Foto: Ashyq derekkóz
12 qyrkúiek – qazaq óneri úshin erekshe kún. Dál osy kúni 1941 jyly Qazaq KSR Halyq komissarlary Keńesiniń sheshimimen Almatyda kórkem filmder kinostýdiiasy ashylyp, keiin 1960 jyldan bastap «Qazaqfilm» atyn ielendi. Sodan beri bul qara shańyraq ulttyq kinonyń altyn uiasyna ainaldy. Osy aitýly kúnge orai Ult.kz tilshisi atalǵan kinostýdiia osy jyldar aralyǵynda tarihta qalatyn qandai kórkem filmder túsirgenin saraptap kórdi.
1941–1944 jyldary stýdiia Keńes Odaǵynyń barlyq kórkem filmderiniń shamamen 80%-yn shyǵardy, olardyń ishinde Sergei Eizenshteinniń ataqty «Ivan Groznyi» filmi de bar. Bul — Sergei Eizenshteinniń rejisserligindegi áigili keńestik tarihi drama: «Ivan Groznyi. 1-bólim» (1944) jáne «Ivan Groznyi. 2-bólim» (1946, resmi kórsetilimi 1958 jyly) túsirilgen. Bul film – álemdik kinematografiiadaǵy shoqtyǵy biik týyndylardyń biri. Kartinada Resei patshasy Ivan IV-tiń memleketti ortalyqtandyrýǵa umtylysy men biliktiń ony qatygezdikke itermeleýi beinelenedi. Alǵashqy bólimde jas patshanyń eldi biriktirý jolyndaǵy armany men sarai ishindegi satqyndyq sýrettelse, ekinshi bólimde onyń biligi kúsheigen saiyn kúdikshil, qatal tulǵaǵa ainalǵany kórsetiledi.
Kinostýdiia soǵys jyldary kinematografiialyq maidandy rýh beretin jáne jaýyngerlerdiń jaýyngerlik rýhyn qoldaityn materialdarmen qamtamasyz etip, mańyzdy ról atqardy.
Qazaq kinosy tarihyndaǵy mańyzdy oqiǵa — teatr akteri Sháken Aimanovtyń kinorejissýraǵa kelýi boldy. Ol 1952 jyly Efim Dzigan túsirgen «Jambyl» filminde Jambyl Jabaevtyń beinesin sheber somdady. Film qazaqtyń halyq aqyny Jambyl Jabaevtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Kartinada Jambyldyń bala kezinen bastap halyq arasynan shyqqan sýyrypsalma aqynǵa ainalýy, ádiletsizdikke qarsy kúresi, el birligin jyrlaýy beinelenedi. Jambyldyń shyǵarmalary men tulǵasy halyqtyń rýhani tiregi retinde kórsetiledi.
1954 jyly tolyqtai ulttyq naqyshta túsirilgen alǵashqy qazaq filmi — «Dalanyń qyzy» kórermenge jol tartty. Ony rejisser Gerbert Rappaport túsirgen. Bul film arqyly kórermender qazaqtyń shynaiy dástúrlerin, turmysyn jáne mádenietin kórdi, bul ulttyq kino úshin mańyzdy oqiǵa boldy. Filmde soǵystan keiingi qazaq aýylyndaǵy ómir sýretteledi. Basty keiipker – eńbekqor jas qyz Sáýle. Ol dala tósinde halyq sharýashylyǵyn damytýǵa úles qosyp, jańa zamannyń belsendi ókili retinde beinelenedi. «Dalanyń qyzy» – keńestik kezeńdegi áiel beinesin jańasha kórsetken týyndy. Kartinada áieldiń qoǵamdaǵy belsendi róli men jańa dáýirdiń arman-maqsattary kórkemdik turǵyda ashylǵan.
Osy jyly Ǵabit Músirepovtiń stsenariii boiynsha Sháken Aimanovtyń rejisserlik debiýti «Mahabbat týraly dastan» filmi ekranǵa shyqty. Bul týyndy qazaq ulttyq kinorejissýrasynyń damýynyń bastalýyn jáne Almaty kinostýdiiasynda kórkem filmderdiń turaqty shyǵarylymynyń negizin qalady. Bul – qazaq kinosynyń alǵashqy lirikalyq týyndylarynyń biri. Filmde ǵashyqtyq sezimniń tazalyǵy men adaldyǵy, ony ómirlik synaqtardan qorǵap qalýǵa umtylǵan keiipkerler taǵdyry beinelenedi. Ulttyq dástúr men mýzykaǵa negizdelgen kartina mahabbat pen adamgershilik qundylyqtaryn dáripteidi.
1959 jyly «Bizdiń súiikti dáriger» filmi Búkilodaqtyq kinofestivalde yntalandyrý diplomyna ie boldy, bul qazaqstandyq kinematografisterdiń joǵary deńgeiin rastady. Filmniń basty keiipkeri – aýyl dárigeri Ermek. Ol – óz isine adal, meiirimdi ári qarapaiym adam. Ermek tek aýrýlardy emdep qana qoimai, aýyl turǵyndarynyń janashyry, senimdi dosy retinde beinelenedi. Onyń minezindegi adamgershilik pen kásibi sheberlik qarapaiym halyqtyń súiispenshiligine bóleidi.
Sol jyly Sháken Aimanov «Ómir joly» filminiń kórkemdik jetekshisi boldy. Onyń rejisserlik jáne akterlik eńbekteri qazaqstandyq kinoónerdiń qalyptasýynda sheshýshi ról atqardy. Rejisseri – Efim Dzigan.
Film Qazaq KSR-iniń qurylýy men alǵashqy indýstriialyq qadamdaryn beineleidi. Oqiǵa HH ǵasyrdyń 20–30-jyldaryndaǵy tarihi kezeńge qurylǵan. Basty nazar – halyqtyń jańa ómirge qadam basýy, sotsialistik qurylystyń aýyl men qaladaǵy ózgeristeri. Kartinada qarapaiym adamdardyń taǵdyry arqyly úlken tarihi betburys kezeńi kórsetiledi. Keiipkerler eńbekpen, bilimmen jáne birlikpen jańa qoǵam qurýǵa atsalysady.
1960 jyly 9 qańtarda kinostýdiia resmi túrde «Qazaqfilm» dep ataldy. Bul stýdiia tarihyndaǵy jańa kezeńniń bastalýy boldy. 1960 jyldan bastap «Qazaqfilm» 50-den astam derekti film shyǵardy, olardyń bir bóligi búkilodaqtyq ekranǵa jol tartty jáne Máskeýde qabyldandy.
Osy jyldary qazaq mýltiplikatsiiasy da qarqyndy dami bastady. «Nelikten qarlyǵashtyń quiryǵy aiyr?» annimatsiiasy 1967 jyly shyqty. Rejisseri – Ámen Qaidarov (qazaq animatsiiasynyń negizin qalaýshy). Bul mýltfilm halyq ertegisiniń negizinde jasalǵan. Onda adamdarǵa qamqor, izgi nietti kishkentai qus – qarlyǵashtyń erligi sýretteledi. Ańyz boiynsha, ot iesin urlap áketken aidaharǵa qarsy shyqqan qarlyǵash otty adamdarǵa ákelip beredi. Biraq aidahar onyń quiryǵyn otpen kúidirip jiberedi, sodan beri qustyń quiryǵy aiyr bolyp qalǵan eken. Qazaqtyń ulttyq animatsiiasynyń tuńǵysh týyndysy sanalady. Qazaq ertegisiniń siýjetin ekranǵa ákelip, halyq aýyz ádebietin mýltfilm tiline alǵash ret aýdarǵan. Keiipkerlerdiń beinesi, áýenderi ulttyq naqyshta jasalǵan.
1970 jyly rejisser Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek» filmi jaryqqa shyqty — bul qazaq kinosy tarihyndaǵy eń mańyzdy týyndylardyń biri. Film qazaq halqynyń dástúrleri men ádet-ǵuryptaryn ekran arqyly jetkize otyryp, eldiń mádeni murasyna ainaldy. Film qazaq halqynyń klassikalyq liro-epostyq jyrynyń jelisimen túsirilgen. Oqiǵa Tólegen men Jibektiń shynaiy mahabbatyn baiandaidy. Basty rólderdi Quman Tastanbekov (Tólegen), Merýert Ótekeshova (Jibek), Nurmuhan Jantórin (Bekejan) somdady.
1974 jyly uly rejisser men akterge arnalǵan «Sháken Aimanov» atty derekti film shyǵaryldy. Film qazaq kino óneriniń negizin qalaýshylardyń biri, áigili akter ári rejisser Sháken Aimanovtyń shyǵarmashylyq jolyna arnalǵan. Kartinada onyń teatrdaǵy alǵashqy qadamdary, keiinnen kinoǵa kelip, qazaq ónerin jańa deńgeige kótergen eńbegi baiandalady.
Bul kezeń kartinalaryn berýde kinoda tarihi oqiǵalar, shytyrman-detektivti filmder jastar qyzyǵýshylyǵyn oiatty. Sonyń qatarynda detektiv janrynda túsirilgen eki seriialy tuńǵysh qazaq filmi «Atamannyń aqyryn» ataýǵa bolady. 1970 jyly «Qazaqfilm» stýdiiasy shyǵarǵan film ataqty rejisser Sháken Aimanovtyń eń sońǵy filmi bolyp tarihta qaldy. «Atamannyń aqyry» – qazaq kino qorjyna qosylǵan eń asyl týyndylardyń biri. Stsenarii avtorlary – Ábdijámil Nurpeiisov pen Sháken Aimanov.
Film oqiǵasy Azamat soǵysy jyldarynda órbidi. Qazaq dalasynda eldi qinaǵan ataman Dýtovtyń ómiriniń sońǵy kezeńi sýretteledi. Keńes úkimetine qarsy kúshterdiń biri bolyp júrgen Dýtov Qazaqstan aýmaǵynda jasyryn áreket etedi. Basty rólderde Nurmuhan Jantórin, Ydyrys Noǵaibaev, Asanáli Áshimov oinaǵan.
Sonymen qatar, «Transsibir ekspresi» tarihi-detektivtik dramasyn 1977 jyly rejisser Eldor Ýrazbaev túsirgen. Filmniń oqiǵasy HH ǵasyrdyń basynda ótedi. Qytaidan Eýropaǵa qarai júretin áigili Transsibir ekspresinde saiahatshylardyń taǵdyry toǵysady. Ártúrli ult ókilderi mingen poiyzda saiasi aila-sharǵylar, tyńshylyq, qylmystyq oqiǵalar órbidi. Basty keiipker – qazaq jigiti Erjan. Ol poiyzdaǵy kúdikti oqiǵalarǵa kýá bolyp qana qoimai, ádildik úshin kúresedi. Osy arqyly film sol dáýirdegi halyqaralyq qatynastardy, qoǵamdaǵy qaishylyqtardy kórsetedi. Qazaq kinosyna detektiv janryn alǵash engizgen filmderdiń biri. Tartysty oqiǵa, shytyrman siýjet pen tarihi shyndyqty bailanystyrady. Qazaq akterlerimen qatar sheteldik akterler de oinaǵan, bul filmge halyqaralyq sipat bergen.
«Bizdiń batyrlardy bil» derekti-pýblitsistikalyq filmin 1978 jyly rejisser Sháripa Orazbaeva túsirgen. Film Ekinshi dúniejúzilik soǵysta erlik kórsetken qazaq batyrlarynyń ómiri men erlikterin baiandaidy. Kartinada Baýyrjan Momyshuly, Talǵat Bigeldinov, Áliia Moldaǵulova, Mánshúk Mámetova siiaqty maidan qaharmandary týraly derekter, estelikter men arhivtik kadrlar usynylady. Filmniń basty ideiasy – jas urpaqqa Otan qorǵaýshylardyń erligin tanytý, patriottyq rýhty nyǵaitý. Soǵys batyrlary týraly tuńǵysh derekti filmderdiń biri. Arhivtik hronika men zamandastarynyń estelikteri qatar qoldanylǵan. Batyrlar beinesi kórermen júreginde maqtanysh sezimin oiatady.
Qazaq halqynyń ulttyq minezi, bolmysy men psihologiiasy jaiynan túsirilgen kórkem filmderge «Tulpardyń izi», «Gaýhartas», «Ótelmegen paryz» týyndylaryn jatqyzýǵa bolady. Onda qazaq áieliniń oi-armany, minez-qulqy, sonymen birge qazaq azamattarynyń, áke men balanyń, adamdardyń taǵdyry sheberlikpen sýretteldi.
«Tulpardyń izi» tarihi dramasyn Asanáli Áshimov 1984 jyly túsirgen. Film HH ǵasyrdyń basyndaǵy alasapyran zamandy beineleidi. Qazaq halqynyń bostandyǵy jolyndaǵy kúresi, sol kezeńniń aýyr taǵdyry keiipkerler arqyly kórsetiledi. Tulpardyń izi – azattyqqa umtylǵan halyq armanyn beineleitin simvol.
Al «Gaýhartas» lirikalyq dramasyn 1975 jyly Sultan Qojyqov túsirgen. Film jazýshy Ábdildá Tájibaevtyń shyǵarmasy negizinde túsirilgen. Aýyl jastary Aidar men Janardyń taza mahabbaty sýretteledi. Olardyń sezimi turmys aýyrtpalyǵy men áleýmettik kedergilerge qaramastan, adaldyq pen shynaiylyqtyń úlgisine ainalady.
Sonymen qatar, «Ótelmegen paryz» áleýmettik-psihologiialyq dramasyn 1987 jyly Abdolla Qarsaqbaev túsirgen. Filmde soǵys jyldarynda qaraýsyz qalǵan jetim balalar taǵdyry sýretteledi. Jetimdiktiń azabyn tartqan jasóspirimder qoǵamnyń ádiletsizdigine qarsy turyp, óz ómir jolyn tabýǵa tyrysady. Týyndy ata-ananyń, urpaq aldyndaǵy jaýapkershiliktiń mańyzyn kóteredi.
Qazaq balalar ádebietin ekrandaýda úlken tabystarǵa jetti. Jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym Qoja» povesi de kino tilinde sóiledi. Jáne filmniń sátti shyqqany sonsha, áigili Kann kinofestivaliniń altyn júldesin jeńip aldy.
«Meniń atym Qoja» balalarǵa arnalǵan kórkem filmin rejisser Abdolla Qarsaqbaev 1963 jyly Berdibek Soqpaqbaevtyń attas povesi negizinde túsirgen. Filmniń basty keiipkeri – tentek, qiialshyl Qoja. Ol únemi qyzyq oqiǵalarǵa tap bolyp, muǵalimder men dostaryna da, keide ózine de qiyndyq týdyrady. Alaida onyń júregi taza, armany asqaq. Týyndy balalardyń adaldyǵy, armanshyldyǵy men ómirge qushtarlyǵyn beineleidi.
«Alty jasar Alpamys mektepke barady» alalar filmin 1976 jyly rejisser Qanymbek Qasymbekov túsirgen. Film alty jasar Alpamystyń alǵash mektep tabaldyryǵyn attaǵan kúninen bastalady. Onyń dostarymen, muǵalimdermen qarym-qatynasy, jańa ortaǵa beiimdelýi qyzyqty oqiǵalar arqyly beriledi. Balanyń ishki álemi men balalyq qýanyshy áserli sýrettelgen.
«Arman ataman» balalarǵa arnalǵan shytyrman oqiǵaly filmin 1978 jyly rejisser Talǵat Temenov túsirgen. Film jasóspirim balalardyń dostyǵy men shytyrmanǵa toly balalyq shaǵyn beineleidi. Basty keiipker Arman bastaǵan top ózin «ataman» dep jariialap, túrli qyzyq pen synaqtarǵa tap bolady. Balalardyń adaldyǵy, dostyqqa beriktigi men qiialy negizgi ózek bolady.
Al «Súirik» psihologiialyq dramasyn 1987 jyly rejisser Damir Manabaev túsirgen. Film jas qyz Súiriktiń taǵdyry jaily. Onyń ómirindegi qýanyshy men kúizelisi, úlkendermen qarym-qatynasy, ózin-ózi tanýǵa umtylysy shynaiy sýretteledi. Jasóspirimniń ishki jan dúniesi, armandary men kúizelisteri názik psihologiialyq qyrynan ashylǵan.
1990 jyldardyń toqyraý kezeńi qazaq kinosyna da áser tigizdi. Bul kezeńdegi qiyndyqtar men aýyr jyldar oqiǵalary barynsha shynaiy, ádiletti kórinýi úshin rejisserleri aýyl men qala ómirin sýretteýde nanymdy jasaýǵa tyrysty. Rejisser Serik Aprymovtyń «Qiian» tektes kartinalary sonyń aiǵaǵy. Film 1998 jyly túsirilgen. Filmniń oqiǵasy Qazaqstannyń shalǵai aýyldarynyń birinde órbidi. Basty keiipkerler – aýyl turǵyndary. Olar kúndelikti turmys-tirshiliktiń qiyndyǵyna qaramastan, óz taǵdyryn, úmitin, armanyn arqalap ómir súredi. Bul – tek geografiialyq qashyqtyq qana emes, adamdardyń jalǵyzdyǵy men ómirdiń mánin izdeýi jaily filosofiialyq týyndy. Keiipkerlerdiń ishki álemi, olardyń arman-muraty men qoǵamnan oqshaý tirshiligi arqyly qazaq aýylyndaǵy áleýmettik shyndyq beinelengen.
Al 2000 jyldan keiin qazaq kinosy tarihi baǵytqa bet bura bastady. Máselen, 2005 jyly túsirilgen «Kóshpendiler» tarihi-epikalyq janrynda. Film XV ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń qalyptasý kezeńin sýretteidi. Jas sultan Oraz-Muhammed pen onyń taǵdyry arqyly eldiń birligi, syrtqy jaýǵa qarsy kúresi kórsetiledi. Týyndyda kóshpendilerdiń ómir salty men erlik rýhy beinelengen.
Al «Jaýjúrek myń bala» tarihi dramasyn Aqan Sataev 2012 jyly túsirgen. Film XVIII ǵasyrdaǵy jońǵar shapqynshylyǵy kezindegi qazaq halqynyń erligin sýretteidi. Basty keiipker Sartai jasóspirimderden quralǵan myń balany bastap, elin qorǵaýǵa attanady. Kartinada batyrlyq, birlik pen otanshyldyq ideiasy kórinis tabady.
«Qazaq handyǵy. Almas qylysh» tarihi epopeiasyn 2016 jyly Rústem Ábdirashev túsirdi. Film XV ǵasyrdaǵy Kerei men Jánibek sultandardyń qazaq handyǵyn qurý jolyndaǵy kúresin baiandaidy. Olardyń Ábilqaiyr hannan bólinip, jeke el bolýǵa umtylysy, halyqty jinap, derbes handyq irgesin qalaý oqiǵasy epikalyq turǵyda kórsetilgen.
Sonymen qatar, 2019 jyly Aqan Sataev «Tomiris» tarihi epikalyq filmin túsirdi. Film b.z.d. VI ǵasyrdaǵy saq patshaiymy Tomiris týraly. Jastaiynan qiyndyq kórgen Tomiris eliniń táýelsizdigi úshin kúresip, parsy patshasy Kirdiń áskerin talqandaǵan. Kartinada áiel patshanyń qaisarlyǵy, elin qorǵaǵan batyrlyǵy men erik-jigeri beinelengen.
Aqbota Musabekqyzy
