«Qazaqqa óleń degen bir qadirsiz»

Kollajdy jasaǵan - Amangeldi QIIaS, «EQ»

Qar jaqsy jaýǵanda, Abaidyń «Qansonary» eske túsedi. «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa» degen óleń joly til ushynda turady. «Tastan túlki tabylar ańdyǵanǵa» degen joly da tiri beinedei bulyń etedi. «Jaqsy at pen tatý joldas – bir ǵanibet, Yńǵaily yqsham kiim ańshy adamǵa» degende de boiyń shymyr etedi. Biraq osy ádemi kórinistiń tasasynda Abaiǵa tán muń men sher jatyr dep kim oilaǵan.

Kútpegen tustan: «Bireýi – kók, bireýi – jer taǵysy, Adam úshin batysyp qyzyl qanǵa» dep salady Abai. Túiindi oi, qorytyndy sóz sekildi kórinetin bul joldar óleńniń sońynda emes, ortasyna taman ornalasqan. Al endi búgingi aqyndarǵa salsańyz, osy eki joldy óleńniń túiini qylyp berer me edi, qaiter edi. Óleńdi tapqyr oimen túiindeý sheberlikke ainalǵaly qashan!

Biraq bul tyńdaýshynyń oiyn to­qyratyp, ózi oilana almaityndai jaisyz kúige túsiredi. Abai bolsa: «Muny oqysa, jigitter, ańshy oqysyn, Bile al­mas­syń, qus salyp dám tatpasań» dep, ke­netten salǵyrtsi qalady. Osy sátte óleńniń ońailyqpen ishin bermegenin baiqap, basynan bastap qaita úńilesiz. Ár jolyn bir sholyp ótkende, álgi eki jol kózińizge taǵy da ottai basylady. «Bireýi – kók, bireýi – jer taǵysy, Adam úshin batysyp qyzyl qanǵa»...

Biraq Abai osy oidy aitam dep, óleńdi qor qylmaǵan. Óleńdi osy oi­dy aitý úshin jazǵandai sońyna saq­tap sozbaqtamaǵan da. Áitpese dúnie qyzyǵynyń bizge kórinbeitin ker betin­degi tereń sher de osy eki jolda jatyr emes pe. Bir óleńniń júgin op-ońai kóterip ketetindei oi qaýqary da jeterlik. Alaida Abai oǵan sonshalyqty salmaq ta salyp otyrǵan joq. Sebebi ol zamanda aqyndar óleń tabiǵatyn buzbaityn. Qazirgidei aitar oidy óleńniń sońyna saqtap, jasandylyqqa urynbaityn.

«Abaidyń qai óleńin bilesiń?» dese, ekiniń biri onyń óleńderiniń birin­shi, ekinshi joldaryn aitady. Sebebi bul bastapqy joldar kókten túsken aian ispetti quiylyp tur. Iaǵni óleń joldary qalai oiǵa keledi, solai qaǵazǵa túsedi. Shynynda da qarasańyz, kileń bastapqy joldar este qalyp otyra­dy. Óleń tabiǵaty buzylmaidy, qoldan­­­­basy aiaǵyna keltirilmeidi.

Keide ádebiet teoriiasy da qyzyq. «Aitar oiyń shyǵarmanyń basynda bilinip qalmaýy kerek» deidi. Sonda shyǵarma bir oi úshin, bir sheshim úshin jazylýy kerek pe? Sol oidy bilý úshin búkil shyǵarmany oqyp otyrý shart pa? Abaisha oidy aityp alyp, sony tarqatsa nesi bar? Oi degen negizi talqylaý úshin aitylmai ma?

Abai óleńderinde óz oiyn ózi tal­qyǵa salady. Birinshi, ekinshi jolda aitady, sodan soń talqyǵa salady. Oiy bir qyzyq bolsa, talqysy eki qyzyq. Muny Abai ádeii solai jazdy demeimiz. Óleńniń tabiǵaty solai bolyp keledi. Ol da tiri tin, tutas jaratylys sekildi. Ony buzsań, jaratylystyq qudireti kemidi.

«Qartaidyq, qaiǵy oiladyq, uiqy sergek» degen óleńiniń de birinshi joly únemi til ushynda turady. Bul joldy ishinen qaitalaǵan adam ári qarai neni oilaimyn dese de óz erki shyǵar. «Abai osy óleńdi jazǵanda qyryq toǵyz jasta eken» dep qairan qalatynymyz da sodan bolar. Shyn máninde ol qartaiǵandyq pa, álde kemeldik pe, ony keiingi joldar asha túsedi. Bizdiń aitpaǵymyz ol emes, taǵy da óleńdi qalai bastap, qalai aiaqtaǵandyǵy bolyp otyr.

Bir ǵana óleńinde «Ashýyń – ashyǵan ý, oiyń – kermek», «Jas qartaimaq, joq týmaq, týǵan ólmek», «Bir qudaidan basqanyń bári ózgermek», «El buzylsa, qurady shaitan órmek» degen tórt birdei, keiin mátelge ainalǵan qanatty sóz júr. Qai aqynnyń qai óleńinen osyndaidy kórip edińiz dep taǵy qairan qalasyz. Biraq aqynnyń kóńili onyń eshbirinen toiat tappaidy. Óleń sózimniń asyly osy dep, sońyna saqtamaidy da.

Abai úshin aqyl aitý ulylyq emes, sol aqyl-oidy birge talqylasý ulylyq. Joǵarydaǵy óleń de «Maqtan úshin qairatsyz bolys bolmaq, Ittei qor bop, ózine sóz keltirmek» dep aiaqtalady. Óleń sońynda oi aitqannan góri, bir isti talqyǵa salý nieti basym turady. Aqyn óleńderiniń kóbinde ózgeniń isimen birge, óz isin de talqyǵa salý jii kezdesedi. Bizdiń aitpaǵymyz, árdaiym óleńderi sondai joldarmen shamyrqana bitedi.

Onyń birtalai óleńi suraý belgisimen aiaqtalady. Suraý belgisi bolmasa da, sonyń intonatsiiasy turǵandai bolady. Aqyl aityp otyryp, aqyldan sezimdi joǵary qoiatynyn qaitersiz. Óleńderiniń júrekti solq etkizetini de, syzdatatyny da sodan tárizdi. «Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek, Jylytqan tula boidy ystyq júrek» deidi. Biraq biz onyń aqyl aitqan tustaryna kóbirek mán beremiz.

Mysaly, «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim» degen óleńin búkil bala jattap ósti. Bul óleń osylai mektep baǵdarlamasyna endi. Olai qarasańyz da, bulai qarasańyz da oi anyq, sóz qanyq. Úlkenge de, kishige de jattap alýǵa da ońai. Oqýshy bala aýzyn ash­sa boldy, tańdaiy taqyldap tógilip tura­dy. Ońynan oqysańyz da, terisinen oqy­sańyz da ár joly aqyl, ár joly naqyl.

Biraq Abaidyń bul óleńi oqý-bilimnen de túńilgendei áser qaldyra­tyny nesi? Abaidyń basqa da óleńderi siiaqty munda da óz tirliginen ózi baz keshkendei bolatyny qalai? Sonymen birge bul óleńniń «Kel, balalar, oqy­lyqtan» aiyrmasy nede? «Bul mahu­rym qalmaǵyma kim jazaly?» dep ǵylymdy ǵana aityp otyr ma? Sońynda «Eńbegińdi bilerlik esh adam joq, Túbinde tynysh júrgendi teris kórmedim» degeni she?

Mine, bul óleń de osylai nasihat quraly bolmai, óner retindegi óz tabiǵatyna tartqan. «Qaiǵy shyǵar ilimnen, Yza shyǵar bilimnen» deitin Abai osylai jazsa kerek-ti. Nasihat júrgen jerde uran, uran júrgen jerde pafos ilese júredi. Shyn máninde óleń sózde ómir baqi oi túbinde jatqan sóz ben pármeni kúshti pafos birin-biri jeńise almai itjyǵys túsýmen keledi.

Abai Abai bolyp eshqashan pafos pen didaktikaǵa jolaǵan emes. Bul oiymyzǵa «Ǵylym tappai maqtanba» degen óleńi qaishy kelýi múmkin. «Bes nárseden qashyq bol, Bes nársege asyq bol» dese, bári ap-anyq. Biraq Abai «Eger qisyq kórinse, Meiliń tasta, meiliń kúl» dep taǵy da óz mánerine salady. Bizdiń taldaýymyzsha, óleńniń jandy tusy da osy eki jolda turǵan bolýy kerek.

Tipti óleńdi pafospen bastaǵannyń ózinde de, qaiǵymen aiaqtaý Abaiǵa ǵana tán erekshelik. Al qaiǵy degen shek­siz, onda qýanysh, shattyq sekil­di belgili bir tujyrym bolmaidy. «Jai­na­ǵan týyń jyǵylmai, Jasqanyp jaýdan tyǵylmai» degen óleńin alyp qarańyzshy. Inisi Ospannyń qazasyna arnap shyǵarǵan ataqty óleńi. «Jan bitkenge jalynbai, Jaqsy ólipsiń, iapyrmai» dep bitedi.

Osy óleń basqa tilderge qalai aýdaryldy eken dep eriksiz oilanyp qalasyń. Abaidyń óleń qurylymyn túsinbegen adam, sońǵy jolyn sheber­likke balap qalýy kádik emes. Eger óleńdi she­ber aiaq­tasa, odan ári oilaný­dyń qa­je­ti de joq. Al Abaida sońǵy sóz taǵy da kóptiń talqysyna tastalynady. «Iapyrmai» degen sóz uiqas úshin turǵan­dai kóringenmen, ar jaǵynan qylt etken bir kúmán da bas kótergendei bolady.

Aqyly naqylǵa ainalǵan danyshpan árkimmen syrlas, árkimmen muńdas. Bireýge pikirin tańsa, Abai Abai bola ma? Tipti Abai qazaqty synady degen sóz de kúmándi estiledi. Ol qaita qazaǵymen qaiǵylas tulǵa retinde biiktei túsedi. «Abaidy áli túsinip bolmaǵan qazaqpyz» degen sóz de osydan shyqsa kerek.

Qazir óleń tehnikasy damyǵan kez. Soǵan qatysty Abaidyń óleńderiniń uiqasy qalai degen de suraq týady. Ondaida oi jatyq bolǵan soń, uiqas ta jatyq bolatynyn eskere bermeimiz. Kerisinshe keibir sheber uiqasqan óleńderdiń astaryn túsinbei múdirip qalatynymyz bar. Sebebi búgingi kúni uiqas birinshi orynǵa qoiylady da, óleń maǵynasy keiinge ysyrylady.

Al Abai óleńderi esh múdirissiz bir lep, bir demmen oqylady. «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa» degen uzaq óleńi bastan aiaq bir lep, bir dem. «Qaqtaǵan aq kúmistei keń mańdaily» degen ekinshi uzaq óleńi de bir lep, bir dem. «Qyran búrkit ne almaidy salsa baptap» degen qysqa óleńi de bir lep, bir dem. Osy óleńderiniń bárindegi beine-boiaýlardyń tyǵyzdyǵy sonsha, kóz aldyńa tutas sýret bolyp kele qalady.

Bólinip-jarylmaǵan tutas obraz, óleń retinde tutas jaratylys. Obrazdy oilaý jaǵynan Abai uly sýretshi siiaqty. Eger ol shynymen de sýretshi bolsa, «Qansonar» atty kartina búginde Lývr murajaiynda ilýli turýy ǵajap emes te edi. Joǵarydaǵy úsh óleńinde de ár nársege teńeý taýyp, onyń bárin retimen baiandap shyǵý úshin de dál sýretshiniń tózimindei tózim kerek-aý dep oilaisyń. Abaidyń zamany áli ónerde haos bastalmaǵan kez, sondyqtan onyń týyndylaryndaǵy rettilik joǵary baǵalanýǵa ábden laiyq.

Oi uiqasqan jerde, sóz de ózinen ózi uiqasady. Abaida bul eshqashan kerisinshe kelgen emes. «Oi uiqasady, oimen birge obraz da uiqasady» degen tirkesti basqalar da qoldanǵan shyǵar, biraq men ony Didar Amantaidyń qoldanǵanyn bilemin. Bálkim bir boiaýdy ekinshi boiaý tolyqtyryp turatyn tutas obrazdylyqty aitqysy kelgen shyǵar. Bar boiaý bir kóriniske qyzmet etedi degisi kelgen de bolar. Mine, Abaida osyndai tutastyq bar.

Árine, solai bolǵan soń basy aiaǵyna, aiaǵy basyna kelmeidi. Jalpy, ónerdegi haos ishki dramadan týatyny belgili. Sóitip ol postmodernizmniń belgili bir sipatyna ainalǵanynan da habardar­myz. Abai ondai haosqa berilgen joq, biraq óleńderi aqylǵa da baǵynǵan joq. Kez kelgen óleńi oily da tapqyr sózben bastalǵanymen, sońynda ishki dramasy jeńip kete beredi. Tujyrymdy shý­maq­tarmen bastalǵan óleńderiniń aia­ǵynda eki udai kúige soqtyratyn trage­diialyq hal-kúii de sodan týǵan bolsa kerek.

Abai óleńderi jansyz zattai emes, jandy dúniedei áser etetini de sodan bolar, sirá. Bizdiń shaqshadai basymyzben oǵan tórelik aitý da orynsyz ba dep qorqamyz. Bul arada Berdibek Soqpaqbaevtyń «Balalyq shaqqa saiahat» povesindegi Muqan atty keiipkeri kigen kepti kimesimizge kim kepil. Soǵan uqsap kúlkige qalar jaiymyz da joq. Biraq Abaidan alystaǵan saiyn óleńnen de alystaǵandai bolyp bara jatqanymyzǵa ýaiym jeitinimiz ras.

Osy rette Abaidyń kúndelikti ómi­rimizde jii qoldanylatyn óleń joldaryn tizip kórdik: 1. «Arsyz bolmai ataq joq, Aldamshy bolmai baq qaida». 2. «Kúshik asyrap it ettim, Ol baltyrymdy qanatty». 3. «Qairan sózim qor boldy, Tobyqtynyń ezine». 4. «Baiaǵy jartas – bir jartas, Qańq eter, túkti baiqamas». 5. «Malǵa dostyń muńy joq maldan basqa». 6. «Senbe jurtqa tursa da, qansha maqtap»...

Abaiǵa qarap muń shaqqymyz kelgende eske túsetin óleń joldaryn da túzip kórdik: 1. «Molasyndai baqsynyń, Jalǵyz qaldym tap shynym». 2. «Botaly túie sekildi, Qoradan shyqpai óldiń be?». 3. «Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoima». 4. «Ishim ólgen, syrtym saý». 5. «Ólsem, ornym qara jer syz bolmai ma?». 6. «Adasqannyń – aldy jón, arty – soqpaq». 7. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras»...

Osy jurt kelsin-kelmesin kez kelgen jerge qystyra beretin óleń joldaryn da terip kórdik:

1. «Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń». 2. «Ash qaryn jubana ma maily as jemei». 3. «Bas-basyna bi bolǵan óńkei qi­qym». 4. «Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn». 5. «Jigitter, oiyn arzan, kúlki qym­bat». 6. «El buzylsa, qurady shaitan ór­mek». 7. «Jastyqta bir kúlgeniń – bir qaralyq»...

«Zaman ózgerse de, minez ózgermeidi eken-aý» degen oiǵa keltiretin óleń joldaryn da iriktep kórdik: 1. «Keregege sabaýdy shanshyp qoiyp, Bórkin ilip, qaraidy jaltaq-jaltaq». 2. «Jany aiaý­ly jaqsyǵa qosamyn dep, Árkim bir it saqtap júr yryldatyp». 3. «Qara qarǵa syqyldy shýlasar jurt, Kim kóp berse, men soǵan sert berem dep». 4. «Keibiri jaidary, ashyq bolamyn dep, Orynsyz adamdarmen jyrtaqtaǵan». 5. «Jalǵyz atyn terletip, el qydyryp, Sálemdespei, alystan yrjań qaqpaq». 6. «Sharýań úshin kóringen aqyl aityp, Jolyń taiǵaq, aiaǵyń tartar maimaq». 7. «Aq tymaqtyń qulaǵy saltaq-saltaq»...

Taǵy da basqa osylai jalǵasa beredi. «Abaidyń bar óleńi bir tom» dese de, taýysyp bitpestei kórinesiz. Tipti qa­natty sózderge «Segiz aiaqtyń» barlyq jol, barlyq shýmaǵyn qosýǵa bolady. Bir óleńinde ózimiz mátel etip aityp júrgen birneshe sózi júredi. Osynyń bári ózimizdiń kúiinishimiz de, súiinishimiz de. Turmysta kúnde aitamyz, kúnde qol­­danamyz. Jetpei turǵan sózimizdi jetkizedi, ótpei turǵan oiymyzdy ótki­zedi. Qara sharýanyń úshbý hatynan, Memleket basshysynyń baiandamasyna deiin tuzdyqtap qosyp ta jiberemiz.

Al endi kóp aityla bermeitin óleń joldaryn da bir tizip kóreiikshi: 1. «Qazaqqa óleń degen bir qadirsiz». 2. «O da ózindei it bolsyn, azǵyr, azǵyr». 3. «It jegenshe Qondybai, Qanai jesin». 4. «Kózinen basqa oiy joq». 5. «Senen kúshti kisiler ne bop jatyr, Zamanyńnyń tarlyǵyn oila, myrzam». 6. «Ne ǵylym joq nemese eńbek te joq, Eń bolmasa kettiń ǵoi mal baǵa almai». 7. «Kimde-kim úlken bolsa eki múshel, Mal berip alǵanmenen qatyn emes». 8. «Tilde súiek, erinde jiek bar ma». 9. «Ishim ólgen, syrtym saý».

Kóbi sózdiń máteli men máiegine ainalǵan mundai joldar aqyn shyǵarma­larynda jii kezdesetinin joǵaryda aittyq. Bul turǵydan Abaiǵa jetetin aqyn joq ekeni basy ashyq nárse. Al endi ondai joldar burynǵy aqyndar men jyraýlarda da qos-qosynan beriletinin izdegen adam tabady.

Keiingi aqyndardyń bir-eki ǵana utqyr oi, tapqyr sózdi túiin etip aitýǵa daǵdylanýy sol kenishti qazaq óleńin kedeilendirip-aq turǵan tárizdi. Bizdiki poeziianyń bir baǵytyn ǵana baǵamdaýdan týǵan oi, áitpese qazaq qai zamanda da jaqsy aqynǵa kende bolmaǵan. Tek qazir óleńniń oqylmai ketýine bir sebep, oqyǵannan keiin jadyńyzda saqtalyp qalatyn, óz jarnamasy ózindegi jyr joldarynyń azdyǵynan ba deimiz.

Olarda Abaidyń joǵaryda keltirge­nimizge qosymsha: 1. «Ólsem ornym qara jer syz bolmai ma?». 2. «Ólse óler tabiǵat, adam ólmes». 3. «Adam bir boq, kótergen boqtyń qaby». 4. «Aldyń – jalyn, artyń – muz, Barar ediń qai jaqqa». 5. «Adasqan kúshik sekildi, Ulyp jurtqa qaitqan oi». 6. «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til». 7. «Bolys boldym, mineki, Bar malymdy shyǵyndap». 8. «Tulpardan tuǵyr ozbas shabylsa da». 9. «Shortanbai, Dýlat penen Buqar jyraý, Óleńi biri – jamaý, biri – quraý» degendei óleń joldary nege asyp-tógilip jatqan joq?

Uiqasy odan da sheber, syrty odan da sulý, ishi odan da tereń talai óleńder jazylǵanyna shák keltirmeimiz. Biraq sol sheberlik, sol sulýlyq hám tereńdik oqyrmandy burynǵydai tebirentpese, bálkim basqasha jol izdeý de kerek shyǵar. «Aldymyzǵa Abai degen taý qoiyp qoidy, odan qalai asamyz?» degen sózdi ýyzdai jas kúnimizde jasy úlken aqynnan estip qatty tańyrqap edik. Álde qazaq bar-joǵy bir-aq tom óleń jazǵan sherli aqynnan shynynda da eshkimdi asyrǵysy kelmei me eken?

Biraq óleń oqylmai ketse, onda bas­qa janrlardyń da kúni qarań eke­nin moiyndaý kerek shyǵar. Sebebi qazaq ádebietinde óleń qai zamanda da flag­mandyq ról atqarýmen keledi, atqa­ra da beredi. Endeshe, óleń qalai oqylady, ádebiet te solai damidy. Abai­ǵa deiingi jyraýlar men Abaidan keiingi aqyndarǵa bas ie otyryp ta osy oidy aitýǵa bo­la­dy. Poeziiada qozǵalys bolmai, tu­tas ádebietimizde de qozǵalys bola qoimaidy.

Sondyqtan da ultty rýhani túletý úshin de qazaqqa tulǵa aqyndar kerek degimiz keledi. Uly aqynnyń óleńderin ózimizshe tápsirlegen maqalamyzda aitpaǵymyz da osy edi. Abaidyń ózi aitpaqshy, ««Eger qisyq kórinse, Meiliń tasta, meiliń kúl»...

Júsipbek Qorǵasbek,

"Egemen Qazaqstan" gazeti