Qazaqstandyq saiasattanýshy Andrei Chebotarev «Qazaqstan-2020: Koronadaǵdaryspen kúres jáne jańa reformalar» atty analitikalyq baiandamasyn jariia etti. Sarapshy halyqtyń ómiri men turmys-tirshiligine, el ekonomikasyna pandemiianyń áserin jiti taldap, Úkimettiń naqty qandai sharalar qabyldaǵanyn tereń zerttegen, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Bilim berý salasy
Andrei Chebotarevtyń zertteýine sáikes, 2020 jyly iske asyrylǵan nemese 2021 jylǵa josparlanǵan áleýmettik sipattaǵy sharalar pandemiia jaǵdaiynda qazaqstandyq qoǵamnyń túrli sanattary men toptaryn qoldaýdy, sondai-aq jaǵdaidy jaqsartýdy jáne ony tiisti salalarda qamtamasyz etetin tetikterge baǵdarlaýdy biriktiredi. Olar Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ekinshi jáne úshinshi otyrystarynda jáne Memleket basshysynyń Joldaýynda basa aitylǵan.
Saiasattanýshy atap ótken QR Úkimetiniń bilim berý salasyndaǵy sheshimderiniń ishinde kelesi sharalar bar:
• Pedagog mamandyǵyn tańdaǵan úmitkerlerge qoiylatyn talaptardy arttyrý maqsatynda olardyń osy mamandyqqa beiimdiligin anyqtaý úshin belgili bir pedagogikalyq jaǵdailardy sheshý jónindegi arnaiy emtihan tapsyrýdy engizý. Bul atalǵan adamdardyń balalarmen qarym-qatynas jasai bilýin, gýmanizm, shydamdylyq, ádildik, onyń ishinde erekshe bilim alý qajettilikteri bar balalarǵa beijai qaramaý deńgeiin anyqtaýǵa múmkindik beredi;
• 2020 jyldyń 1 qyrkúieginen bastap bolashaq pedagogter úshin shákirtaqy mólsheri 26 myń teńgeden 42 myń teńgege deiin, al doktoranttar úshin 102 498 teńgeden 150 myń teńgege deiin artty;
• JOO oqytýshylarynyń jalaqysyn arttyrý maqsatynda joǵary jáne joǵary oqý ornynan keiingi bilim granttarynyń quny artty;
• QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń oqýlyqtardy tsifrlyq oqý basylymdaryna kezeń-kezeńimen kóshirý josparynyń jobasy ázirlendi;
• QR BǴM 24.07.2012 jylǵy №344 «Oqýlyqtardy, oqý-ádistemelik keshender men oqý-ádistemelik quraldardy daiyndaý, saraptaý, aprobatsiialaý jáne monitoring júrgizý, basyp shyǵarý jónindegi jumysty uiymdastyrý qaǵidalaryn bekitý týraly» buiryǵyna ǵylymi jáne pedagogikalyq saraptama men aprobatsiiany júrgizý sapasyna qoiylatyn talaptardy kúsheitý bóliginde ózgerister engizildi;
• Tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý uiymdarynda akademiialyq derbestikti, sonyń ishinde bilim berý baǵdarlamalaryn jasaý jáne kredittik tehnologiiany engizý boiynsha másele pysyqtaldy;
• Tolyqqandy oqý protsesine qajetti barlyq fýnktsiialar jiyntyǵy qarastyrylǵan biryńǵai integratsiialanǵan bilim berý onlain-platformasy qamtamasyz etildi;
• 2021 jylǵy qańtardan bastap kelesi úsh jyl ishinde osy maqsattarǵa qosymsha 1,2 trln teńge bóle otyryp, pedagog qyzmetkerlerdiń jalaqysy 25%-ǵa artty;
• Turǵylyqty jerine jáne oqytý tiline qaramastan, sapaly bilim alý úshin balalarǵa teń múmkindikter jasaý boiynsha júieli sharalar ázirlendi;
• Bilim berý salasyndaǵy qala men aýyl arasyndaǵy alshaqtyqty joiý úshin jalpy bilim beretin mektepterdi qoldaý sharalary ázirlendi;
• Azamattardyń saýattylyq deńgeiin, olardyń tsifrlyq quzyrettiligin arttyrýǵa, beiresmi bilim berýdiń balama nusqalaryn belsendi engizýge, derbes oqytý nátijelerin moiyndaýǵa, kásibi daǵdylaryn sertifikattaýǵa jáne t. b. baǵyttalǵan ómir boiy oqytý (úzdiksiz bilim berý) tujyrymdamasy ázirlendi;
• Barlyq oblysta, respýblikalyq mańyzy bar qalalarda jáne elordada, iri aýdan ortalyqtarynda sport sektsiialaryn ashý jáne balalar úiirmeleriniń jumysy qaita bastaldy;
• Ǵylymi qyzmeti boiynsha óńirlik ýniversitetterge iri biznes tarapynan «qamqorlyqty» qabyldaý máselesi pysyqtaldy;
• Álemniń jetekshi ǵylymi ortalyqtarynda taǵylymdamadan ótý úshin ǵalymdarǵa 500 grant bólý, sondai-aq «Jas ǵalym» jobasy boiynsha jas ǵalymdar úshin 1000 grant usynyldy.
«Diplomatiialyq tetikter sheteldik joǵary oqý oryndarynda oqyp jatqan qazaqstandyqtarǵa kómek kórsetý úshin de qoldanyldy. Atap aitqanda, Reseide bilim alyp júrgen 10 myńnan astam stýdenttiń múddesi úshin Qazaqstannyń osy eldegi elshiligi ǵylym jáne joǵary bilim, aǵartý ministrlikteriniń jáne Reseidiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń basshylyǵymen kelissózder júrgizdi. Sonyń nátijesinde epidemiia ahýalyna bailanysty Reseige barýǵa múmkindigi joq qazaqstandyq stýdentterdiń qashyqtan bilim alýy týraly kelisimderge qol jetkizildi. Sonyń ishinde túlekterdiń diplomdyq jumystaryn qashyqtan qorǵaý da qarastyrylǵan» , - deidi saiasattanýshy óz zertteýinde.
Áleýmettik sala qalai turaqtandyryldy?
Pandemiia jaǵdaiynda azamattar men kommertsiialyq qurylymdardyń eńbek jáne iskerlik belsendiligine májbúrli túrde shekteý qoiylǵan edi. Osyny eskere otyryp, memleket 2020 jyly tiisti jeke jáne zańdy tulǵalarǵa naqty kómek kórsetý arqyly ekonomika men áleýmettik salany turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar shara qabyldady. Bul jaǵdaida shekteý sharalarynyń engizilýine bailanysty tabysynan aiyrylǵan azamattarǵa, sondai-aq ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa nemese beiresmi jumys isteitinderge 1 ETJ (42 500 teńge) mólsherinde ai saiynǵy tólemder berý birinshi kezektegi shara boldy. Tiisti ótinimderdi berý úshin Egov.kz («Elektrondyq úkimet») portaly, sondai-aq arnaiy qurylǵan «42500.enbek.kz» portaly qoldanyldy. Qarastyrylyp otyrǵan qarjylyq kómekti kórsetý úshin Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan 476 mlrd teńge bólindi. Tólemder 2020 jyldyń sáýir-mamyr jáne shilde ailarynda tótenshe jaǵdai kezinde jáne odan keiingi shekteý sharalary kezinde berildi. Bul kómekti barlyǵy 4,6 mln adam aldy.
Qarastyrylyp otyrǵan protseske túrli memlekettik emes qurylymdar da óz úlesin qosty. QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen pandemiia jaǵdaiynda halyqtyń áleýmettik osal toptaryna qaiyrymdylyq kómek kórsetý úshin qurylǵan «Birgemiz» qoǵamdyq qoryn erekshe atap ótken jón. Qorǵa 2020 jyldyń qazan aiynyń ortasyna qarai somasy shamamen 34 mlrd teńgeni quraǵan qaiyrymdylyq túrindegi aqshalai qarajatty otandyq biznesmender men metsenattar usyndy. Osy qordan 50 myń teńge mólsherinde birjolǵy tólem túrinde qarjylyq kómek 2,2 mln qazaqstandyqqa nemese 650 myńnan astam otbasyǵa berildi. Sondai-aq 320 myń otbasyǵa azyq-túlik sebetteri men birinshi kezekte qajetti taýarlar, taǵy 100 myńyna — 5 mln meditsinalyq maska berildi.
TJ rejimi men karantindik shekteý sharalarynyń engizilýine bailanysty turaqty ataýly áleýmettik kómek alýshylarǵa ony taǵaiyndaý ýákiletti memlekettik organdarǵa júginbei-aq jyl boiy uzartyldy. Atap aitqanda, 2020 jylǵy IV toqsanda bul shara 130 myń otbasynyń 650 myńnan astam azamatyna qatysty boldy. Sol jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jaǵdai boiynsha 168,6 myń otbasydan 858 myńnan astam adamǵa 58,3 mlrd teńge somasynda AÁK tólendi.
Sonymen qatar sol jyldyń jeltoqsan aiynyń ortasyna qarai 92,4 myń adam jumysynan aiyrylýyna bailanysty Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan áleýmettik tólemder aldy.
Jumyssyzdyq – ózekti problema
Eldegi epidemiologiialyq ahýaldy turaqtandyrý aiasynda QR Úkimeti 2020 jyldyń sońyna qarai eldiń ulttyq ekonomikasynyń turaqtylyǵyn qalpyna keltirip, jekelegen salalarda kórsetkishterdiń ósýine qol jetkizdi. Óńdeý ónerkásibiniń kólemi 3,9%-ǵa ósti. Onyń ishinde farmatsevtikada 47%-ǵa, mashina jasaýda 16,3%-ǵa, jeńil ónerkásipte 15%-ǵa, azyq-túlik ónimderin óndirýde 4%-ǵa artty. Qurylys jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynda ósim kórsetkishteri tiisinshe 11,2% jáne 5,6% qurady.
Sonymen qatar pandemiia jaǵdaiynda elektrondyq saýda úlesiniń (6 p. t.) jáne qolma-qol aqshasyz tólemder kóleminiń (2 ese) óskeni baiqalady.
2020 jyldyń 11 aiynda syrtqy saýda ainalymy $77,7 mlrd qurady, onyń ishinde eksport — $43,4 mlrd, import — $34,4 mlrd. Óz kezeginde, bul $9 mlrd deńgeiinde oń saýda teńgerimin qamtamasyz etýge múmkindik berdi.
Saiasattanýshy Andrei Chebotarev sondai-aq pandemiia kezinde Úkimettiń jumyspen qamtý sharalaryn qabyldaýynyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Ǵylymi jumysta halyqty jumyspen qamtamasyz etý jáne jumyssyzdyqtyń ósýine jol bermeý maqsatynda Úkimettiń «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy», «Eńbek» jáne t. b. baǵdarlamalardy iske asyrý sheńberinde qajetti sharalardy qabyldaǵany aitylǵan. Olardyń birinshisi aiasynda qoldaý somasy 2020 jylǵy naýryzda 300 mlrd teńgeden 2020 jylǵy shildede 1 trln teńgege deiin ulǵaityldy. Qazan aiynyń sońyndaǵy málimet boiynsha jumyspen qamtýdy qoldaý sharalarymen 1,2 mln adam qamtyldy, onyń ishinde: «Eńbek» — 600 myń, «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» — 255 myń, basqa memlekettik baǵdarlamalar — 364 myń adam.
Otandyq biznesti qoldaý
Saiasattanýshy Qazaqstanda pandemiia kezinde otandyq bizneske eleýli qoldaý kórsetilgenin jazady. Naqtyraq aitqanda, 2020 jyldyń qańtarynan bastap tabys salyǵyn tóleýge jáne mikro jáne shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine qatysty tekserýge úsh jyldyq moratorii kúshine endi. Pandemiia bastalǵan kezde oǵan qosymsha kelesi sharalar qabyldandy:
● barlyq shaǵyn jáne orta biznes sýbektileri úshin barlyq salyqtar men áleýmettik tólemderdi tóleýdi 2020 jylǵy 1 maýsymǵa deiin keiinge shegerý;
● saýda (azyq-túlik ónimderin satý men dárihanalardy qospaǵanda), týrizm, dene shynyqtyrý jáne sport, qoǵamdyq tamaqtandyrý, qonaq úi biznesi, saýda oiyn-saýyq ortalyqtary, kinozaldar, teatrlar men kórmeler siiaqty ekonomikanyń neǵurlym zardap shekken salalarynda jumys isteitin ShOB sýbektileri úshin bul merzimdi 2020 jylǵy 1 qazanǵa deiin uzartý;
● jeke kásipkerlerdi jyl sońyna deiin jeke tabys salyǵyn tóleýden bosatý;
● aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler boiynsha jer salyǵyn jáne AÓK biologiialyq aktivteriniń importyna QQS tóleýden jyl sońyna deiin bosatý;
● 2020 jylǵy 30 naýryz ben 1 qazan aralyǵyndaǵy kezeńde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary úshin QQS mólsherlemesin 12%-dan 8%-ǵa deiin tómendetý. Osy sharalarmen barlyǵy 700 myń kásipker qamtyldy;
● 2020 jylǵy 16 naýryzdan 15 maýsymǵa deiingi kezeńde jalpy somasy 164,8 mlrd teńgege 12 455 kásipkerlik sýbektisine ekinshi deńgeidegi bankterdiń neieleri boiynsha tólemderdi keiinge qaldyrý;
● 2020 jylǵy 3 tamyzdan 1 qazanǵa deiingi kezeńde 4694 kásipkerge 1 542 bank nesiesin qaita qarjylandyrýdy jáne olardy tóleýdi keiinge qaldyrý;
● 2020 jylǵy naýryzda QR Ulttyq bankiniń iske asyrýǵa 600 mlrd teńge bóle otyryp, shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerin jeńildikpen nesielendirý baǵdarlamasyn qabyldaýy. Bul aqsha keiinnen tiisti kommertsiialyq qurylymdar men jeke kásipkerlerge nesie berý úshin ekinshi deńgeili bankterge salyndy. 18 qarashadaǵy jaǵdai boiynsha bankter 567,4 mlrd teńge somasyna 2 311 ótinish qabyldady, 1 370 ShOB sýbektisine 455,3 mlrd teńge somasyna qaryz berildi. Osy aida atalǵan baǵdarlamanyń qoldanylý merzimi 2021 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deiin uzartyldy. Sonymen qatar oǵan qosymsha 200 mlrd teńge bóle otyryp, tótenshe jaǵdai saldarynan zardap shekken agroónerkásip keshenindegi iri kásipkerlik sýbektileri men kásipkerler de taratyldy;
● 2020 jylǵy 16 naýryzdan bastap 12 ai ishinde ekonomikanyń zardap shekken sektorlarynda ShOB-tyń barlyq qoldanystaǵy nesieleri boiynsha jyldyǵy 6%-ǵa deiingi paiyzdyq mólsherlemelerdi memlekettik sýbsidiialaýdy qamtamasyz etý, 2020 jyldyń sońyna deiin memlekettik organdar men kvazimemlekettik sektorǵa tiesili jyljymaityn múlik obektileri boiynsha ShOB sýbektileri úshin jaldaý aqysyn esepteýdi toqtata turý.
