Onyń esimi ǵana emes, qabiri de belgili ekenin bilemiz be?
Islam – Alla Taǵalanyń dúnie jaratylǵaly adamzatqa joldaǵan barlyq sálemderiniń jiyntyǵy degen sóz eken. Endeshe, Muhammed Paiǵambardan burynǵy paiǵambarlardyń úmbetteri de musylman bolyp esepteledi. Quran Kárimde Adam Atadan bastap, Musa, Dáýit, Súleimen, Isa paiǵambarlardy jatsynbaitynymyz sondyqtan. Quranda attary atalmasa da, hadisterde júz jiyrma tórt myń paiǵambar kelgen delinedi.
Alla Taǵala adamdarǵa týra joldy kórsetý úshin kóptegen paiǵambar jiberdi. Olardyń alǵashqysy hazireti Adam (a.s.) bolsa, sońǵysy hazireti Muhammed (s.ǵ.s.) ekeni ámbege aian. Asylynda, árbir úmmetke birer paiǵambar jiberilgendigi Quranda ashyq túrde baian etiledi (qarańyz: 35.Fatyr-24, 10.Iýnýs-47). Biraq jer betine haq dindi tábliǵ etý úshin jiberilgen paiǵambarlardyń naqty sany belgisiz. Quranda tek 25 paiǵambardyń esimi ǵana atalady. Ózge paiǵambarlar jaiynda Quranda hazireti Paiǵambarymyzǵa: «Rasynda, senen buryn da elshiler jiberdik. Olardyń keibirin saǵan baian ettik te, keibirin baian etpedik» (40.Ǵafyr-78) delingen. Eki hadiste – 124 myń, ekinshi bir riýaiatta – 224 myń paiǵambardyń adamzatqa kelip ketkendigi aitylady. Quranda aty atalǵan 25 paiǵambar – solardyń jiyntyq kórinisi. Sondyqtan árbir imandy adam olarǵa da boi usynyp, «jer betine haq dindi úiretý úshin jiberilgen kúlli paiǵambarlarǵa iman ettim» degen senimdi ustanady.
Jaratýshy jer betine osynsha myńdaǵan paiǵambar jiberse, óte úlken qaǵanat qurǵan kóne el, ózindik jón-josyǵy bar josaly jurt – kóp sandy túrik qaýymyn da paiǵambarsyz, habarsyz qaldyrmaǵany anyq. Endeshe, ejelgi bir zamanda bizdiń dalaǵa da paiǵambar kelgenine kúdik bolmaýy tiis. Sondyqtan ejelgi qazaq dalasynda da bir qudailyq dinniń bolǵanyn, Alla jibergen elshiniń izi jatqanyn zertteý esh artyqtyq etpeidi.
Sonymen, qazaqqa (ol kezde túrki ǵoi) kelgen Haq elshiniń esimi kim desek, ańyz áńgimelerde qazaqqa Ozǵan degen paiǵambar kelgen delinedi. Muny áigili Máshhúr – Júsip Kópeiulynyń deregi de rastaidy. Ol derek boiynsha baiaǵyda babalarymyz Muhammed Paiǵambardy izdep barǵan eken.
– Ózimiz sizge uzynqulaqtan estýmen asyq bolyp birimiz oq, birimiz jaq esepti qazylǵan jol, shashylǵan topyraǵyńyzda bolǵaly keldik! – desip, kápirlerge qarai lap qoia shaýyp, dúrse qoia berdi deidi.
Jalańash túie baǵyp, ómirinde qyl quiryqty jylqy kórmegen sorly arab attyń dúrsilinen qorqyp, úreii ushyp, záresi ketip, topalań tigen qoidai, byqbyrt tiip, jylqynyń jasaý tezegindei boldy deidi. Bulardyń batyrbasy, kókjaly – Aqkóse. Oǵan taiaýlary – Málik, Aqtam, Quttyqoja, Imambaiyr, Aqqoian degender eken. Sonda paiǵambar jaryqtyq shattanǵannan:
– Alla túrki haiyr ǵymin úmmeti! – degendigin Salmanparys degen saqaba Áziret sultanǵa sóilegen eken. Qazaqshasy «Túrkim keldi – kórkim keldi» degen eken.
Sonda Paiǵambar bulardan suraǵan eken:
– Sizder qai dinde bolasyzdar? – dep. Bular aitypty:
– Biz din-sindi bilmeimiz, oraza joq, namaz joq, Qudai degen janbyz, – depti.
– «Ozǵan paiǵambar» degen babalarymyz osylai uqtyrǵan eken» desipti.
Osyndai uǵyna almaǵan sózden bizdiń qazaq: «Ozǵan paiǵambar urpaǵymyz» desip te júrdi. Sóitse, onysy Ýyz (Oǵyz) han eken. Kiiz úidi sol Ýyz han jasatyp: «Kiiz týyrlyqty qazaq baidyń balasy, Ýyz úili» atanyp júrdi.
Sol soǵysta paiǵambar shattanyp: «Áltúrki haiyr men úmbeti» degen eken desedi. «Meniń úmbetimniń eń jaqsysy – túrki halqy» degen sóz deidi.
Sonan keiin bular qalǵan ómirin paiǵambar qasynda ótkizip, «ansary» atanǵan eken. «Muhajyryn ańsary» degen qaýym qybylanyń rý, tuqym aty emes. Mekkeden Paiǵambardy izdep kóshkender «Muhajyryn» atanǵan. Paiǵambarǵa soǵysta bolysyp, kúsh-kómek bergender ansary atanǵan. «Dalsabtun alal ullynmen ál-muhajyryn ýa ál-anzar» – báigeniń ozyp aldyn alǵan «Muhajyryn men Ansarylar» delingen sóz».(Máshhúr-Júsip Kópeiuly,shyǵarmalar jinaǵy, 8 tom, 59 bet).
Ǵylym doktory Berikbai Saǵyndyquly aqsaqaldyń deregi boiynsha, Ozǵan paiǵambardyń basyn jaýlary kesip alǵan delinedi. Keremetin ózgelerden ozdyrǵan soń, Ozǵan paiǵambar atalyp ketken deidi. Shamamen Nuhtyń topan sýynan kóp buryn ómir súrse kerek. Ozǵan paiǵambar men onyń anasy, jaqyndary jerlengen mazar, Ózbekstandaǵy Buhar oblysynyń Tamdy aýdanyndaǵy Aqtaý degen jerde (ejelden bul jerdi qazaqtar mekendegen). Bul mazar qazir «Kújimdi áýlie» dep atalady. Qabirde jatqan jeti adamnyń árqaisysynyń uzyndyǵy jiyrma qadamnan keledi eken. Olardy kómgen úiindiler qazir de sol kúiinde jatqan kórinedi.
Berikbai aqsaqaldyń ákesi Saǵyndyqtan (Ozǵan paiǵambardyń shyraqshysy bolǵan) estýi boiynsha, Ozǵan paiǵambarǵa Muhammed Paiǵambar men Hazireti Ǵali tiri kezderinde ziiarat etýge kelgen delinedi. «Sol jóninde taý arasynda arab tilinde jazý bar. Ony menen basqa bir adam bilmeidi. Dám jazyp bara qalsaq, balam, saǵan sol jazýdy kórseter edim. Hazireti Ǵali namaz oqyǵanda tas balqyp ketken eken. Onyń izi de ap-aiqyn kórinip tur» (Berikbai Saǵyndyquly Músirbai-Teleý «Ǵalamnyń ǵajaiyp syrlary» «Ǵylym baspasy, 1997, 145-bet).
Ozǵan paiǵambar – Kújimdi áýlieniń Buhar oblysynyń Tamdy aýdanyndaǵy Kýleis qorymynda jatqany belgili folklortanýshy ǵalym Shákir Ybyraevtyń dereginde de kórsetilipti.
Ozǵan paiǵambar jatqan qabirdiń Kújim atanyp ketken sebebi, ol jerde kújim kóp egilse kerek. Kújim – aǵashtyń bir túri, taýdyń betkeiindegi qara tasty qaq jaryp shyqqan.
Tarihshy Darhan Qydyráliev «Túrkilerde de paiǵambarlar bolǵan-dy» atty maqalasynda Islamǵa deiingi túrkilerdiń dini túsinigin taldai kelip, ata-babalarymyzdyń hanif dinin (moneteizm) ustanyp, olardyń táńirdi keide Baiat, Idi, Chalab, Achý dep ataǵanyn, túrkilerdiń aqyret seniminiń de Islammen tereń úndestik tabatynyn aitady (Darhan Qydyráliev. «Atymdy adam qoiǵan soń». Almaty, 2008. 15-16 better).
Al belgili ǵalym, teologiia ǵylymdarynyń doktory Muhan Isahan óziniń 2013 jyly jaryq kórgen «Oǵyz qaǵan kim?» degen tarihtaǵy túrki órkenieti týraly tamasha zertteý maqalasynda
«…Teginde, túrki halyqtarynda Ozǵan paiǵambar nemese Oǵyz qaǵan týraly «Oǵyznama» atty kóne dastannyń bar ekendigi barshaǵa aian…Oǵyzdyń týyla salyp, anasyna Táńir-Taǵalaǵa iman keltirmeiinshe, emshegin embeitinin aitýy (Oǵyz-name. Muhabbat-name. Almaty 1986. 36 b), paiǵambarlyq sipat ekeni talassyz shyndyq. Sebebi, búkil paiǵambarlar «ismat» (kúnásiz, pák) sipatymen ǵumyr keshedi (Jýrjani. Kitabýt-Tarifat. Beirýt 1987. 150 b). Tipti Oǵyz qaǵannyń tili shyǵysymen «Alla, Alla» deýi, Kór han men Kóz hannyń qyzdary kápir bolǵandyqtan, olarmen tósektes bolmaýy, dinsiz ákesin jeńip taqqa otyrǵannan keiin, kápirlerge qarsy ǵazaýat jasaýy (Ábilǵazy. Túrik shejiresi. Almaty. Ana tili. 1991. 16-22 better), onyń shynynda da paiǵambar bolýy bek múmkin ekenin ańǵartsa kerek» dep, Ozǵan paiǵambar – Oǵyz qaǵan – Hundardyń táńirquty Móde qaǵan (b.e.b 174j) bolýy múmkin degen oi aitady.
Kim biledi, Qyzylqumnyń Buhara jaq betindegi Oǵyztaý taýy sol ejelgi tarihtan syr shertetin shyǵar.
Paiǵambarlar jatqan qabirdiń iesi de, qorǵaýshysy da – Alla Taǵalanyń ózi. Buhar oblysy Tamdy aýdanyndaǵy Ozǵan paiǵambardyń qabirin qazýǵa jurt qorqady eken. Keńes ókimeti ornaǵan jyldary otyz shaqty arheolog bir túnde shatyrlaryn jinap qashypty. Eldiń aitýy boiynsha, bir adam ot jaǵyp, olardyń árqaisysyn jeke-jeke qýypty. Kújimdi áýliedegi qabirde jatqan jeti adamnyń árqaisysynyń uzyndyǵy jiyrma qadamnan keledi degen málimet te, uzyndyǵy boiynsha Samarqan qalasyndaǵy musylmansha Daniiar, evreishe Daniil paiǵambardyń on segiz metrlik mazarymen úndesedi.
Árine, din boiynsha negizgi másele paiǵambarlardyń ómir- baiandary men qabirlerin bilip anyqtaýdan góri, olarǵa boiusyný ekeni anyq. Quran oqylǵanda, ǵibadat jasalǵanda barlyq paiǵambarlarǵa úmmetten sálemder ózdiginen joldanady delinedi. Olardyń qabirlerin anyqtaý shart emes bolsa da, biz búgin kópshiliktiń zerdesine Ozǵan paiǵambardyń qabiri qaida ekendigin eske saldyq. Ozǵan paiǵambardyń jatqan ornyn anyqtaý iman keltirgen musylmandar úshin asa mańyzdy bolmaǵanymen, ejelgi túrki órkenietin zertteýshiler úshin qajet ekeni anyq.
Tóreǵali TÁShENOV
"Aiqyn" gazeti
.jpg)