قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتارەۆ «قازاقستان-2020: كوروناداعدارىسپەن كٷرەس جەنە جاڭا رەفورمالار» اتتى اناليتيكالىق بايانداماسىن جارييا ەتتٸ. ساراپشى حالىقتىڭ ٶمٸرٸ مەن تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە, ەل ەكونوميكاسىنا پاندەمييانىڭ ەسەرٸن جٸتٸ تالداپ, ٷكٸمەتتٸڭ ناقتى قانداي شارالار قابىلداعانىن تەرەڭ زەرتتەگەن, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
بٸلٸم بەرۋ سالاسى
اندرەي چەبوتارەۆتىڭ زەرتتەۋٸنە سەيكەس, 2020 جىلى ٸسكە اسىرىلعان نەمەسە 2021 جىلعا جوسپارلانعان ەلەۋمەتتٸك سيپاتتاعى شارالار پاندەمييا جاعدايىندا قازاقستاندىق قوعامنىڭ تٷرلٸ ساناتتارى مەن توپتارىن قولداۋدى, سونداي-اق جاعدايدى جاقسارتۋدى جەنە ونى تيٸستٸ سالالاردا قامتاماسىز ەتەتٸن تەتٸكتەرگە باعدارلاۋدى بٸرٸكتٸرەدٸ. ولار ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ وتىرىستارىندا جەنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا باسا ايتىلعان.
ساياساتتانۋشى اتاپ ٶتكەن قر ٷكٸمەتٸنٸڭ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى شەشٸمدەرٸنٸڭ ٸشٸندە كەلەسٸ شارالار بار:
• پەداگوگ ماماندىعىن تاڭداعان ٷمٸتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى ارتتىرۋ ماقساتىندا ولاردىڭ وسى ماماندىققا بەيٸمدٸلٸگٸن انىقتاۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر پەداگوگيكالىق جاعدايلاردى شەشۋ جٶنٸندەگٸ ارنايى ەمتيحان تاپسىرۋدى ەنگٸزۋ. بۇل اتالعان ادامداردىڭ بالالارمەن قارىم-قاتىناس جاساي بٸلۋٸن, گۋمانيزم, شىدامدىلىق, ەدٸلدٸك, ونىڭ ٸشٸندە ەرەكشە بٸلٸم الۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالارعا بەيجاي قاراماۋ دەڭگەيٸن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ;
• 2020 جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸنەن باستاپ بولاشاق پەداگوگتەر ٷشٸن شەكٸرتاقى مٶلشەرٸ 26 مىڭ تەڭگەدەن 42 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن, ال دوكتورانتتار ٷشٸن 102 498 تەڭگەدەن 150 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن ارتتى;
• جوو وقىتۋشىلارىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جوعارى جەنە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم گرانتتارىنىڭ قۇنى ارتتى;
• قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ وقۋلىقتاردى تسيفرلىق وقۋ باسىلىمدارىنا كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشٸرۋ جوسپارىنىڭ جوباسى ەزٸرلەندٸ;
• قر بعم 24.07.2012 جىلعى №344 «وقۋلىقتاردى, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك كەشەندەر مەن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالداردى دايىنداۋ, ساراپتاۋ, اپروباتسييالاۋ جەنە مونيتورينگ جٷرگٸزۋ, باسىپ شىعارۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارىن بەكٸتۋ تۋرالى» بۇيرىعىنا عىلىمي جەنە پەداگوگيكالىق ساراپتاما مەن اپروباتسييانى جٷرگٸزۋ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى كٷشەيتۋ بٶلٸگٸندە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ;
• تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا اكادەمييالىق دەربەستٸكتٸ, سونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن جاساۋ جەنە كرەديتتٸك تەحنولوگييانى ەنگٸزۋ بويىنشا مەسەلە پىسىقتالدى;
• تولىققاندى وقۋ پروتسەسٸنە قاجەتتٸ بارلىق فۋنكتسييالار جيىنتىعى قاراستىرىلعان بٸرىڭعاي ينتەگراتسييالانعان بٸلٸم بەرۋ ونلاين-پلاتفورماسى قامتاماسىز ەتٸلدٸ;
• 2021 جىلعى قاڭتاردان باستاپ كەلەسٸ ٷش جىل ٸشٸندە وسى ماقساتتارعا قوسىمشا 1,2 ترلن تەڭگە بٶلە وتىرىپ, پەداگوگ قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسى 25%-عا ارتتى;
• تۇرعىلىقتى جەرٸنە جەنە وقىتۋ تٸلٸنە قاراماستان, ساپالى بٸلٸم الۋ ٷشٸن بالالارعا تەڭ مٷمكٸندٸكتەر جاساۋ بويىنشا جٷيەلٸ شارالار ەزٸرلەندٸ;
• بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى قالا مەن اۋىل اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ ٷشٸن جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸ قولداۋ شارالارى ەزٸرلەندٸ;
• ازاماتتاردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸن, ولاردىڭ تسيفرلىق قۇزىرەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, بەيرەسمي بٸلٸم بەرۋدٸڭ بالاما نۇسقالارىن بەلسەندٸ ەنگٸزۋگە, دەربەس وقىتۋ نەتيجەلەرٸن مويىنداۋعا, كەسٸبي داعدىلارىن سەرتيفيكاتتاۋعا جەنە ت. ب. باعىتتالعان ٶمٸر بويى وقىتۋ (ٷزدٸكسٸز بٸلٸم بەرۋ) تۇجىرىمداماسى ەزٸرلەندٸ;
• بارلىق وبلىستا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا جەنە ەلوردادا, ٸرٸ اۋدان ورتالىقتارىندا سپورت سەكتسييالارىن اشۋ جەنە بالالار ٷيٸرمەلەرٸنٸڭ جۇمىسى قايتا باستالدى;
• عىلىمي قىزمەتٸ بويىنشا ٶڭٸرلٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ٸرٸ بيزنەس تاراپىنان «قامقورلىقتى» قابىلداۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالدى;
• ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي ورتالىقتارىندا تاعىلىمدامادان ٶتۋ ٷشٸن عالىمدارعا 500 گرانت بٶلۋ, سونداي-اق «جاس عالىم» جوباسى بويىنشا جاس عالىمدار ٷشٸن 1000 گرانت ۇسىنىلدى.
«ديپلوماتييالىق تەتٸكتەر شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتقان قازاقستاندىقتارعا كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن دە قولدانىلدى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدە بٸلٸم الىپ جٷرگەن 10 مىڭنان استام ستۋدەنتتٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن قازاقستاننىڭ وسى ەلدەگٸ ەلشٸلٸگٸ عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم, اعارتۋ مينيسترلٸكتەرٸنٸڭ جەنە رەسەيدٸڭ جەتەكشٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلىعىمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەپيدەمييا احۋالىنا بايلانىستى رەسەيگە بارۋعا مٷمكٸندٸگٸ جوق قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردٸڭ قاشىقتان بٸلٸم الۋى تۋرالى كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ. سونىڭ ٸشٸندە تٷلەكتەردٸڭ ديپلومدىق جۇمىستارىن قاشىقتان قورعاۋ دا قاراستىرىلعان» , - دەيدٸ ساياساتتانۋشى ٶز زەرتتەۋٸندە.
ەلەۋمەتتٸك سالا قالاي تۇراقتاندىرىلدى?
پاندەمييا جاعدايىندا ازاماتتار مەن كوممەرتسييالىق قۇرىلىمداردىڭ ەڭبەك جەنە ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸگٸنە مەجبٷرلٸ تٷردە شەكتەۋ قويىلعان ەدٸ. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت 2020 جىلى تيٸستٸ جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا ناقتى كٶمەك كٶرسەتۋ ارقىلى ەكونوميكا مەن ەلەۋمەتتٸك سالانى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار شارا قابىلدادى. بۇل جاعدايدا شەكتەۋ شارالارىنىڭ ەنگٸزٸلۋٸنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان ازاماتتارعا, سونداي-اق ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىعاندارعا نەمەسە بەيرەسمي جۇمىس ٸستەيتٸندەرگە 1 ەتج (42 500 تەڭگە) مٶلشەرٸندە اي سايىنعى تٶلەمدەر بەرۋ بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ شارا بولدى. تيٸستٸ ٶتٸنٸمدەردٸ بەرۋ ٷشٸن Egov.kz («ەلەكتروندىق ٷكٸمەت») پورتالى, سونداي-اق ارنايى قۇرىلعان «42500.enbek.kz» پورتالى قولدانىلدى. قاراستىرىلىپ وتىرعان قارجىلىق كٶمەكتٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ قورىنان 476 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. تٶلەمدەر 2020 جىلدىڭ سەۋٸر-مامىر جەنە شٸلدە ايلارىندا تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە جەنە ودان كەيٸنگٸ شەكتەۋ شارالارى كەزٸندە بەرٸلدٸ. بۇل كٶمەكتٸ بارلىعى 4,6 ملن ادام الدى.
قاراستىرىلىپ وتىرعان پروتسەسكە تٷرلٸ مەملەكەتتٸك ەمەس قۇرىلىمدار دا ٶز ٷلەسٸن قوستى. قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن پاندەمييا جاعدايىندا حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارىنا قايىرىمدىلىق كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن قۇرىلعان «Birgemiz» قوعامدىق قورىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن. قورعا 2020 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي سوماسى شامامەن 34 ملرد تەڭگەنٸ قۇراعان قايىرىمدىلىق تٷرٸندەگٸ اقشالاي قاراجاتتى وتاندىق بيزنەسمەندەر مەن مەتسەناتتار ۇسىندى. وسى قوردان 50 مىڭ تەڭگە مٶلشەرٸندە بٸرجولعى تٶلەم تٷرٸندە قارجىلىق كٶمەك 2,2 ملن قازاقستاندىققا نەمەسە 650 مىڭنان استام وتباسىعا بەرٸلدٸ. سونداي-اق 320 مىڭ وتباسىعا ازىق-تٷلٸك سەبەتتەرٸ مەن بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاجەتتٸ تاۋارلار, تاعى 100 مىڭىنا — 5 ملن مەديتسينالىق ماسكا بەرٸلدٸ.
تج رەجيمٸ مەن كارانتيندٸك شەكتەۋ شارالارىنىڭ ەنگٸزٸلۋٸنە بايلانىستى تۇراقتى اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الۋشىلارعا ونى تاعايىنداۋ ۋەكٸلەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جٷگٸنبەي-اق جىل بويى ۇزارتىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2020 جىلعى IV توقساندا بۇل شارا 130 مىڭ وتباسىنىڭ 650 مىڭنان استام ازاماتىنا قاتىستى بولدى. سول جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا 168,6 مىڭ وتباسىدان 858 مىڭنان استام ادامعا 58,3 ملرد تەڭگە سوماسىندا اەك تٶلەندٸ.
سونىمەن قاتار سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي 92,4 مىڭ ادام جۇمىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ قورىنان ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر الدى.
جۇمىسسىزدىق – ٶزەكتٸ پروبلەما
ەلدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋ اياسىندا قر ٷكٸمەتٸ 2020 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلدٸڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, جەكەلەگەن سالالاردا كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ٶسۋٸنە قول جەتكٸزدٸ. ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ كٶلەمٸ 3,9%-عا ٶستٸ. ونىڭ ٸشٸندە فارماتسەۆتيكادا 47%-عا, ماشينا جاساۋدا 16,3%-عا, جەڭٸل ٶنەركەسٸپتە 15%-عا, ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋدە 4%-عا ارتتى. قۇرىلىس جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا ٶسٸم كٶرسەتكٸشتەرٸ تيٸسٸنشە 11,2% جەنە 5,6% قۇرادى.
سونىمەن قاتار پاندەمييا جاعدايىندا ەلەكتروندىق ساۋدا ٷلەسٸنٸڭ (6 پ. ت.) جەنە قولما-قول اقشاسىز تٶلەمدەر كٶلەمٸنٸڭ (2 ەسە) ٶسكەنٸ بايقالادى.
2020 جىلدىڭ 11 ايىندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى $77,7 ملرد قۇرادى, ونىڭ ٸشٸندە ەكسپورت — $43,4 ملرد, يمپورت — $34,4 ملرد. ٶز كەزەگٸندە, بۇل $9 ملرد دەڭگەيٸندە وڭ ساۋدا تەڭگەرٸمٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتارەۆ سونداي-اق پاندەمييا كەزٸندە ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىن قابىلداۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.
عىلىمي جۇمىستا حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە جۇمىسسىزدىقتىڭ ٶسۋٸنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ٷكٸمەتتٸڭ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى», «ەڭبەك» جەنە ت. ب. باعدارلامالاردى ٸسكە اسىرۋ شەڭبەرٸندە قاجەتتٸ شارالاردى قابىلداعانى ايتىلعان. ولاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ اياسىندا قولداۋ سوماسى 2020 جىلعى ناۋرىزدا 300 ملرد تەڭگەدەن 2020 جىلعى شٸلدەدە 1 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ۇلعايتىلدى. قازان ايىنىڭ سوڭىنداعى مەلٸمەت بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋ شارالارىمەن 1,2 ملن ادام قامتىلدى, ونىڭ ٸشٸندە: «ەڭبەك» — 600 مىڭ, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» — 255 مىڭ, باسقا مەملەكەتتٸك باعدارلامالار — 364 مىڭ ادام.
وتاندىق بيزنەستٸ قولداۋ
ساياساتتانۋشى قازاقستاندا پاندەمييا كەزٸندە وتاندىق بيزنەسكە ەلەۋلٸ قولداۋ كٶرسەتٸلگەنٸن جازادى. ناقتىراق ايتقاندا, 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ تابىس سالىعىن تٶلەۋگە جەنە ميكرو جەنە شاعىن كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸنە قاتىستى تەكسەرۋگە ٷش جىلدىق موراتوريي كٷشٸنە ەندٸ. پاندەمييا باستالعان كەزدە وعان قوسىمشا كەلەسٸ شارالار قابىلداندى:
● بارلىق شاعىن جەنە ورتا بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ ٷشٸن بارلىق سالىقتار مەن ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەردٸ تٶلەۋدٸ 2020 جىلعى 1 ماۋسىمعا دەيٸن كەيٸنگە شەگەرۋ;
● ساۋدا (ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن ساتۋ مەن دەرٸحانالاردى قوسپاعاندا), تۋريزم, دەنە شىنىقتىرۋ جەنە سپورت, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, قوناق ٷي بيزنەسٸ, ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, كينوزالدار, تەاترلار مەن كٶرمەلەر سيياقتى ەكونوميكانىڭ نەعۇرلىم زارداپ شەككەن سالالارىندا جۇمىس ٸستەيتٸن شوب سۋبەكتٸلەرٸ ٷشٸن بۇل مەرزٸمدٸ 2020 جىلعى 1 قازانعا دەيٸن ۇزارتۋ;
● جەكە كەسٸپكەرلەردٸ جىل سوڭىنا دەيٸن جەكە تابىس سالىعىن تٶلەۋدەن بوساتۋ;
● اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋشٸلەردٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر بويىنشا جەر سالىعىن جەنە اٶك بيولوگييالىق اكتيۆتەرٸنٸڭ يمپورتىنا ققس تٶلەۋدەن جىل سوڭىنا دەيٸن بوساتۋ;
● 2020 جىلعى 30 ناۋرىز بەن 1 قازان ارالىعىنداعى كەزەڭدە ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك تاۋارلارى ٷشٸن ققس مٶلشەرلەمەسٸن 12%-دان 8%-عا دەيٸن تٶمەندەتۋ. وسى شارالارمەن بارلىعى 700 مىڭ كەسٸپكەر قامتىلدى;
● 2020 جىلعى 16 ناۋرىزدان 15 ماۋسىمعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە جالپى سوماسى 164,8 ملرد تەڭگەگە 12 455 كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸسٸنە ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەردٸڭ نەيەلەرٸ بويىنشا تٶلەمدەردٸ كەيٸنگە قالدىرۋ;
● 2020 جىلعى 3 تامىزدان 1 قازانعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە 4694 كەسٸپكەرگە 1 542 بانك نەسيەسٸن قايتا قارجىلاندىرۋدى جەنە ولاردى تٶلەۋدٸ كەيٸنگە قالدىرۋ;
● 2020 جىلعى ناۋرىزدا قر ۇلتتىق بانكٸنٸڭ ٸسكە اسىرۋعا 600 ملرد تەڭگە بٶلە وتىرىپ, شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸن جەڭٸلدٸكپەن نەسيەلەندٸرۋ باعدارلاماسىن قابىلداۋى. بۇل اقشا كەيٸننەن تيٸستٸ كوممەرتسييالىق قۇرىلىمدار مەن جەكە كەسٸپكەرلەرگە نەسيە بەرۋ ٷشٸن ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەرگە سالىندى. 18 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا بانكتەر 567,4 ملرد تەڭگە سوماسىنا 2 311 ٶتٸنٸش قابىلدادى, 1 370 شوب سۋبەكتٸسٸنە 455,3 ملرد تەڭگە سوماسىنا قارىز بەرٸلدٸ. وسى ايدا اتالعان باعدارلامانىڭ قولدانىلۋ مەرزٸمٸ 2021 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيٸن ۇزارتىلدى. سونىمەن قاتار وعان قوسىمشا 200 ملرد تەڭگە بٶلە وتىرىپ, تٶتەنشە جاعداي سالدارىنان زارداپ شەككەن اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸندەگٸ ٸرٸ كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸ مەن كەسٸپكەرلەر دە تاراتىلدى;
● 2020 جىلعى 16 ناۋرىزدان باستاپ 12 اي ٸشٸندە ەكونوميكانىڭ زارداپ شەككەن سەكتورلارىندا شوب-تىڭ بارلىق قولدانىستاعى نەسيەلەرٸ بويىنشا جىلدىعى 6%-عا دەيٸنگٸ پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەردٸ مەملەكەتتٸك سۋبسيدييالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورعا تيەسٸلٸ جىلجىمايتىن مٷلٸك وبەكتٸلەرٸ بويىنشا شوب سۋبەكتٸلەرٸ ٷشٸن جالداۋ اقىسىن ەسەپتەۋدٸ توقتاتا تۇرۋ.
