قازٸرگٸ قازاق اراسىندا كەڭٸنەن قولدانىستا جٷرگەن «ۇلتجاندىلىق» دەگەن بٸر سٶز بار. بۇل – ۇلتشىلدىقتىڭ اياعىنا سالىنعان ساناداعى تەمٸر شٸدەر. قازاقستان ساياسي تەۋەلسٸزدٸككە جەتكەنٸمەن, سانا تەۋەلسٸزدٸگٸنە جەتپەگەندٸكتەن, ەلگٸ تەمٸر شٸدەردٸڭ قاشان شٸريتٸنٸن دٶپ باسۋ ايتۋ ەستە مٷمكٸن ەمەس. سودان كەلٸپ ٶزٸن «ۇلتجاندىمىن» دەيتٸن ۇرپاقتىڭ لەگٸ ٷزدٸكسٸز تولىعىپ جاتىر. قاپتاعان «ۇلتجاندىلاردىڭ» ۇلتقا قالاي قىزمەت ەتەتٸنٸ دە بۇلىڭعىرلاۋ. ٶيتكەنٸ «ۇلتجاندىلىقتىڭ» ٶزٸ جاساندى, مەجبٷرلٸ تٷردە ساناعا ەنگٸزٸلگەن. حح عاسىر باسىنداعى قازاق ۇلتشىلدىعى دەۋٸرلەپ, الاش اۆتونوميياسى قۇرىلدى.
جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن ۇلتشىلدىقتى بولشەۆيكتەر بيلٸگٸ قانمەن تۇنشىقتىردى. قىزىلدار قانعا بوياعان قازاق ۇلتشىلدىعى ۇلت جانىن تٷرشٸكتٸردٸ. ساناسىن تٸتٸركەندٸردٸ. ستالينيزمنەن كەيٸنگٸ ۇرپاق ساناسىندا ۇلتشىلدىق قانمەن, قىرعىنمەن استاسىپ, سٸڭٸستٸ. بودان ۋاقىتتا ول پروتسەسس كٷشەيٸپ, قازاق ساناسىنداعى ۇلتشىلدىق تٷيٸرشٸكتەرٸ مٷلدەم ازايدى. بۇل قازاقتىڭ ٶزٸن قور, ٶزگەنٸ زور ساناۋىنا الىپ كەلدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قايتا ويانعان ۇلتشىلدىقتىڭ ورنىن ۇلتجاندىلىق باستى. نەگە? سەبەپ – ناقاقتان اتىلعان قازاق ۇلتشىلدىعىنا قايتا ورالۋعا ۇلت ساناسى شوشىنادى. ەزٸرەيٸل كٶرگەندەي قورقادى. ۇلتشىلمىن دەسەڭ, جانىڭدى الاتىنداي, شٷيدەڭە مىلتىق تٸرەيتٸندەي كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى. ەلٸ دە سول – وقپەن استاسقان ۇلتشىلدىق. بٸراق ٶز الدىڭا ەل بولىپ, باسىڭا بوستاندىق تيگەندە ٶز-ٶزٸڭنەن تاعى بەزٸنە المايسىڭ عوي. بەزٸنبەيٸن دەسەڭ, سانادا ۇلتشىلدىق دەيتٸن جازىلماعان قاندى جارا بار, ٷڭٸرەيگەن تٷپسٸز ٷرەي بار. تٸلٸن, مەدەنيەتٸن, تاريحىن مەنسٸنبەيتٸن, قاعىنان جەرٸگەن ۇرپاقتىڭ پايدا بولۋىنىڭ تٷبٸ سوندا جاتىر. ۇزاق جىلدار ۇلت ساناسىن بيلەگەن ٷرەيدٸڭ قۇشاعىندا تۋعان ۇرپاقتىڭ بٷگٸنگٸ جالعاسىنىڭ جارتىسى ۇلتجاندى, جارتىسى جات تٸلدە تانىمىن اشىپ, سول تٸل ساناسىنداعى ۇلتتىق بوياۋلاردى شايىپ كەتكەن بەيتانىس بۋىن. بٷگٸنگٸ ۇلتتىڭ اۋرۋى دا وسى – ۇلتجاندىلار مەن بەيتانىس بۋىن. سوندىقتان دا ناقتى بٸر ۇلت ازاماتى رەتٸندە ۇلتتىق كەلبەتٸڭ ايقىندالماسا, سەنٸڭ قوعامداعى, ٶزگە تاراپتاعى ۇستانىم, كٶزقاراسىڭ دا بۇلدىر, ەكٸۇشتى, يٸلگٸش بولىپ كەلەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ بولا قالادى. ۇلتجاندىلار مەن بەيتانىس بۋىننىڭ كٸنەسٸ جوق دەلٸك. بٸراق بۇل ەكٸ قاتەرلٸ توپتىڭ قاتارىن كٶبەيتپەۋدٸڭ بٸر جولى – ۇلت ساناسىنداعى قاندى جارانى ەمدەپ, تٷپسٸز ٷرەيگە جۇتىلىپ كەتكەن ۇلتتىق سانانى بۋىنىن بۋىپ قالعان قورقىنىشىنان ارىلتۋعا كەشەندٸ ەرٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ جۇمىس ٸستەلۋٸ قاجەت ەدٸ. ول جۇمىستىڭ اتى – ۇلت ساناسىن وتارسىزداندىرۋ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ونداي جۇمىستىڭ نىشانى دا جوق. ال ۇلت ساناسىن ۇلتجاندىلار مەن بەيتانىس بۋىننىڭ اۋرۋى مەڭدەپ بارادى...
سوڭعى ۋاقىتتا ەدەتتەگٸ ناۋقانشىلدىقپەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان ۇلت تۋرالى سٶزدەردٸ جۇرت قىزۋ تالقىلاپ ەلەك. سوندا بٸر سٶز بار ەكەن – ۇلتتىق كود. زاڭ ەمەس, قاۋلى ەمەس, تٸپتٸ بەكٸتٸلگەن باعدارلاما دا ەمەس, سول ماقالاداعى ەلگٸ سٶزدٸ – ۇلتتىق كودتى ٸزدەۋشٸلەر كٶبەيدٸ. بٸزدٸڭشە, ۇلتتىق كود دەگەنٸمٸز – ۇلتشىلدىق. بٸز سٶز ەتكەن ۇلت ساناسىنداعى اۋرۋدىڭ دا جالعىز ەمٸ – سول. ال بۇل جولى بٸز سۇراۋ سالعان الاشتانۋشى عالىم سۇلتان حان اققۇلۇلى بولسا, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ دامۋىنا تٸكەلەي بايلانىستى» دەيدٸ. عالىمنىڭ سٶزٸ بٸز ايتقان ۇلت ساناسىنداعى سىرقاتتى جازىپ, ازاماتتاردىڭ جٷرەگٸندە ۇلتشىلدىقتى قايتا تٸرٸلتپەسە, ول مەملەكەتتٸڭ بولاشاعىن بۇلىڭعىر ەتەدٸ دەگەن ويدى ودان ەرٸ ۇشتاپ, تەرەڭدەتە تٷستٸ.
سۇلتان حان اققۇلۇلى, الاشتانۋشى عالىم:
– ٶتكەندە قوعام قايراتكەرٸ, ادام قۇقىن قورعاۋشى سەرگەي دۋۆانوۆ «قازاق ۇلتشىلدىعى قالاي بولۋى كەرەك?» دەگەن ماقالا جازدى. سول ماقالاداعى دۋۆانوۆتىڭ ويىمەن, نەگٸزٸنەن, كەلٸسەمٸن. ول «قازاقستانداعى ۇلتشىلدىق ەشكٸمگە ەشقانداي قاتەر تٶندٸرمەيدٸ» دەيدٸ. بٸراق قازاقستانداعى قازٸرگٸ ۇلتشىلدىقتى ورىس باسپاسٶزٸندە «ناتسپات» دەپ مازاق قىلادى, كەلەكە ەتٸپ كەلەمەجدەيدٸ. ەگەر بٸزدە ەسٸرەۇلتشىلدىق بولعان بولسا, وندا باسقا ۇلتتاردىڭ جاعدايى قيىن بولار ما ەدٸ?!
حح عاسىر باسىنداعى الاش قوزعالىسى, الاش پارتيياسىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ, مٷشەلەرٸ – بەرٸ دە ۇلتشىل بولدى. قازاقستاندا سوۆەت ٶكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن ولاردىڭ بەرٸن «بۋرجۋازييالىق ۇلتشىلدار» دەگەن جەلەۋمەن جازالادى. وسىلايشا ۇلتشىلدىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاپپاق بولدى. الاشتىڭ ۇلتشىلدىعىندا باسقا ۇلتتى, باسقا مەدەنيەتتٸ تەرٸسكە شىعارۋ ماقساتى بولماعان. ولار قازاقتى مەدەني-رۋحاني تۇرعىدا قايتا جاڭعىرتىپ, ۇلت رەتٸندە قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق مەملەكەتٸن قايتا قۇرۋدى كٶزدەدٸ. ال الاش اۆتونوميياسىنىڭ جارعىسىندا «قازاق جەرٸندە تۇراتىن باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بارلىعىنىڭ قۇقىنا كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ» دەلٸنگەن.
قازاق – مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت, مەملەكەتكە اتىن بەرٸپ وتىرعان حالىق بولعاندىقتان, قازاقستان – قازاق ۇلتتىق مەملەكەتٸ. قازاق حالقى ٶز مەدەنيەتٸن دامىتپاسا, قازاقستان دامىعان ەل بولا المايدى. ال قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا ەلدەگٸ ٶزگە ۇلتتار دا ٷلەس قوسۋى كەرەك.
قازٸرگٸ قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ماقساتى – مەملەكەتتٸ نىعايتۋ, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ دامىتۋ. ال ۇلتتىق, ۇلتشىلدىق يدەياسى بولماسا, ەل ەشقاشان ٶركەنيەت بيٸگٸنە جەتە المايدى. قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ دامۋىنا تٸكەلەي بايلانىستى.
ٶمٸرجان ەبدٸحالىقۇلى
"جاس الاش" گازەتٸ
