قازاققا كەلگەن حاق ەلشٸ كٸم?

ونىڭ ەسٸمٸ عانا ەمەس, قابٸرٸ دە بەلگٸلٸ ەكەنٸن بٸلەمٸز بە?

يسلام – اللا تاعالانىڭ دٷنيە جاراتىلعالى ادامزاتقا جولداعان بارلىق سەلەمدەرٸنٸڭ جيىنتىعى دەگەن سٶز ەكەن. ەندەشە, مۇحاممەد پايعامباردان بۇرىنعى پايعامبارلاردىڭ ٷمبەتتەرٸ دە مۇسىلمان بولىپ ەسەپتەلەدٸ. قۇران كەرٸمدە ادام اتادان باستاپ, مۇسا, دەۋٸت, سٷلەيمەن, يسا پايعامبارلاردى جاتسىنبايتىنىمىز سوندىقتان. قۇراندا اتتارى اتالماسا دا, حاديستەردە جٷز جيىرما تٶرت مىڭ پايعامبار كەلگەن دەلٸنەدٸ.

اللا تاعالا ادامدارعا تۋرا جول­دى كٶرسەتۋ ٷشٸن كٶپتەگەن پاي­­عامبار جٸبەردٸ. ولاردىڭ ال­عاش­­قىسى حازٸرەتٸ ادام (ا.س.) بول­سا, سوڭ­عىسى حازٸرەتٸ مۇحاممەد (س.ع.س.) ەكە­نٸ ەمبەگە ايان. اسى­لىن­دا, ەربٸر ٷم­مەتكە بٸرەر پايعامبار جٸ­بەرٸل­گەندٸگٸ قۇراندا اشىق تٷر­دە بايان ەتٸلەدٸ (قاراڭىز: 35.فا­تىر-24, 10.يۋنۋس-47). بٸراق جەر بەتٸنە حاق دٸندٸ تەبليع ەتۋ ٷشٸن جٸبەرٸلگەن پايعامبارلاردىڭ ناقتى سانى بەلگٸسٸز. قۇراندا تەك 25 پايعامباردىڭ ەسٸمٸ عانا اتا­لادى. ٶزگە پايعامبارلار جايىن­دا قۇراندا حازٸرەتٸ پايعام­با­رى­مىزعا: «راسىندا, سەنەن بۇرىن دا ەل­شٸلەر جٸبەردٸك. ولاردىڭ كەي­بٸ­رٸن ساعان بايان ەتتٸك تە, كەيبٸرٸن بايان ەتپەدٸك» (40.عافىر-78) دە­لٸن­گەن. ەكٸ حاديستە – 124 مىڭ, ەكٸن­شٸ بٸر ريۋاياتتا – 224 مىڭ پاي­عامباردىڭ ادامزاتقا كەلٸپ كەت­كەندٸگٸ ايتىلادى. قۇراندا اتى اتالعان 25 پايعامبار – سو­لار­دىڭ جيىنتىق كٶرٸنٸسٸ. سون­دىقتان ەربٸر يماندى ادام ولارعا دا بوي ۇسىنىپ, «جەر بەتٸنە حاق دٸندٸ ٷيرەتۋ ٷشٸن جٸبەرٸلگەن كٷللٸ پايعامبارلارعا يمان ەتتٸم» دەگەن سەنٸمدٸ ۇستانادى.

جاراتۋشى جەر بەتٸنە وسىنشا مىڭ­داعان پايعامبار جٸبەرسە, ٶتە ٷلكەن قاعانات قۇرعان كٶنە ەل, ٶزٸن­دٸك جٶن-جوسىعى بار جوسالى جۇرت – كٶپ ساندى تٷرٸك قاۋىمىن دا پايعامبارسىز, حابارسىز قال­دىرماعانى انىق. ەندەشە, ەجەلگٸ بٸر زاماندا بٸزدٸڭ دالاعا دا پاي­عام­بار كەلگەنٸنە كٷدٸك بولماۋى تيٸس. سوندىقتان ەجەلگٸ قازاق دا­لا­سىندا دا بٸر قۇدايلىق دٸننٸڭ بولعانىن, اللا جٸبەرگەن ەلشٸنٸڭ ٸزٸ جاتقانىن زەرتتەۋ ەش ارتىقتىق ەتپەيدٸ.

سونىمەن, قازاققا (ول كەزدە تٷر­كٸ عوي) كەلگەن حاق ەلشٸنٸڭ ەسٸ­مٸ كٸم دەسەك, اڭىز ەڭگٸمەلەردە قا­زاققا وزعان دەگەن پايعامبار كەل­گەن دەلٸنەدٸ. مۇنى ەيگٸلٸ مەشھٷر – جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ دەرەگٸ دە راستايدى. ول دەرەك بويىن­شا باياعىدا بابالارىمىز مۇحاممەد پايعامباردى ٸزدەپ بار­عان ەكەن.

– ٶزٸمٸز سٸزگە ۇزىنقۇلاقتان ەستۋ­مەن اسىق بولىپ بٸرٸمٸز وق, بٸرٸمٸز جاق ەسەپتٸ قازىلعان جول, شا­شىلعان توپىراعىڭىزدا بول­عالى كەلدٸك! – دەسٸپ, كەپٸرلەرگە قاراي لاپ قويا شاۋىپ, دٷرسە قويا بەردٸ دەيدٸ.

جالاڭاش تٷيە باعىپ, ٶمٸرٸن­دە قىل قۇيرىقتى جىلقى كٶرمە­گەن سورلى اراب اتتىڭ دٷرسٸلٸنەن قورقىپ, ٷرەيٸ ۇشىپ, زەرەسٸ كەتٸپ, توپالاڭ تيگەن قويداي, بىقبىرت تيٸپ, جىلقىنىڭ جاساۋ تەزەگٸندەي بولدى دەيدٸ. بۇلاردىڭ باتىر­باسى, كٶكجالى – اقكٶسە. وعان تاياۋ­لارى – مەلٸك, اقتام, قۇت­تى­قوجا, يمامبايىر, اققويان دە­گەندەر ەكەن. سوندا پايعامبار جا­رىقتىق شاتتانعاننان:
– اللا تٷركٸ حايىر عىمين ٷممەتٸ! – دەگەندٸگٸن سالمانپارىس دەگەن ساقابا ەزٸرەت سۇلتانعا سٶي­لەگەن ەكەن. قازاقشاسى «تٷركٸم كەلدٸ – كٶركٸم كەلدٸ» دەگەن ەكەن.
سوندا پايعامبار بۇلاردان سۇرا­عان ەكەن:
– سٸزدەر قاي دٸندە بولا­سىز­دار? – دەپ. بۇلار ايتىپتى:
– بٸز دٸن-سٸندٸ بٸلمەيمٸز, ورا­زا جوق, ناماز جوق, قۇداي دەگەن جان­بىز, – دەپتٸ.
– «وزعان پايعامبار» دەگەن با­با­لارىمىز وسىلاي ۇقتىرعان ەكەن» دەسٸپتٸ.
وسىنداي ۇعىنا الماعان سٶز­دەن بٸزدٸڭ قازاق: «وزعان پاي­عام­بار ۇرپاعىمىز» دەسٸپ تە جٷردٸ. سٶيت­سە, ونىسى ۋىز (وعىز) حان ەكەن. كيٸز ٷيدٸ سول ۋىز حان جاسا­تىپ: «كيٸز تۋىرلىقتى قازاق باي­دىڭ بالاسى, ۋىز ٷيلٸ» اتانىپ جٷر­دٸ.
سول سوعىستا پايعامبار شات­تا­نىپ: «ەلتٷركٸ حايىر مەن ٷم­بەتٸ» دەگەن ەكەن دەسەدٸ. «مەنٸڭ ٷمبەتٸمنٸڭ ەڭ جاقسىسى – تٷركٸ حالقى» دەگەن سٶز دەيدٸ.
سونان كەيٸن بۇلار قالعان ٶمٸ­رٸن پايعامبار قاسىندا ٶت­كٸزٸپ, «انسارى» اتانعان ەكەن. «مۇھا­جىرىن اڭسارى» دەگەن قاۋىم قىبىلانىڭ رۋ, تۇقىم اتى ەمەس. مەككەدەن پايعامباردى ٸز­دەپ كٶشكەندەر «مۇھاجىرىن» اتانعان. پايعامبارعا سوعىستا بولىسىپ, كٷش-كٶمەك بەرگەندەر انسارى اتانعان. «دالسابتۇن الال ۇللىنمەن ەل-مۇھاجىرىن ۋا ەل-انزار» – بەيگەنٸڭ وزىپ الدىن ال­عان «مۇھاجىرىن مەن Aنسا­رى­لار» دەلٸنگەن سٶز».(مەشھٷر-جٷ­سٸپ كٶپەيۇلى,شىعارمالار جي­نا­عى, 8 توم, 59 بەت).

عىلىم دوكتورى بەرٸكباي سا­عىن­دىقۇلى اقساقالدىڭ دەرەگٸ بويىنشا, وزعان پايعامباردىڭ با­سىن جاۋلارى كەسٸپ العان دەلٸ­نە­دٸ. كەرەمەتٸن ٶزگەلەردەن وز­دىر­عان سوڭ, وزعان پايعامبار اتا­لىپ كەتكەن دەيدٸ. شامامەن نۇح­تىڭ توپان سۋىنان كٶپ بۇرىن ٶمٸر سٷرسە كەرەك. وزعان پايعامبار مەن ونىڭ اناسى, جاقىندارى جەر­لەنگەن مازار, ٶزبەكستانداعى بۇحار وبلىسىنىڭ تامدى اۋدا­نىن­داعى اقتاۋ دەگەن جەردە (ەجەلدەن بۇل جەردٸ قازاقتار مە­كەن­دەگەن). بۇل مازار قازٸر «كٷ­جٸم­دٸ ەۋليە» دەپ اتالادى. قابٸردە جاتقان جەتٸ ادامنىڭ ەرقاي­سى­سىنىڭ ۇزىندىعى جيىرما قا­دام­نان كەلەدٸ ەكەن. ولاردى كٶمگەن ٷيٸن­دٸلەر قازٸر دە سول كٷيٸندە جات­قان كٶرٸنەدٸ.

بەرٸكباي اقساقالدىڭ ەكەسٸ سا­عىندىقتان (وزعان پاي­عام­بار­دىڭ شىراقشىسى بولعان) ەستۋٸ بويىنشا, وزعان پايعامبارعا مۇ­حام­مەد پايعامبار مەن حازٸ­رە­تٸ عالي تٸرٸ كەزدەرٸندە زييارات ەتۋگە كەلگەن دەلٸنەدٸ. «سول جٶنٸندە تاۋ اراسىندا اراب تٸلٸندە جازۋ بار. ونى مەنەن باسقا بٸر ادام بٸلمەيدٸ. دەم جازىپ بارا قال­ساق, بالام, ساعان سول جازۋدى كٶر­سەتەر ەدٸم. حازٸرەتٸ عالي نا­ماز وقىعاندا تاس بالقىپ كەتكەن ەكەن. ونىڭ ٸزٸ دە اپ-ايقىن كٶرٸ­نٸپ تۇر» (بەرٸكباي ساعىندىقۇلى مٷسٸرباي-تەلەۋ «عالامنىڭ عا­جايىپ سىرلارى» «عىلىم باس­پا­سى, 1997, 145-بەت).
وزعان پايعامبار – كٷجٸمدٸ ەۋ­ليەنٸڭ بۇحار وبلىسىنىڭ تام­دى اۋدانىنداعى كۋلەيس قورى­مىن­دا جاتقانى بەلگٸلٸ فولكلور­تانۋ­شى عالىم شەكٸر ىبىراە­ۆ­تىڭ دەرەگٸندە دە كٶرسەتٸلٸپتٸ.

وزعان پايعامبار جاتقان قا­بٸر­دٸڭ كٷجٸم اتانىپ كەتكەن سەبە­بٸ, ول جەردە كٷجٸم كٶپ ەگٸلسە كە­رەك. كٷجٸم – اعاشتىڭ بٸر تٷرٸ, تاۋ­دىڭ بەتكەيٸندەگٸ قارا تاستى قاق جارىپ شىققان.

تاريحشى دارحان قى­دىر­ەليەۆ «تٷركٸلەردە دە پايعامبار­لار بولعان-دى» اتتى ماقالاسىندا يسلامعا دەيٸنگٸ تٷركٸلەردٸڭ دٸني تٷسٸنٸگٸن تالداي كەلٸپ, اتا-با­با­لارىمىزدىڭ حانيف دٸنٸن (مو­نە­تەيزم) ۇستانىپ, ولاردىڭ تەڭٸردٸ كەيدە بايات, يدي, چالاب, اچۋ دەپ اتا­عانىن, تٷركٸلەردٸڭ اقىرەت سە­نٸ­مٸنٸڭ دە يسلاممەن تەرەڭ ٷن­دەس­تٸك تاباتىنىن ايتادى (دارحان قى­دىرەليەۆ. «اتىمدى ادام قوي­عان سوڭ». الماتى, 2008. 15-16 بەت­تەر).

ال بەلگٸلٸ عالىم, تەولوگييا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحان يساحان ٶزٸنٸڭ 2013 جىلى جارىق كٶرگەن «وعىز قاعان كٸم?» دەگەن تاريحتاعى تٷركٸ ٶركەنيەتٸ تۋرالى تاماشا زەرتتەۋ ماقالاسىندا

«…تەگٸندە, تٷركٸ حالىقتارىندا وز­عان پايعامبار نەمەسە وعىز قاعان تۋرالى «وعىزناما» اتتى كٶنە داستاننىڭ بار ەكەندٸگٸ بار­شاعا ايان…وعىزدىڭ تۋىلا سالىپ, اناسىنا تەڭٸر-تاعالاعا يمان كەل­­تٸرمەيٸنشە, ەمشەگٸن ەمبەي­تٸ­نٸن ايتۋى (وعىز-نامە. مۇحاب­بات-نامە. الماتى 1986. 36 ب), پايعام­بار­لىق سيپات ەكەنٸ تالاسسىز شىن­دىق. سەبەبٸ, بٷكٸل پايعام­بار­لار «يسمات» (كٷنەسٸز, پەك) سي­پاتىمەن عۇمىر كەشەدٸ (جۋر­جاني. كيتابۋت-تاريفات. بەيرۋت 1987. 150 ب). تٸپتٸ وعىز قاعاننىڭ تٸ­لٸ شىعىسىمەن «اللا, اللا» دەۋٸ, كٶر حان مەن كٶز حاننىڭ قىز­دارى كەپٸر بولعاندىقتان, ولار­مەن تٶسەكتەس بولماۋى, دٸنسٸز ەكەسٸن جەڭٸپ تاققا وتىرعاننان كەيٸن, كەپٸرلەرگە قارسى عازاۋات جاساۋى (ەبٸلعازى. تٷرٸك شەجٸ­رەسٸ. الماتى. انا تٸلٸ. 1991. 16-22 بەتتەر), ونىڭ شىنىندا دا پاي­عام­بار بولۋى بەك مٷمكٸن ەكەنٸن اڭ­عارتسا كەرەك» دەپ, وزعان پاي­عام­بار – وعىز قاعان – حۇنداردىڭ تەڭٸرقۇتى مٶدە قاعان (ب.ە.ب 174ج) بولۋى مٷمكٸن دەگەن وي اي­تا­دى.

كٸم بٸلەدٸ, قىزىلقۇمنىڭ بۇ­حارا جاق بەتٸندەگٸ وعىزتاۋ تاۋى سول ەجەلگٸ تاريحتان سىر شەر­­تەتٸن شىعار.

پايعامبارلار جاتقان قابٸر­دٸڭ يەسٸ دە, قورعاۋشىسى دا – اللا تا­عالانىڭ ٶزٸ. بۇحار وبلىسى تام­دى اۋدانىنداعى وزعان پاي­عامباردىڭ قابٸرٸن قازۋعا جۇرت قورقادى ەكەن. كەڭەس ٶكٸمەتٸ ور­نا­عان جىلدارى وتىز شاقتى ار­حەو­لوگ بٸر تٷندە شاتىرلارىن جي­ناپ قاشىپتى. ەلدٸڭ ايتۋى بويىن­شا, بٸر ادام وت جاعىپ, ولار­دىڭ ەرقايسىسىن جەكە-جەكە قۋىپ­تى. كٷجٸمدٸ ەۋليەدەگٸ قابٸر­دە جاتقان جەتٸ ادامنىڭ ەرقاي­سى­سىنىڭ ۇزىندىعى جيىرما قادام­نان كەلەدٸ دەگەن مەلٸمەت تە, ۇزىن­دىعى بويىنشا سامارقان قا­لاسىنداعى مۇسىلمانشا دا­نييار, ەۆرەيشە دانييل پايعام­بار­دىڭ ون سەگٸز مەترلٸك مازارى­مەن ٷندەسەدٸ.

ەرينە, دٸن بويىنشا نەگٸزگٸ مە­سەلە پايعامبارلاردىڭ ٶمٸر- بايان­دارى مەن قابٸرلەرٸن بٸلٸپ انىق­تاۋدان گٶرٸ, ولارعا بويۇسىنۋ ەكەنٸ انىق. قۇران وقىلعاندا, عي­بادات جاسالعاندا بارلىق پاي­عامبارلارعا ٷممەتتەن سەلەمدەر ٶزدٸگٸنەن جولدانادى دەلٸنەدٸ. ولار­دىڭ قابٸرلەرٸن انىقتاۋ شارت ەمەس بولسا دا, بٸز بٷگٸن كٶپ­شٸلٸكتٸڭ زەردەسٸنە وزعان پاي­عام­باردىڭ قابٸرٸ قايدا ەكەندٸگٸن ەسكە سالدىق. وزعان پايعامباردىڭ جاتقان ورنىن انىقتاۋ يمان كەل­تٸرگەن مۇسىلماندار ٷشٸن اسا ماڭىز­دى بولماعانىمەن, ەجەلگٸ تٷركٸ ٶركەنيەتٸن زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن قاجەت ەكەنٸ انىق.

تٶرەعالي تەشەنوۆ

"ايقىن" گازەتٸ