«قازاققا ٶلەڭ دەگەن بٸر قادٸرسٸز»

كوللاجدى جاساعان - امانگەلدٸ قيياس, «EQ»

قار جاقسى جاۋعاندا, ابايدىڭ «قانسونارى» ەسكە تٷسەدٸ. «قانسوناردا بٷركٸتشٸ شىعادى اڭعا» دەگەن ٶلەڭ جولى تٸل ۇشىندا تۇرادى. «تاستان تٷلكٸ تابىلار اڭدىعانعا» دەگەن جولى دا تٸرٸ بەينەدەي بۇلىڭ ەتەدٸ. «جاقسى ات پەن تاتۋ جولداس – بٸر عانيبەت, ىڭعايلى ىقشام كيٸم اڭشى ادامعا» دەگەندە دە بويىڭ شىمىر ەتەدٸ. بٸراق وسى ەدەمٸ كٶرٸنٸستٸڭ تاساسىندا ابايعا تەن مۇڭ مەن شەر جاتىر دەپ كٸم ويلاعان.

كٷتپەگەن تۇستان: «بٸرەۋٸ – كٶك, بٸرەۋٸ – جەر تاعىسى, ادام ٷشٸن باتىسىپ قىزىل قانعا» دەپ سالادى اباي. تٷيٸندٸ وي, قورىتىندى سٶز سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن بۇل جولدار ٶلەڭنٸڭ سوڭىندا ەمەس, ورتاسىنا تامان ورنالاسقان. ال ەندٸ بٷگٸنگٸ اقىندارعا سالساڭىز, وسى ەكٸ جولدى ٶلەڭنٸڭ تٷيٸنٸ قىلىپ بەرەر مە ەدٸ, قايتەر ەدٸ. ٶلەڭدٸ تاپقىر ويمەن تٷيٸندەۋ شەبەرلٸككە اينالعالى قاشان!

بٸراق بۇل تىڭداۋشىنىڭ ويىن تو­قىراتىپ, ٶزٸ ويلانا المايتىنداي جايسىز كٷيگە تٷسٸرەدٸ. اباي بولسا: «مۇنى وقىسا, جٸگٸتتەر, اڭشى وقىسىن, بٸلە ال­ماس­سىڭ, قۇس سالىپ دەم تاتپاساڭ» دەپ, كە­نەتتەن سالعىرتسي قالادى. وسى سەتتە ٶلەڭنٸڭ وڭايلىقپەن ٸشٸن بەرمەگەنٸن بايقاپ, باسىنان باستاپ قايتا ٷڭٸلەسٸز. ەر جولىن بٸر شولىپ ٶتكەندە, ەلگٸ ەكٸ جول كٶزٸڭٸزگە تاعى دا وتتاي باسىلادى. «بٸرەۋٸ – كٶك, بٸرەۋٸ – جەر تاعىسى, ادام ٷشٸن باتىسىپ قىزىل قانعا»...

بٸراق اباي وسى ويدى ايتام دەپ, ٶلەڭدٸ قور قىلماعان. ٶلەڭدٸ وسى وي­دى ايتۋ ٷشٸن جازعانداي سوڭىنا ساق­تاپ سوزباقتاماعان دا. ەيتپەسە دٷنيە قىزىعىنىڭ بٸزگە كٶرٸنبەيتٸن كەر بەتٸن­دەگٸ تەرەڭ شەر دە وسى ەكٸ جولدا جاتىر ەمەس پە. بٸر ٶلەڭنٸڭ جٷگٸن وپ-وڭاي كٶتەرٸپ كەتەتٸندەي وي قاۋقارى دا جەتەرلٸك. الايدا اباي وعان سونشالىقتى سالماق تا سالىپ وتىرعان جوق. سەبەبٸ ول زاماندا اقىندار ٶلەڭ تابيعاتىن بۇزبايتىن. قازٸرگٸدەي ايتار ويدى ٶلەڭنٸڭ سوڭىنا ساقتاپ, جاساندىلىققا ۇرىنبايتىن.

«ابايدىڭ قاي ٶلەڭٸن بٸلەسٸڭ?» دەسە, ەكٸنٸڭ بٸرٸ ونىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸن­شٸ, ەكٸنشٸ جولدارىن ايتادى. سەبەبٸ بۇل باستاپقى جولدار كٶكتەن تٷسكەن ايان ٸسپەتتٸ قۇيىلىپ تۇر. ياعني ٶلەڭ جولدارى قالاي ويعا كەلەدٸ, سولاي قاعازعا تٷسەدٸ. شىنىندا دا قاراساڭىز, كٸلەڭ باستاپقى جولدار ەستە قالىپ وتىرا­دى. ٶلەڭ تابيعاتى بۇزىلمايدى, قولدان­­­­باسى اياعىنا كەلتٸرٸلمەيدٸ.

كەيدە ەدەبيەت تەوريياسى دا قىزىق. «ايتار ويىڭ شىعارمانىڭ باسىندا بٸلٸنٸپ قالماۋى كەرەك» دەيدٸ. سوندا شىعارما بٸر وي ٷشٸن, بٸر شەشٸم ٷشٸن جازىلۋى كەرەك پە? سول ويدى بٸلۋ ٷشٸن بٷكٸل شىعارمانى وقىپ وتىرۋ شارت پا? ابايشا ويدى ايتىپ الىپ, سونى تارقاتسا نەسٸ بار? وي دەگەن نەگٸزٸ تالقىلاۋ ٷشٸن ايتىلماي ما?

اباي ٶلەڭدەرٸندە ٶز ويىن ٶزٸ تال­قىعا سالادى. بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ جولدا ايتادى, سودان سوڭ تالقىعا سالادى. ويى بٸر قىزىق بولسا, تالقىسى ەكٸ قىزىق. مۇنى اباي ەدەيٸ سولاي جازدى دەمەيمٸز. ٶلەڭنٸڭ تابيعاتى سولاي بولىپ كەلەدٸ. ول دا تٸرٸ تٸن, تۇتاس جاراتىلىس سەكٸلدٸ. ونى بۇزساڭ, جاراتىلىستىق قۇدٸرەتٸ كەميدٸ.

«قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك» دەگەن ٶلەڭٸنٸڭ دە بٸرٸنشٸ جولى ٷنەمٸ تٸل ۇشىندا تۇرادى. بۇل جولدى ٸشٸنەن قايتالاعان ادام ەرٸ قاراي نەنٸ ويلايمىن دەسە دە ٶز ەركٸ شىعار. «اباي وسى ٶلەڭدٸ جازعاندا قىرىق توعىز جاستا ەكەن» دەپ قايران قالاتىنىمىز دا سودان بولار. شىن مەنٸندە ول قارتايعاندىق پا, ەلدە كەمەلدٸك پە, ونى كەيٸنگٸ جولدار اشا تٷسەدٸ. بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز ول ەمەس, تاعى دا ٶلەڭدٸ قالاي باستاپ, قالاي اياقتاعاندىعى بولىپ وتىر.

بٸر عانا ٶلەڭٸندە «اشۋىڭ – اشىعان ۋ, ويىڭ – كەرمەك», «جاس قارتايماق, جوق تۋماق, تۋعان ٶلمەك», «بٸر قۇدايدان باسقانىڭ بەرٸ ٶزگەرمەك», «ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ٶرمەك» دەگەن تٶرت بٸردەي, كەيٸن مەتەلگە اينالعان قاناتتى سٶز جٷر. قاي اقىننىڭ قاي ٶلەڭٸنەن وسىندايدى كٶرٸپ ەدٸڭٸز دەپ تاعى قايران قالاسىز. بٸراق اقىننىڭ كٶڭٸلٸ ونىڭ ەشبٸرٸنەن تويات تاپپايدى. ٶلەڭ سٶزٸمنٸڭ اسىلى وسى دەپ, سوڭىنا ساقتامايدى دا.

اباي ٷشٸن اقىل ايتۋ ۇلىلىق ەمەس, سول اقىل-ويدى بٸرگە تالقىلاسۋ ۇلىلىق. جوعارىداعى ٶلەڭ دە «ماقتان ٷشٸن قايراتسىز بولىس بولماق, يتتەي قور بوپ, ٶزٸنە سٶز كەلتٸرمەك» دەپ اياقتالادى. ٶلەڭ سوڭىندا وي ايتقاننان گٶرٸ, بٸر ٸستٸ تالقىعا سالۋ نيەتٸ باسىم تۇرادى. اقىن ٶلەڭدەرٸنٸڭ كٶبٸندە ٶزگەنٸڭ ٸسٸمەن بٸرگە, ٶز ٸسٸن دە تالقىعا سالۋ جيٸ كەزدەسەدٸ. بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز, ەردايىم ٶلەڭدەرٸ سونداي جولدارمەن شامىرقانا بٸتەدٸ.

ونىڭ بٸرتالاي ٶلەڭٸ سۇراۋ بەلگٸسٸمەن اياقتالادى. سۇراۋ بەلگٸسٸ بولماسا دا, سونىڭ ينتوناتسيياسى تۇرعانداي بولادى. اقىل ايتىپ وتىرىپ, اقىلدان سەزٸمدٸ جوعارى قوياتىنىن قايتەرسٸز. ٶلەڭدەرٸنٸڭ جٷرەكتٸ سولق ەتكٸزەتٸنٸ دە, سىزداتاتىنى دا سودان تەرٸزدٸ. «ەۋەلدە بٸر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك, جىلىتقان تۇلا بويدى ىستىق جٷرەك» دەيدٸ. بٸراق بٸز ونىڭ اقىل ايتقان تۇستارىنا كٶبٸرەك مەن بەرەمٸز.

مىسالى, «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدٸم» دەگەن ٶلەڭٸن بٷكٸل بالا جاتتاپ ٶستٸ. بۇل ٶلەڭ وسىلاي مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەندٸ. ولاي قاراساڭىز دا, بۇلاي قاراساڭىز دا وي انىق, سٶز قانىق. ٷلكەنگە دە, كٸشٸگە دە جاتتاپ الۋعا دا وڭاي. وقۋشى بالا اۋزىن اش­سا بولدى, تاڭدايى تاقىلداپ تٶگٸلٸپ تۇرا­دى. وڭىنان وقىساڭىز دا, تەرٸسٸنەن وقى­ساڭىز دا ەر جولى اقىل, ەر جولى ناقىل.

بٸراق ابايدىڭ بۇل ٶلەڭٸ وقۋ-بٸلٸمنەن دە تٷڭٸلگەندەي ەسەر قالدىرا­تىنى نەسٸ? ابايدىڭ باسقا دا ٶلەڭدەرٸ سيياقتى مۇندا دا ٶز تٸرلٸگٸنەن ٶزٸ باز كەشكەندەي بولاتىنى قالاي? سونىمەن بٸرگە بۇل ٶلەڭنٸڭ «كەل, بالالار, وقى­لىقتان» ايىرماسى نەدە? «بۇل ماھۇ­رىم قالماعىما كٸم جازالى?» دەپ عىلىمدى عانا ايتىپ وتىر ما? سوڭىندا «ەڭبەگٸڭدٸ بٸلەرلٸك ەش ادام جوق, تٷبٸندە تىنىش جٷرگەندٸ تەرٸس كٶرمەدٸم» دەگەنٸ شە?

مٸنە, بۇل ٶلەڭ دە وسىلاي ناسيحات قۇرالى بولماي, ٶنەر رەتٸندەگٸ ٶز تابيعاتىنا تارتقان. «قايعى شىعار ٸلٸمنەن, ىزا شىعار بٸلٸمنەن» دەيتٸن اباي وسىلاي جازسا كەرەك-تٸ. ناسيحات جٷرگەن جەردە ۇران, ۇران جٷرگەن جەردە پافوس ٸلەسە جٷرەدٸ. شىن مەنٸندە ٶلەڭ سٶزدە ٶمٸر باقي وي تٷبٸندە جاتقان سٶز بەن پەرمەنٸ كٷشتٸ پافوس بٸرٸن-بٸرٸ جەڭٸسە الماي يتجىعىس تٷسۋمەن كەلەدٸ.

اباي اباي بولىپ ەشقاشان پافوس پەن ديداكتيكاعا جولاعان ەمەس. بۇل ويىمىزعا «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ٶلەڭٸ قايشى كەلۋٸ مٷمكٸن. «بەس نەرسەدەن قاشىق بول, بەس نەرسەگە اسىق بول» دەسە, بەرٸ اپ-انىق. بٸراق اباي «ەگەر قيسىق كٶرٸنسە, مەيلٸڭ تاستا, مەيلٸڭ كٷل» دەپ تاعى دا ٶز مەنەرٸنە سالادى. بٸزدٸڭ تالداۋىمىزشا, ٶلەڭنٸڭ جاندى تۇسى دا وسى ەكٸ جولدا تۇرعان بولۋى كەرەك.

تٸپتٸ ٶلەڭدٸ پافوسپەن باستاعاننىڭ ٶزٸندە دە, قايعىمەن اياقتاۋ ابايعا عانا تەن ەرەكشەلٸك. ال قايعى دەگەن شەك­سٸز, وندا قۋانىش, شاتتىق سەكٸل­دٸ بەلگٸلٸ بٸر تۇجىرىم بولمايدى. «جاي­نا­عان تۋىڭ جىعىلماي, جاسقانىپ جاۋدان تىعىلماي» دەگەن ٶلەڭٸن الىپ قاراڭىزشى. ٸنٸسٸ وسپاننىڭ قازاسىنا ارناپ شىعارعان اتاقتى ٶلەڭٸ. «جان بٸتكەنگە جالىنباي, جاقسى ٶلٸپسٸڭ, ياپىرماي» دەپ بٸتەدٸ.

وسى ٶلەڭ باسقا تٸلدەرگە قالاي اۋدارىلدى ەكەن دەپ ەرٸكسٸز ويلانىپ قالاسىڭ. ابايدىڭ ٶلەڭ قۇرىلىمىن تٷسٸنبەگەن ادام, سوڭعى جولىن شەبەر­لٸككە بالاپ قالۋى كەدٸك ەمەس. ەگەر ٶلەڭدٸ شە­بەر اياق­تاسا, ودان ەرٸ ويلانۋ­دىڭ قا­جە­تٸ دە جوق. ال ابايدا سوڭعى سٶز تاعى دا كٶپتٸڭ تالقىسىنا تاستالىنادى. «ياپىرماي» دەگەن سٶز ۇيقاس ٷشٸن تۇرعان­داي كٶرٸنگەنمەن, ار جاعىنان قىلت ەتكەن بٸر كٷمەن دا باس كٶتەرگەندەي بولادى.

اقىلى ناقىلعا اينالعان دانىشپان ەركٸممەن سىرلاس, ەركٸممەن مۇڭداس. بٸرەۋگە پٸكٸرٸن تاڭسا, اباي اباي بولا ما? تٸپتٸ اباي قازاقتى سىنادى دەگەن سٶز دە كٷمەندٸ ەستٸلەدٸ. ول قايتا قازاعىمەن قايعىلاس تۇلعا رەتٸندە بيٸكتەي تٷسەدٸ. «ابايدى ەلٸ تٷسٸنٸپ بولماعان قازاقپىز» دەگەن سٶز دە وسىدان شىقسا كەرەك.

قازٸر ٶلەڭ تەحنيكاسى دامىعان كەز. سوعان قاتىستى ابايدىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ ۇيقاسى قالاي دەگەن دە سۇراق تۋادى. وندايدا وي جاتىق بولعان سوڭ, ۇيقاس تا جاتىق بولاتىنىن ەسكەرە بەرمەيمٸز. كەرٸسٸنشە كەيبٸر شەبەر ۇيقاسقان ٶلەڭدەردٸڭ استارىن تٷسٸنبەي مٷدٸرٸپ قالاتىنىمىز بار. سەبەبٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ ۇيقاس بٸرٸنشٸ ورىنعا قويىلادى دا, ٶلەڭ ماعىناسى كەيٸنگە ىسىرىلادى.

ال اباي ٶلەڭدەرٸ ەش مٷدٸرٸسسٸز بٸر لەپ, بٸر دەممەن وقىلادى. «قانسوناردا بٷركٸتشٸ شىعادى اڭعا» دەگەن ۇزاق ٶلەڭٸ باستان اياق بٸر لەپ, بٸر دەم. «قاقتاعان اق كٷمٸستەي كەڭ ماڭدايلى» دەگەن ەكٸنشٸ ۇزاق ٶلەڭٸ دە بٸر لەپ, بٸر دەم. «قىران بٷركٸت نە المايدى سالسا باپتاپ» دەگەن قىسقا ٶلەڭٸ دە بٸر لەپ, بٸر دەم. وسى ٶلەڭدەرٸنٸڭ بەرٸندەگٸ بەينە-بوياۋلاردىڭ تىعىزدىعى سونشا, كٶز الدىڭا تۇتاس سۋرەت بولىپ كەلە قالادى.

بٶلٸنٸپ-جارىلماعان تۇتاس وبراز, ٶلەڭ رەتٸندە تۇتاس جاراتىلىس. وبرازدى ويلاۋ جاعىنان اباي ۇلى سۋرەتشٸ سيياقتى. ەگەر ول شىنىمەن دە سۋرەتشٸ بولسا, «قانسونار» اتتى كارتينا بٷگٸندە لۋۆر مۇراجايىندا ٸلۋلٸ تۇرۋى عاجاپ ەمەس تە ەدٸ. جوعارىداعى ٷش ٶلەڭٸندە دە ەر نەرسەگە تەڭەۋ تاۋىپ, ونىڭ بەرٸن رەتٸمەن بايانداپ شىعۋ ٷشٸن دە دەل سۋرەتشٸنٸڭ تٶزٸمٸندەي تٶزٸم كەرەك-اۋ دەپ ويلايسىڭ. ابايدىڭ زامانى ەلٸ ٶنەردە حاوس باستالماعان كەز, سوندىقتان ونىڭ تۋىندىلارىنداعى رەتتٸلٸك جوعارى باعالانۋعا ەبدەن لايىق.

وي ۇيقاسقان جەردە, سٶز دە ٶزٸنەن ٶزٸ ۇيقاسادى. ابايدا بۇل ەشقاشان كەرٸسٸنشە كەلگەن ەمەس. «وي ۇيقاسادى, ويمەن بٸرگە وبراز دا ۇيقاسادى» دەگەن تٸركەستٸ باسقالار دا قولدانعان شىعار, بٸراق مەن ونى ديدار امانتايدىڭ قولدانعانىن بٸلەمٸن. بەلكٸم بٸر بوياۋدى ەكٸنشٸ بوياۋ تولىقتىرىپ تۇراتىن تۇتاس وبرازدىلىقتى ايتقىسى كەلگەن شىعار. بار بوياۋ بٸر كٶرٸنٸسكە قىزمەت ەتەدٸ دەگٸسٸ كەلگەن دە بولار. مٸنە, ابايدا وسىنداي تۇتاستىق بار.

ەرينە, سولاي بولعان سوڭ باسى اياعىنا, اياعى باسىنا كەلمەيدٸ. جالپى, ٶنەردەگٸ حاوس ٸشكٸ درامادان تۋاتىنى بەلگٸلٸ. سٶيتٸپ ول پوستمودەرنيزمنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر سيپاتىنا اينالعانىنان دا حاباردار­مىز. اباي ونداي حاوسقا بەرٸلگەن جوق, بٸراق ٶلەڭدەرٸ اقىلعا دا باعىنعان جوق. كەز كەلگەن ٶلەڭٸ ويلى دا تاپقىر سٶزبەن باستالعانىمەن, سوڭىندا ٸشكٸ دراماسى جەڭٸپ كەتە بەرەدٸ. تۇجىرىمدى شۋ­ماق­تارمەن باستالعان ٶلەڭدەرٸنٸڭ ايا­عىندا ەكٸ ۇداي كٷيگە سوقتىراتىن تراگە­دييالىق حال-كٷيٸ دە سودان تۋعان بولسا كەرەك.

اباي ٶلەڭدەرٸ جانسىز زاتتاي ەمەس, جاندى دٷنيەدەي ەسەر ەتەتٸنٸ دە سودان بولار, سٸرە. بٸزدٸڭ شاقشاداي باسىمىزبەن وعان تٶرەلٸك ايتۋ دا ورىنسىز با دەپ قورقامىز. بۇل ارادا بەردٸبەك سوقپاقباەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» پوۆەسٸندەگٸ مۇقان اتتى كەيٸپكەرٸ كيگەن كەپتٸ كيمەسٸمٸزگە كٸم كەپٸل. سوعان ۇقساپ كٷلكٸگە قالار جايىمىز دا جوق. بٸراق ابايدان الىستاعان سايىن ٶلەڭنەن دە الىستاعانداي بولىپ بارا جاتقانىمىزعا ۋايىم جەيتٸنٸمٸز راس.

وسى رەتتە ابايدىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸ­رٸمٸزدە جيٸ قولدانىلاتىن ٶلەڭ جولدارىن تٸزٸپ كٶردٸك: 1. «ارسىز بولماي اتاق جوق, الدامشى بولماي باق قايدا». 2. «كٷشٸك اسىراپ يت ەتتٸم, ول بالتىرىمدى قاناتتى». 3. «قايران سٶزٸم قور بولدى, توبىقتىنىڭ ەزٸنە». 4. «باياعى جارتاس – بٸر جارتاس, قاڭق ەتەر, تٷكتٸ بايقاماس». 5. «مالعا دوستىڭ مۇڭى جوق مالدان باسقا». 6. «سەنبە جۇرتقا تۇرسا دا, قانشا ماقتاپ»...

ابايعا قاراپ مۇڭ شاققىمىز كەلگەندە ەسكە تٷسەتٸن ٶلەڭ جولدارىن دا تٷزٸپ كٶردٸك: 1. «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم تاپ شىنىم». 2. «بوتالى تٷيە سەكٸلدٸ, قورادان شىقپاي ٶلدٸڭ بە?». 3. «مىڭمەن جالعىز الىستىم, كٸنە قويما». 4. «ٸشٸم ٶلگەن, سىرتىم ساۋ». 5. «ٶلسەم, ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما?». 6. «اداسقاننىڭ – الدى جٶن, ارتى – سوقپاق». 7. «اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس»...

وسى جۇرت كەلسٸن-كەلمەسٸن كەز كەلگەن جەرگە قىستىرا بەرەتٸن ٶلەڭ جولدارىن دا تەرٸپ كٶردٸك:

1. «ۇستاراسىز اۋزىڭا تٷستٸ مۇرتىڭ». 2. «اش قارىن جۇبانا ما مايلى اس جەمەي». 3. «باس-باسىنا بي بولعان ٶڭكەي قي­قىم». 4. «قازاقتىڭ ٶزگە جۇرتتان سٶزٸ ۇزىن». 5. «جٸگٸتتەر, ويىن ارزان, كٷلكٸ قىم­بات». 6. «ەل بۇزىلسا, قۇرادى شايتان ٶر­مەك». 7. «جاستىقتا بٸر كٷلگەنٸڭ – بٸر قارالىق»...

«زامان ٶزگەرسە دە, مٸنەز ٶزگەرمەيدٸ ەكەن-اۋ» دەگەن ويعا كەلتٸرەتٸن ٶلەڭ جولدارىن دا ٸرٸكتەپ كٶردٸك: 1. «كەرەگەگە ساباۋدى شانشىپ قويىپ, بٶركٸن ٸلٸپ, قارايدى جالتاق-جالتاق». 2. «جانى اياۋ­لى جاقسىعا قوسامىن دەپ, ەركٸم بٸر يت ساقتاپ جٷر ىرىلداتىپ». 3. «قارا قارعا سىقىلدى شۋلاسار جۇرت, كٸم كٶپ بەرسە, مەن سوعان سەرت بەرەم دەپ». 4. «كەيبٸرٸ جايدارى, اشىق بولامىن دەپ, ورىنسىز ادامدارمەن جىرتاقتاعان». 5. «جالعىز اتىن تەرلەتٸپ, ەل قىدىرىپ, سەلەمدەسپەي, الىستان ىرجاڭ قاقپاق». 6. «شارۋاڭ ٷشٸن كٶرٸنگەن اقىل ايتىپ, جولىڭ تايعاق, اياعىڭ تارتار مايماق». 7. «اق تىماقتىڭ قۇلاعى سالتاق-سالتاق»...

تاعى دا باسقا وسىلاي جالعاسا بەرەدٸ. «ابايدىڭ بار ٶلەڭٸ بٸر توم» دەسە دە, تاۋىسىپ بٸتپەستەي كٶرٸنەسٸز. تٸپتٸ قا­ناتتى سٶزدەرگە «سەگٸز اياقتىڭ» بارلىق جول, بارلىق شۋماعىن قوسۋعا بولادى. بٸر ٶلەڭٸندە ٶزٸمٸز مەتەل ەتٸپ ايتىپ جٷرگەن بٸرنەشە سٶزٸ جٷرەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ كٷيٸنٸشٸمٸز دە, سٷيٸنٸشٸمٸز دە. تۇرمىستا كٷندە ايتامىز, كٷندە قول­­دانامىز. جەتپەي تۇرعان سٶزٸمٸزدٸ جەتكٸزەدٸ, ٶتپەي تۇرعان ويىمىزدى ٶتكٸ­زەدٸ. قارا شارۋانىڭ ٷشبۋ حاتىنان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايانداماسىنا دەيٸن تۇزدىقتاپ قوسىپ تا جٸبەرەمٸز.

ال ەندٸ كٶپ ايتىلا بەرمەيتٸن ٶلەڭ جولدارىن دا بٸر تٸزٸپ كٶرەيٸكشٸ: 1. «قازاققا ٶلەڭ دەگەن بٸر قادٸرسٸز». 2. «و دا ٶزٸندەي يت بولسىن, ازعىر, ازعىر». 3. «يت جەگەنشە قوندىباي, قاناي جەسٸن». 4. «كٶزٸنەن باسقا ويى جوق». 5. «سەنەن كٷشتٸ كٸسٸلەر نە بوپ جاتىر, زامانىڭنىڭ تارلىعىن ويلا, مىرزام». 6. «نە عىلىم جوق نەمەسە ەڭبەك تە جوق, ەڭ بولماسا كەتتٸڭ عوي مال باعا الماي». 7. «كٸمدە-كٸم ٷلكەن بولسا ەكٸ مٷشەل, مال بەرٸپ العانمەنەن قاتىن ەمەس». 8. «تٸلدە سٷيەك, ەرٸندە جيەك بار ما». 9. «ٸشٸم ٶلگەن, سىرتىم ساۋ».

كٶبٸ سٶزدٸڭ مەتەلٸ مەن مەيەگٸنە اينالعان مۇنداي جولدار اقىن شىعارما­لارىندا جيٸ كەزدەسەتٸنٸن جوعارىدا ايتتىق. بۇل تۇرعىدان ابايعا جەتەتٸن اقىن جوق ەكەنٸ باسى اشىق نەرسە. ال ەندٸ ونداي جولدار بۇرىنعى اقىندار مەن جىراۋلاردا دا قوس-قوسىنان بەرٸلەتٸنٸن ٸزدەگەن ادام تابادى.

كەيٸنگٸ اقىنداردىڭ بٸر-ەكٸ عانا ۇتقىر وي, تاپقىر سٶزدٸ تٷيٸن ەتٸپ ايتۋعا داعدىلانۋى سول كەنٸشتٸ قازاق ٶلەڭٸن كەدەيلەندٸرٸپ-اق تۇرعان تەرٸزدٸ. بٸزدٸكٸ پوەزييانىڭ بٸر باعىتىن عانا باعامداۋدان تۋعان وي, ەيتپەسە قازاق قاي زاماندا دا جاقسى اقىنعا كەندە بولماعان. تەك قازٸر ٶلەڭنٸڭ وقىلماي كەتۋٸنە بٸر سەبەپ, وقىعاننان كەيٸن جادىڭىزدا ساقتالىپ قالاتىن, ٶز جارناماسى ٶزٸندەگٸ جىر جولدارىنىڭ ازدىعىنان با دەيمٸز.

ولاردا ابايدىڭ جوعارىدا كەلتٸرگە­نٸمٸزگە قوسىمشا: 1. «ٶلسەم ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما?». 2. «ٶلسە ٶلەر تابيعات, ادام ٶلمەس». 3. «ادام بٸر بوق, كٶتەرگەن بوقتىڭ قابى». 4. «الدىڭ – جالىن, ارتىڭ – مۇز, بارار ەدٸڭ قاي جاققا». 5. «اداسقان كٷشٸك سەكٸلدٸ, ۇلىپ جۇرتقا قايتقان وي». 6. «عاشىقتىڭ تٸلٸ – تٸلسٸز تٸل». 7. «بولىس بولدىم, مٸنەكي, بار مالىمدى شىعىنداپ». 8. «تۇلپاردان تۇعىر وزباس شابىلسا دا». 9. «شورتانباي, دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ, ٶلەڭٸ بٸرٸ – جاماۋ, بٸرٸ – قۇراۋ» دەگەندەي ٶلەڭ جولدارى نەگە اسىپ-تٶگٸلٸپ جاتقان جوق?

ۇيقاسى ودان دا شەبەر, سىرتى ودان دا سۇلۋ, ٸشٸ ودان دا تەرەڭ تالاي ٶلەڭدەر جازىلعانىنا شەك كەلتٸرمەيمٸز. بٸراق سول شەبەرلٸك, سول سۇلۋلىق ھەم تەرەڭدٸك وقىرماندى بۇرىنعىداي تەبٸرەنتپەسە, بەلكٸم باسقاشا جول ٸزدەۋ دە كەرەك شىعار. «الدىمىزعا اباي دەگەن تاۋ قويىپ قويدى, ودان قالاي اسامىز?» دەگەن سٶزدٸ ۋىزداي جاس كٷنٸمٸزدە جاسى ٷلكەن اقىننان ەستٸپ قاتتى تاڭىرقاپ ەدٸك. ەلدە قازاق بار-جوعى بٸر-اق توم ٶلەڭ جازعان شەرلٸ اقىننان شىنىندا دا ەشكٸمدٸ اسىرعىسى كەلمەي مە ەكەن?

بٸراق ٶلەڭ وقىلماي كەتسە, وندا باس­قا جانرلاردىڭ دا كٷنٸ قاراڭ ەكە­نٸن مويىنداۋ كەرەك شىعار. سەبەبٸ قازاق ەدەبيەتٸندە ٶلەڭ قاي زاماندا دا فلاگ­ماندىق رٶل اتقارۋمەن كەلەدٸ, اتقا­را دا بەرەدٸ. ەندەشە, ٶلەڭ قالاي وقىلادى, ەدەبيەت تە سولاي داميدى. اباي­عا دەيٸنگٸ جىراۋلار مەن ابايدان كەيٸنگٸ اقىندارعا باس يە وتىرىپ تا وسى ويدى ايتۋعا بو­لا­دى. پوەزييادا قوزعالىس بولماي, تۇ­تاس ەدەبيەتٸمٸزدە دە قوزعالىس بولا قويمايدى.

سوندىقتان دا ۇلتتى رۋحاني تٷلەتۋ ٷشٸن دە قازاققا تۇلعا اقىندار كەرەك دەگٸمٸز كەلەدٸ. ۇلى اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸن ٶزٸمٸزشە تەپسٸرلەگەن ماقالامىزدا ايتپاعىمىز دا وسى ەدٸ. ابايدىڭ ٶزٸ ايتپاقشى, ««ەگەر قيسىق كٶرٸنسە, مەيلٸڭ تاستا, مەيلٸڭ كٷل»...

جٷسٸپبەك قورعاسبەك,

"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ