Qazirgi qazaq arasynda keńinen qoldanysta júrgen «ultjandylyq» degen bir sóz bar. Bul – ultshyldyqtyń aiaǵyna salynǵan sanadaǵy temir shider. Qazaqstan saiasi táýelsizdikke jetkenimen, sana táýelsizdigine jetpegendikten, álgi temir shiderdiń qashan shiritinin dóp basý aitý áste múmkin emes. Sodan kelip ózin «ultjandymyn» deitin urpaqtyń legi úzdiksiz tolyǵyp jatyr. Qaptaǵan «ultjandylardyń» ultqa qalai qyzmet etetini de bulyńǵyrlaý. Óitkeni «ultjandylyqtyń» ózi jasandy, májbúrli túrde sanaǵa engizilgen. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ultshyldyǵy dáýirlep, Alash avtonomiiasy quryldy.
Jalpyulttyq deńgeige kóterilgen ultshyldyqty bolshevikter biligi qanmen tunshyqtyrdy. Qyzyldar qanǵa boiaǵan qazaq ultshyldyǵy ult janyn túrshiktirdi. Sanasyn titirkendirdi. Stalinizmnen keiingi urpaq sanasynda ultshyldyq qanmen, qyrǵynmen astasyp, sińisti. Bodan ýaqytta ol protsess kúsheiip, qazaq sanasyndaǵy ultshyldyq túiirshikteri múldem azaidy. Bul qazaqtyń ózin qor, ózgeni zor sanaýyna alyp keldi. Táýelsizdik jyldary qaita oianǵan ultshyldyqtyń ornyn ultjandylyq basty. Nege? Sebep – naqaqtan atylǵan qazaq ultshyldyǵyna qaita oralýǵa ult sanasy shoshynady. Ázireiil kórgendei qorqady. Ultshylmyn deseń, janyńdy alatyndai, shúideńe myltyq tireitindei kórinedi de turady. Áli de sol – oqpen astasqan ultshyldyq. Biraq óz aldyńa el bolyp, basyńa bostandyq tigende óz-ózińnen taǵy bezine almaisyń ǵoi. Bezinbeiin deseń, sanada ultshyldyq deitin jazylmaǵan qandy jara bar, úńireigen túpsiz úrei bar. Tilin, mádenietin, tarihyn mensinbeitin, qaǵynan jerigen urpaqtyń paida bolýynyń túbi sonda jatyr. Uzaq jyldar ult sanasyn bilegen úreidiń qushaǵynda týǵan urpaqtyń búgingi jalǵasynyń jartysy ultjandy, jartysy jat tilde tanymyn ashyp, sol til sanasyndaǵy ulttyq boiaýlardy shaiyp ketken beitanys býyn. Búgingi ulttyń aýrýy da osy – ultjandylar men beitanys býyn. Sondyqtan da naqty bir ult azamaty retinde ulttyq kelbetiń aiqyndalmasa, seniń qoǵamdaǵy, ózge taraptaǵy ustanym, kózqarasyń da buldyr, ekiushty, iilgish bolyp keletini aitpasa da túsinikti bola qalady. Ultjandylar men beitanys býynnyń kinási joq delik. Biraq bul eki qaterli toptyń qataryn kóbeitpeýdiń bir joly – ult sanasyndaǵy qandy jarany emdep, túpsiz úreige jutylyp ketken ulttyq sanany býynyn býyp qalǵan qorqynyshynan aryltýǵa keshendi ári uzaq merzimdi jumys istelýi qajet edi. Ol jumystyń aty – ult sanasyn otarsyzdandyrý. Ókinishke qarai, ondai jumystyń nyshany da joq. Al ult sanasyn ultjandylar men beitanys býynnyń aýrýy meńdep barady...
Sońǵy ýaqytta ádettegi naýqanshyldyqpen prezident N.Nazarbaevtyń maqalasynda aitylǵan ult týraly sózderdi jurt qyzý talqylap álek. Sonda bir sóz bar eken – ulttyq kod. Zań emes, qaýly emes, tipti bekitilgen baǵdarlama da emes, sol maqaladaǵy álgi sózdi – ulttyq kodty izdeýshiler kóbeidi. Bizdińshe, ulttyq kod degenimiz – ultshyldyq. Biz sóz etken ult sanasyndaǵy aýrýdyń da jalǵyz emi – sol. Al bul joly biz suraý salǵan alashtanýshy ǵalym Sultan Han Aqqululy bolsa, «Qazaqstannyń bolashaǵy qazaq ultshyldyǵynyń damýyna tikelei bailanysty» deidi. Ǵalymnyń sózi biz aitqan ult sanasyndaǵy syrqatty jazyp, azamattardyń júreginde ultshyldyqty qaita tiriltpese, ol memlekettiń bolashaǵyn bulyńǵyr etedi degen oidy odan ári ushtap, tereńdete tústi.
Sultan Han AQQULULY, alashtanýshy ǵalym:
– Ótkende qoǵam qairatkeri, adam quqyn qorǵaýshy Sergei Dývanov «Qazaq ultshyldyǵy qalai bolýy kerek?» degen maqala jazdy. Sol maqaladaǵy Dývanovtyń oiymen, negizinen, kelisemin. Ol «Qazaqstandaǵy ultshyldyq eshkimge eshqandai qater tóndirmeidi» deidi. Biraq Qazaqstandaǵy qazirgi ultshyldyqty orys baspasózinde «natspat» dep mazaq qylady, keleke etip kelemejdeidi. Eger bizde ásireultshyldyq bolǵan bolsa, onda basqa ulttardyń jaǵdaiy qiyn bolar ma edi?!
HH ǵasyr basyndaǵy Alash qozǵalysy, Alash partiiasynyń jetekshileri, músheleri – bári de ultshyl boldy. Qazaqstanda Sovet ókimeti ornaǵannan keiin olardyń bárin «býrjýaziialyq ultshyldar» degen jeleýmen jazalady. Osylaisha ultshyldyqtyń tamyryna balta shappaq boldy. Alashtyń ultshyldyǵynda basqa ultty, basqa mádenietti teriske shyǵarý maqsaty bolmaǵan. Olar qazaqty mádeni-rýhani turǵyda qaita jańǵyrtyp, ult retinde qalyptastyryp, ulttyq memleketin qaita qurýdy kózdedi. Al Alash avtonomiiasynyń jarǵysynda «qazaq jerinde turatyn basqa ult ókilderiniń barlyǵynyń quqyna kepildik beriledi» delingen.
Qazaq – memleket qurýshy ult, memleketke atyn berip otyrǵan halyq bolǵandyqtan, Qazaqstan – Qazaq ulttyq memleketi. Qazaq halqy óz mádenietin damytpasa, Qazaqstan damyǵan el bola almaidy. Al qazaq mádenietiniń damýyna eldegi ózge ulttar da úles qosýy kerek.
Qazirgi qazaq ultshyldarynyń maqsaty – memleketti nyǵaitý, ulttyq mádenietti damytý. Al ulttyq, ultshyldyq ideiasy bolmasa, el eshqashan órkeniet biigine jete almaidy. Qazaqstannyń bolashaǵy qazaq ultshyldyǵynyń damýyna tikelei bailanysty.
Ómirjan ÁBDIHALYQULY
"Jas Alash" gazeti
