilikti ilgeriletý, sondai-aq eldegi áielder men jastar úshin múmkindikterdi keńeitýge arnalǵan birqatar biregei demokratiialyq hattamany bekitken.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev bul reformalardy Parlament oppozitsiiasy aldynda qorǵaǵan. Qazaqstan tarihynda alǵash ret ashyq praimeriz ótedi. Bul basqarýshy partiianyń kandidattary men qoǵam ókilderiniń arasynda tiimdi ózara árekettestikti jeńildetýge kómektesedi. Bul úlgi sondai-aq kandidattardy sheteldik tulǵalar tarapynan qarjylandyrýǵa tyiym salý úshin qabyldanǵan naqty sharalardyń arqasynda kandidattar arasyndaǵy básekelestikti yntalandyrady.
Sondai-aq, kandidattar arasynda barlyq azamattarǵa kórsetiletin mindetti kópshilik jaryssózder júrgiziledi. Bul olarǵa daýys berý kezinde dáiekti sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi. Pikirtalas sondai-aq «Nur Otan» partiiasynyń Qazaqstanda quryp, engizip júrgen júieniń demokratiialyq sipatyn qoldaýǵa kómektesedi.
Partiianyń bastapqy irikteý protsesi úshin iske qosqan kvotalar júiesi – Qazaqstannyń bastan keship otyrǵan demokratiialyq reformalar men damý kólemin tanytyp otyr. Bastapqy protseste kandidattardyń kem degende 30 paiyzy áiel, sondai-aq 20 paiyzy – jastar bolýy tiis. Bul eki kvotany qalyptastyrýdy yntalandyrýdyń qos sipaty bar.
Birinshiden, áieldik kvota – áielderdiń quqyqtary men múmkindikteriniń keńeiý, olardyń saiasi jáne azamattyq protseske qatysýyna septigin tigizedi. Jastarǵa keler bolsaq, bul olardy sailaý jáne demokratiialyq protseske aralasýǵa itermeleidi. Praimeriz jas urpaqqa basqarýshy partiianyń jetekshilik qyzmetterine sailanýǵa jáne úkimettik sheshimderge qatysýǵa múmkindigi bar kandidattardy tańdaýǵa jol ashady.
«Nur Otan» partiiasynyń bastamasymen qurylǵan bul reformalar Qazaqstanda qalyptastyrylyp otyrǵan jańa saiasi mádeniettiń bir bóligi bolyp tabylady. Bul – el múddesin qorǵap otyrǵan básekelestikke túsken saiasi filosofiia men kózqarastardy tanytatyn partiia. Bul damytylyp otyrǵan demokratiialyq mádeniet kelissózder men pikirler múmkindigin, jáne kópshiliktegi azamattyq belsendilikke járdemdesýdi tanytyp otyr.
Kvotalardyń osyndai tájiribesi Batys Eýropanyń Belgiia, Frantsiia jáne Germaniia siiaqty damyǵan elderinde bar bolǵanymen, bul Qazaqstan sekildi damý jolyndaǵy ortalyq-aziialyq el úshin teńdesi joq faktor bolyp tabylady. Bul – demokratiialyq reformashylar men belsendiler úshin kúrdeli ári seismikalyq ilgerileý.
Amerika azamatshasy retinde, basqa halyqtardyń da odaqtastarymyz siiaqty bizdiń baǵaly demokratiialyq modelimiz ben sailaý protsesine elikteýge tyrysyp otyrǵanyn kórý meni jaqsy sezimde qaldyrady.
Saiasi júiesinde uzaqmerzimdi ári tiimdi demokratiialyq reformalardy ilgeriletý bastamasyn ózine júktegen Qazaqstan siiaqty elderdiń bolashaǵy zor bolyp kórinedi. Bizge osyndai kúsh salýǵa nazar aýdartyp, ol qajet jerde moiyndalýyna nazar aýdartý jaýapkershiligi júktelgen. Atap aitqanda, Qazaqstan men «Nur Otan» partiiasy úlken qurmetke laiyqty.
Djessi Djein Daff,
AQSh teńizdegi jaiaý ásker korpýsynyń 20 jyldyq eńbek ótili bar ardageri,
Londondaǵy saiasi zertteýler ortalyǵynyń qyzmetkeri jáne
Tramp Ardagerler keńesiniń teń tóraǵasy.
