Ýaqyt toqtap tur. Ulttyń ýaqyty. Ult óz ýaqytyn ýysynan shyǵaryp aldy. Ýaqytynan aiyrylǵan soń ony baqylai almaidy, esep bere almaidy, áreket ete almaidy. Ult ýaqytynyń toqtap turýy – ulttyń arman-tilegi, maqsat-múddesi, oi-sanasy uiysqan ulttyq ideianyń jalǵastyrýshysy joq. Tarihta ulttyń ýaqytyn toqtatpaǵan, sol jolda kúresken tulǵalar bar. Olardyń basty missiiasy – ulttyq ideia otyn óshirmei, jalǵastyrdy.
Aryǵa barmai-aq beriden aitsaq, Han Keneniń ult-azattyq kóterilisinen keiin ulttyń ýaqyty Abai sózinde ulttyq aǵartýshylyq sipatta jalǵasty. Abaidan keiin Alash qozǵalysy ult ýaqytyn esepke saldy, ýaqyttyń ár túiirshigi áreketpen bailanysyp, ulttyq ideia jańa sapaǵa shyqty. Sovet kezeńinde ulttyń ýaqytyn toqtatpaýǵa Alashtyń ekinshi tolqyny jumys istese, Áýezovtiń rýhani-mádeni missiiasy ulttyq ideiany sovet dáýiriniń qara sýyǵynan saqtai otyryp, ulttyń ýaqytyn óltirmei, ulttyń sanasyn saqtaýda óz rólin atqardy. Osy mádeni-rýhani saladaǵy baiaǵy ulttyq ideiany ulttyń sanasynda óltirmei ustaý Jeltoqsan kóterilisinde jastardyń kúresinen kórinis tapty. Osylaisha úzilmei jetken ulttyq ideiany jetektegen ulttyń ýaqyty táýelsizdikpen birge óziniń basty jeńisiniń baianyn kórýge tiis edi. Biraq ult ýaqytyn endigi jerde memlekettik sana qalyptastyrý arqyly ulttyq memleketke jetý isi kútip turdy. 1991 jyldan 2000 jyldarǵa deiin ulttyń ýaqytyn ulttyń úmiti jetektep keldi. Ult úmiti aldanýǵa shaq qalǵanda ult ýaqytynyń tańdaýy Altynbek Sársenbaiulyna tústi. Ult ýaqyty árkez tulǵalarǵa tańdaý jasaidy, topqa emes. Top tulǵany tolyqtyrýshy ǵana ról oinaidy.
A.Sársenbaiuly óz kezeńine qajetti saiasi quralmen sońyna ergen topty jasaqtai otyryp, ult ýaqytynyń tańdaýy ózine túskenin bek túsinip, ulttyq ideianyń negizgi muraty – memleketshil sana qalyptastyrý arqyly ulttyń upaiy tutas ulttyq memleket qurý jolyndaǵy kúresti bastady. Osylaisha ol ult ideiasy teńdelgen ulttyń ýaqytyn jalǵastyrýshy boldy.
«Ásirese myna biz, demokratiialyq uiymdardyń búgingi jetekshileri, iri qoǵamdyq-saiasi sharalar men mitingilerdi, baspasóz máslihattaryn ótkizip qana qoimai, azamattyq qoǵamdy oiatýmen kúndelikti ainalysýymyz kerek». Sársenbaiulynyń osy sózinen ulttyq ideianyń negizgi muraty – memleketshil sana qalyptastyrýdy kózdegeni anyq baiqalady. Kózdegen muratqa Sársenbaiulynyń ózi jete alǵan joq. Jetkizbedi. Biraq ol kúres kartasyn syzyp, onyń baǵytyn, jolyn, mazmunyn qalyptastyryp ketti. Iaǵni ult ýaqytynyń josparyn bekitti. Ult ýaqytynyń jospary jalǵastyrýshysyn kútip áli tur. 2006 jyly ult ýaqytyna saiasi shabýyl jasap, bilik ult ýaqytyn kúshpen, sovettik tásilmen toqtatqanyna da 10 jyldan asty.
Sársenbaiuly jalǵyz emes edi. Úzeńgilesteri, serikteri, shákirtteri, murattastary boldy. Endeshe, nege Alashtyń ekinshi tolqynyndai ult ýaqytyn qozǵaýshy, jalǵastyrýshy joq? Bálkim, olardyń ultshyldyq rýhtarynyń bir qairaýy kem shyǵar?
Qazirgi qoǵamdyq-saiasi alań qańyrap bos tur. Sársenbaiulynyń artynan ergen top osharylyp qalǵan ornynda áli tur deýge bolady. Demokratiialyq kúshterdiń kerýeni toqtaǵan soń árkim óz jolyn tabýǵa tyrysyp júr: bireýler biliktiń túrli baǵdarlamasy men sózderinde qylań beretin ulttyq máseleni ilip alyp, sony basa aityp, qoǵamdy da sol tóńirekte oi toptastyrýǵa shaqyryp júrse, endi biri joq jerden paida bolǵan jas qairatkerge dem berip, sol arqyly demokratiialyq qundylyqtardyń jolyndaǵy kúres toqtamaǵanyn eske salǵysy keledi; keibireýi biliktegi óz úńgirine qaita oraldy; endi bireýleri saiasatty tastap, ózi jaqsy biletin salasyna ketti; taǵy bir top «memlekettiń taǵdyry bilik qurǵan rejimniń taǵdyrymen ǵana bailanysty degen qate túsinik pen qasań kózqarastan arylýymyz kerek» dep Sársenbaiuly aitqan arylýǵa tiisti túsinikten aryla almai keledi. Tipti keide osy túsinikten aryla almaǵandaryn adam quqyǵy, sóz bostandyǵy, demokratiialyq qundylyq syndy dúnielermen kólegeilegisi keledi. Jáne, bizdińshe, bárine ortaq belgiler de bar. Ol ult ýaqytyn qozǵaýǵa, jalǵastyrýǵa áreketsizdik der edik. Syrt qaraǵanda áreket bar siiaqty kórinedi: ártúrli máselege qatysty árkim pikirin aityp, áldebir sharalarǵa qatysyp, úndeý jasap, ashyq hat jazyp, aktsiia ótkizip, bir-birine qoldaý kórsetip jatady. Biraq batyl ári ortaq keshendi áreket joq. Osy áreketsizdikten olardyń jeke ózderi upai jinap, sharýasyn túgendep júrgenimen, onsyz da toqtap turǵan ult ýaqyty utylyp jatyr. Bastysy – osy.
Sársenbaiulynyń artynan ergen, mańyna shoǵyrlanǵan toptyń bári de partiiaǵa múshe bolǵany, bir maqsat jolynda kúreskeni málim. Osy jerde Alash partiiasy músheligine ótýge qatysty myna bir tarihi sóz eske túsedi: «Alash» programmasynan taimaityn, ótirik aitpaityn, shynynan qaitpaityn, jaqyndyq, týysqandyqqa búiregi burmaityn, dúnielikke qyzyǵyp satylmaityn, shynshyl, ádil, týra kisi osy partiiaǵa kiredi. Syrtyn berse ishi basqa, tilin berse júregi basqa bolatyn, sózine isin úilestirmeitin, «Alash» jolynan aýyp, aitysyp-tartysýǵa jaramaityn, ainymaly minezi bar kisi «Alash» partiiasyna kirmeidi. «Alash» partiiasyna kiremin degen kisi osy aitylǵan sharttardy oilap, tolǵap, júregi qalaityn bolsa ǵana kirýge jón». Sársenbaiuly jetekshilik etken saiasi partiiaǵa múshe bolǵandar, ony jan-jaqty qoldaǵandar keiin ol qalyptastyrǵan baǵytty jalǵastyra almaýynyń bir sebebin emes, kóp sebebin joǵarydaǵy Alash sózinen tabýǵa bolatyndai... Sársenbaiulynyń ózi muny sezgendei, «Demokratiialyq qundylyqtar úshin kúres – asa aýyr júk, qiyn eńbek. Uzaq jylǵy kúres adamdy moraldyq turǵydan da, fizikalyq jaǵynan da qajytady. Eger buǵan shydamai, oppozitsiia qatarynan shyǵyp jatqandar bolsa, biz olarǵa túsinistikpen qaraýymyz kerek» depti. Altynbek Sársenbaiuly jetektegen ulttyq ideia arqalaǵan ult ýaqytynyń qazirgi kúni jalǵastyrýshysyz qalýynyń taǵy bir sebebi tap osy aýyr júk, qiyn eńbekten sharshaǵan qajyǵandyq pa dep oilaisyń. Áitpese saiasi kúres joly barynsha tarylǵan búgingidei ýaqyttyń ózin de ult ýaqytyn urlatpai, ult jolyndaǵy isti jalǵastyrýǵa múmkin joldy uiymdasa tabýǵa bolar edi.
Degenmen Sársenbaiulyna ergen toptyń áreketsizdiginiń bir ushy qoǵamda jatyr. «Qazaqstandyqtar ádiletsizdikke qarsy tabandy kúresýge áli daiyn emes. Táýelsizdik alǵaly beri óz tańdaýyn qorǵap qalýdy úirene almady, daýysty durys sanaýdy talap ete alǵan joq. Bul – demokratiialyq kúshterdiń de kinási», – degen Sársenbaiulynyń sózinde biz aitpaq bolǵan oi jatyr. «Kóseýdiń eki basy da ystyq» degendei, eki jaqta da áreketsizdik bar.
Kezinde ult sanasyna silkinis jasap, uiqydaǵy qoǵamnyń beti sý búrkigendei bolǵan demokratiialyq kúshterdiń Sársenbaiulynan keiingi áreket doǵarysynan qoǵamdyq-saiasi alań qańyrap qaldy. Al qoǵamdyq-saiasi alań – ult ýaqytynyń áreket aýmaǵy. Osy bos qalǵan alańdy keiingi jyldary «sózine isin úilestirmeitin, aitysyp-tartysýǵa jaramaityn, ainymaly minezi bar kisiler» toltyryp jatyr. Bulardyń urany ulttyń qamy siiaqty kóringenimen, árqaisysy tutanǵan shyrpydan ot alyp alaý jaǵyp, ult ýaqytyna jol silteýge qushtar. Bar áreket sol ǵana. Osylaisha qoǵamdyq-saiasi alań bózin jibek dep ótkizgisi keletin bazardaǵy aiǵaishy saýdagerlerdei adamdarǵa toldy. Alańnyń mundai adamdarǵa tolýy ult ýaqytyn jalǵastyrýshy joqtyqtan, Sársenbaiulynan osy ult ýaqytyn alǵa súireidi degen toptyń áreketsizdiginen.
Ult ýaqytyn kúshtep toqtatqan biliktiń ózi de qazir toqtaǵan ýaqyttyń zardabyn tartyp otyr. Onsyz da «Memleket damýynyń vektory túsiniksiz, memlekettiń 20, 30 jáne odan da kóp jyldarǵa arnalǵan strategiialyq baǵyt-baǵdary joq» (A.Sársenbaiuly) edi. Al ult ýaqytyn toqtatqan soń bilik belgisizdikke dýshar bolady. Al ýaqyt toqtap tur, ult ýaqyty. Ol ýaqytpen birge ulttyń arman-tilegi, maqsat-múddesi, ulttyq – memlekettik sanasy jáne osynyń báriniń qozǵaýshy kúshi – qazaq ultshyldyǵy da tusaýlanyp tur.
Endigi jerde tańdaýdy ult ýaqyty emes, biz jasaýymyz kerek: ol, sen, men – bárimiz! Sóz ishinde aitylǵandai, Sársenbaiulyna deiingi jáne Altynbektiń ózi qalyptastyrǵan baǵdar, jol, mazmun daiyn. Demek, bizge tańdaý jasar sát jaqyndap keledi.
Tańatar TAǴAN,
"Jas Alash" gazeti
