ۋاقىت توقتاپ تۇر. ۇلتتىڭ ۋاقىتى. ۇلت ٶز ۋاقىتىن ۋىسىنان شىعارىپ الدى. ۋاقىتىنان ايىرىلعان سوڭ ونى باقىلاي المايدى, ەسەپ بەرە المايدى, ەرەكەت ەتە المايدى. ۇلت ۋاقىتىنىڭ توقتاپ تۇرۋى – ۇلتتىڭ ارمان-تٸلەگٸ, ماقسات-مٷددەسٸ, وي-ساناسى ۇيىسقان ۇلتتىق يدەيانىڭ جالعاستىرۋشىسى جوق. تاريحتا ۇلتتىڭ ۋاقىتىن توقتاتپاعان, سول جولدا كٷرەسكەن تۇلعالار بار. ولاردىڭ باستى ميسسيياسى – ۇلتتىق يدەيا وتىن ٶشٸرمەي, جالعاستىردى.
ارىعا بارماي-اق بەرٸدەن ايتساق, حان كەنەنٸڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن ۇلتتىڭ ۋاقىتى اباي سٶزٸندە ۇلتتىق اعارتۋشىلىق سيپاتتا جالعاستى. ابايدان كەيٸن الاش قوزعالىسى ۇلت ۋاقىتىن ەسەپكە سالدى, ۋاقىتتىڭ ەر تٷيٸرشٸگٸ ەرەكەتپەن بايلانىسىپ, ۇلتتىق يدەيا جاڭا ساپاعا شىقتى. سوۆەت كەزەڭٸندە ۇلتتىڭ ۋاقىتىن توقتاتپاۋعا الاشتىڭ ەكٸنشٸ تولقىنى جۇمىس ٸستەسە, ەۋەزوۆتٸڭ رۋحاني-مەدەني ميسسيياسى ۇلتتىق يدەيانى سوۆەت دەۋٸرٸنٸڭ قارا سۋىعىنان ساقتاي وتىرىپ, ۇلتتىڭ ۋاقىتىن ٶلتٸرمەي, ۇلتتىڭ ساناسىن ساقتاۋدا ٶز رٶلٸن اتقاردى. وسى مەدەني-رۋحاني سالاداعى باياعى ۇلتتىق يدەيانى ۇلتتىڭ ساناسىندا ٶلتٸرمەي ۇستاۋ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸندە جاستاردىڭ كٷرەسٸنەن كٶرٸنٸس تاپتى. وسىلايشا ٷزٸلمەي جەتكەن ۇلتتىق يدەيانى جەتەكتەگەن ۇلتتىڭ ۋاقىتى تەۋەلسٸزدٸكپەن بٸرگە ٶزٸنٸڭ باستى جەڭٸسٸنٸڭ بايانىن كٶرۋگە تيٸس ەدٸ. بٸراق ۇلت ۋاقىتىن ەندٸگٸ جەردە مەملەكەتتٸك سانا قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇلتتىق مەملەكەتكە جەتۋ ٸسٸ كٷتٸپ تۇردى. 1991 جىلدان 2000 جىلدارعا دەيٸن ۇلتتىڭ ۋاقىتىن ۇلتتىڭ ٷمٸتٸ جەتەكتەپ كەلدٸ. ۇلت ٷمٸتٸ الدانۋعا شاق قالعاندا ۇلت ۋاقىتىنىڭ تاڭداۋى التىنبەك سەرسەنبايۇلىنا تٷستٸ. ۇلت ۋاقىتى ەركەز تۇلعالارعا تاڭداۋ جاسايدى, توپقا ەمەس. توپ تۇلعانى تولىقتىرۋشى عانا رٶل وينايدى.
ا.سەرسەنبايۇلى ٶز كەزەڭٸنە قاجەتتٸ ساياسي قۇرالمەن سوڭىنا ەرگەن توپتى جاساقتاي وتىرىپ, ۇلت ۋاقىتىنىڭ تاڭداۋى ٶزٸنە تٷسكەنٸن بەك تٷسٸنٸپ, ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگٸزگٸ مۇراتى – مەملەكەتشٸل سانا قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇلتتىڭ ۇپايى تۇتاس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى كٷرەستٸ باستادى. وسىلايشا ول ۇلت يدەياسى تەڭدەلگەن ۇلتتىڭ ۋاقىتىن جالعاستىرۋشى بولدى.
«ەسiرەسە مىنا بiز, دەموكراتييالىق ۇيىمداردىڭ بٷگiنگi جەتەكشiلەرi, iرi قوعامدىق-ساياسي شارالار مەن ميتينگiلەردi, باسپاسٶز مەسليحاتتارىن ٶتكiزiپ قانا قويماي, ازاماتتىق قوعامدى وياتۋمەن كٷندەلiكتi اينالىسۋىمىز كەرەك». سەرسەنبايۇلىنىڭ وسى سٶزٸنەن ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگٸزگٸ مۇراتى – مەملەكەتشٸل سانا قالىپتاستىرۋدى كٶزدەگەنٸ انىق بايقالادى. كٶزدەگەن مۇراتقا سەرسەنبايۇلىنىڭ ٶزٸ جەتە العان جوق. جەتكٸزبەدٸ. بٸراق ول كٷرەس كارتاسىن سىزىپ, ونىڭ باعىتىن, جولىن, مازمۇنىن قالىپتاستىرىپ كەتتٸ. ياعني ۇلت ۋاقىتىنىڭ جوسپارىن بەكٸتتٸ. ۇلت ۋاقىتىنىڭ جوسپارى جالعاستىرۋشىسىن كٷتٸپ ەلٸ تۇر. 2006 جىلى ۇلت ۋاقىتىنا ساياسي شابۋىل جاساپ, بيلٸك ۇلت ۋاقىتىن كٷشپەن, سوۆەتتٸك تەسٸلمەن توقتاتقانىنا دا 10 جىلدان استى.
سەرسەنبايۇلى جالعىز ەمەس ەدٸ. ٷزەڭگٸلەستەرٸ, سەرٸكتەرٸ, شەكٸرتتەرٸ, مۇراتتاستارى بولدى. ەندەشە, نەگە الاشتىڭ ەكٸنشٸ تولقىنىنداي ۇلت ۋاقىتىن قوزعاۋشى, جالعاستىرۋشى جوق? بەلكٸم, ولاردىڭ ۇلتشىلدىق رۋحتارىنىڭ بٸر قايراۋى كەم شىعار?
قازٸرگٸ قوعامدىق-ساياسي الاڭ قاڭىراپ بوس تۇر. سەرسەنبايۇلىنىڭ ارتىنان ەرگەن توپ وشارىلىپ قالعان ورنىندا ەلٸ تۇر دەۋگە بولادى. دەموكراتييالىق كٷشتەردٸڭ كەرۋەنٸ توقتاعان سوڭ ەركٸم ٶز جولىن تابۋعا تىرىسىپ جٷر: بٸرەۋلەر بيلٸكتٸڭ تٷرلٸ باعدارلاماسى مەن سٶزدەرٸندە قىلاڭ بەرەتٸن ۇلتتىق مەسەلەنٸ ٸلٸپ الىپ, سونى باسا ايتىپ, قوعامدى دا سول تٶڭٸرەكتە وي توپتاستىرۋعا شاقىرىپ جٷرسە, ەندٸ بٸرٸ جوق جەردەن پايدا بولعان جاس قايراتكەرگە دەم بەرٸپ, سول ارقىلى دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردىڭ جولىنداعى كٷرەس توقتاماعانىن ەسكە سالعىسى كەلەدٸ; كەيبٸرەۋٸ بيلٸكتەگٸ ٶز ٷڭگٸرٸنە قايتا ورالدى; ەندٸ بٸرەۋلەرٸ ساياساتتى تاستاپ, ٶزٸ جاقسى بٸلەتٸن سالاسىنا كەتتٸ; تاعى بٸر توپ «مەملەكەتتiڭ تاعدىرى بيلiك قۇرعان رەجيمنiڭ تاعدىرىمەن عانا بايلانىستى دەگەن قاتە تٷسiنiك پەن قاساڭ كٶزقاراستان ارىلۋىمىز كەرەك» دەپ سەرسەنبايۇلى ايتقان ارىلۋعا تيٸستٸ تٷسٸنٸكتەن ارىلا الماي كەلەدٸ. تٸپتٸ كەيدە وسى تٷسٸنٸكتەن ارىلا الماعاندارىن ادام قۇقىعى, سٶز بوستاندىعى, دەموكراتييالىق قۇندىلىق سىندى دٷنيەلەرمەن كٶلەگەيلەگٸسٸ كەلەدٸ. جەنە, بٸزدٸڭشە, بەرٸنە ورتاق بەلگٸلەر دە بار. ول ۇلت ۋاقىتىن قوزعاۋعا, جالعاستىرۋعا ەرەكەتسٸزدٸك دەر ەدٸك. سىرت قاراعاندا ەرەكەت بار سيياقتى كٶرٸنەدٸ: ەرتٷرلٸ مەسەلەگە قاتىستى ەركٸم پٸكٸرٸن ايتىپ, ەلدەبٸر شارالارعا قاتىسىپ, ٷندەۋ جاساپ, اشىق حات جازىپ, اكتسييا ٶتكٸزٸپ, بٸر-بٸرٸنە قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتادى. بٸراق باتىل ەرٸ ورتاق كەشەندٸ ەرەكەت جوق. وسى ەرەكەتسٸزدٸكتەن ولاردىڭ جەكە ٶزدەرٸ ۇپاي جيناپ, شارۋاسىن تٷگەندەپ جٷرگەنٸمەن, ونسىز دا توقتاپ تۇرعان ۇلت ۋاقىتى ۇتىلىپ جاتىر. باستىسى – وسى.
سەرسەنبايۇلىنىڭ ارتىنان ەرگەن, ماڭىنا شوعىرلانعان توپتىڭ بەرٸ دە پارتيياعا مٷشە بولعانى, بٸر ماقسات جولىندا كٷرەسكەنٸ مەلٸم. وسى جەردە الاش پارتيياسى مٷشەلٸگٸنە ٶتۋگە قاتىستى مىنا بٸر تاريحي سٶز ەسكە تٷسەدٸ: «الاش» پروگرامماسىنان تايمايتىن, ٶتٸرٸك ايتپايتىن, شىنىنان قايتپايتىن, جاقىندىق, تۋىسقاندىققا بٷيرەگٸ بۇرمايتىن, دٷنيەلٸككە قىزىعىپ ساتىلمايتىن, شىنشىل, ەدٸل, تۋرا كٸسٸ وسى پارتيياعا كٸرەدٸ. سىرتىن بەرسە ٸشٸ باسقا, تٸلٸن بەرسە جٷرەگٸ باسقا بولاتىن, سٶزٸنە ٸسٸن ٷيلەستٸرمەيتٸن, «الاش» جولىنان اۋىپ, ايتىسىپ-تارتىسۋعا جارامايتىن, اينىمالى مٸنەزٸ بار كٸسٸ «الاش» پارتيياسىنا كٸرمەيدٸ. «الاش» پارتيياسىنا كٸرەمٸن دەگەن كٸسٸ وسى ايتىلعان شارتتاردى ويلاپ, تولعاپ, جٷرەگٸ قالايتىن بولسا عانا كٸرۋگە جٶن». سەرسەنبايۇلى جەتەكشٸلٸك ەتكەن ساياسي پارتيياعا مٷشە بولعاندار, ونى جان-جاقتى قولداعاندار كەيٸن ول قالىپتاستىرعان باعىتتى جالعاستىرا الماۋىنىڭ بٸر سەبەبٸن ەمەس, كٶپ سەبەبٸن جوعارىداعى الاش سٶزٸنەن تابۋعا بولاتىنداي... سەرسەنبايۇلىنىڭ ٶزٸ مۇنى سەزگەندەي, «دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار ٷشiن كٷرەس – اسا اۋىر جٷك, قيىن ەڭبەك. ۇزاق جىلعى كٷرەس ادامدى مورالدىق تۇرعىدان دا, فيزيكالىق جاعىنان دا قاجىتادى. ەگەر بۇعان شىداماي, وپپوزيتسييا قاتارىنان شىعىپ جاتقاندار بولسا, بiز ولارعا تٷسiنiستiكپەن قاراۋىمىز كەرەك» دەپتٸ. التىنبەك سەرسەنبايۇلى جەتەكتەگەن ۇلتتىق يدەيا ارقالاعان ۇلت ۋاقىتىنىڭ قازٸرگٸ كٷنٸ جالعاستىرۋشىسىز قالۋىنىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ تاپ وسى اۋىر جٷك, قيىن ەڭبەكتەن شارشاعان قاجىعاندىق پا دەپ ويلايسىڭ. ەيتپەسە ساياسي كٷرەس جولى بارىنشا تارىلعان بٷگٸنگٸدەي ۋاقىتتىڭ ٶزٸن دە ۇلت ۋاقىتىن ۇرلاتپاي, ۇلت جولىنداعى ٸستٸ جالعاستىرۋعا مٷمكٸن جولدى ۇيىمداسا تابۋعا بولار ەدٸ.
دەگەنمەن سەرسەنبايۇلىنا ەرگەن توپتىڭ ەرەكەتسٸزدٸگٸنٸڭ بٸر ۇشى قوعامدا جاتىر. «قازاقستاندىقتار ەدiلەتسiزدiككە قارسى تاباندى كٷرەسۋگە ەلi دايىن ەمەس. تەۋەلسiزدiك العالى بەرi ٶز تاڭداۋىن قورعاپ قالۋدى ٷيرەنە المادى, داۋىستى دۇرىس ساناۋدى تالاپ ەتە العان جوق. بۇل – دەموكراتييالىق كٷشتەردiڭ دە كiنەسi», – دەگەن سەرسەنبايۇلىنىڭ سٶزٸندە بٸز ايتپاق بولعان وي جاتىر. «كٶسەۋدٸڭ ەكٸ باسى دا ىستىق» دەگەندەي, ەكٸ جاقتا دا ەرەكەتسٸزدٸك بار.
كەزٸندە ۇلت ساناسىنا سٸلكٸنٸس جاساپ, ۇيقىداعى قوعامنىڭ بەتٸ سۋ بٷركٸگەندەي بولعان دەموكراتييالىق كٷشتەردٸڭ سەرسەنبايۇلىنان كەيٸنگٸ ەرەكەت دوعارىسىنان قوعامدىق-ساياسي الاڭ قاڭىراپ قالدى. ال قوعامدىق-ساياسي الاڭ – ۇلت ۋاقىتىنىڭ ەرەكەت اۋماعى. وسى بوس قالعان الاڭدى كەيٸنگٸ جىلدارى «سٶزٸنە ٸسٸن ٷيلەستٸرمەيتٸن, ايتىسىپ-تارتىسۋعا جارامايتىن, اينىمالى مٸنەزٸ بار كٸسٸلەر» تولتىرىپ جاتىر. بۇلاردىڭ ۇرانى ۇلتتىڭ قامى سيياقتى كٶرٸنگەنٸمەن, ەرقايسىسى تۇتانعان شىرپىدان وت الىپ الاۋ جاعىپ, ۇلت ۋاقىتىنا جول سٸلتەۋگە قۇشتار. بار ەرەكەت سول عانا. وسىلايشا قوعامدىق-ساياسي الاڭ بٶزٸن جٸبەك دەپ ٶتكٸزگٸسٸ كەلەتٸن بازارداعى ايعايشى ساۋداگەرلەردەي ادامدارعا تولدى. الاڭنىڭ مۇنداي ادامدارعا تولۋى ۇلت ۋاقىتىن جالعاستىرۋشى جوقتىقتان, سەرسەنبايۇلىنان وسى ۇلت ۋاقىتىن العا سٷيرەيدٸ دەگەن توپتىڭ ەرەكەتسٸزدٸگٸنەن.
ۇلت ۋاقىتىن كٷشتەپ توقتاتقان بيلٸكتٸڭ ٶزٸ دە قازٸر توقتاعان ۋاقىتتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. ونسىز دا «مەملەكەت دامۋىنىڭ ۆەكتورى تٷسiنiكسiز, مەملەكەتتiڭ 20, 30 جەنە ودان دا كٶپ جىلدارعا ارنالعان ستراتەگييالىق باعىت-باعدارى جوق» (ا.سەرسەنبايۇلى) ەدٸ. ال ۇلت ۋاقىتىن توقتاتقان سوڭ بيلٸك بەلگٸسٸزدٸككە دۋشار بولادى. ال ۋاقىت توقتاپ تۇر, ۇلت ۋاقىتى. ول ۋاقىتپەن بٸرگە ۇلتتىڭ ارمان-تٸلەگٸ, ماقسات-مٷددەسٸ, ۇلتتىق – مەملەكەتتٸك ساناسى جەنە وسىنىڭ بەرٸنٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ – قازاق ۇلتشىلدىعى دا تۇساۋلانىپ تۇر.
ەندٸگٸ جەردە تاڭداۋدى ۇلت ۋاقىتى ەمەس, بٸز جاساۋىمىز كەرەك: ول, سەن, مەن – بەرٸمٸز! سٶز ٸشٸندە ايتىلعانداي, سەرسەنبايۇلىنا دەيٸنگٸ جەنە التىنبەكتٸڭ ٶزٸ قالىپتاستىرعان باعدار, جول, مازمۇن دايىن. دەمەك, بٸزگە تاڭداۋ جاسار سەت جاقىنداپ كەلەدٸ.
تاڭاتار تاعان,
"جاس الاش" گازەتٸ
