AIQYNDAMA SÓZ
Qudai ýá tábáráka taǵala qasietti qurani kárimniń «Qujra» súresinde: «Bir-birińdi taný úshin senderdi jer betinde túrli ulttar men ulystarǵa bólip jarattym», – deidi. Qazaq – álimsaqtan musylman jurt. Endeshe, bul – túp senimniń anyq sózi. Anyq sózdiń móldirep kórinip jatqan astarynan túietinimiz mynaý – Asa raqymdy Alla taǵala adamdy ulttar men ulystarǵa bólip jaratqandyqtan, ár adam qai ulttyń qatarynan jaratylsa, sol ultty súiýi, ana tilinde sóilep, ata dástúrin ustanýy, qundylyqtaryn qup alyp nyǵaitýy, qajet kezde ultqa tiesili jerdi qorǵaýy, ult jolynda qyzmet etýi – Jaratqanǵa jaq is. Iaǵni ultshyl bolý – súnnet.
Zamana ózgerisine, ýaqyttyń talabyna, qily kezeńderdegi ult taǵdyryna qarai ultshyldyqtyń formýlasy, qyzmeti, baǵyty qubylyp otyrady. Biraq túp negizi, ideialyq tuǵyry esh ózgermeidi. Ol ideialyq tuǵyr – ulttyń ómir ózegi. Ózektiń julyny – ultshyldyq.
Tarihshylar ultshyldyqty Alash qairatkerleriniń tarih sahnasyna shyǵýymen, dálirek aitqanda, 1905 jylǵy «Qarqara quzyrhatynyń» jazylýynan bastaidy. Iaǵni Alash ideiasymen jańa turpattaǵy memleket qurý isin tý etken Alash ardagerleri qazaqty jańa zaman talabyna qarai birtutas memleketquraýshy ult retinde uiystyra otyryp, saiasi ultshyldyqty kúres baǵyty esepti aiqyndap, osy jolda rýhani-aǵartýshylyq jumystyń da kórigin qyzdyrdy. Bul saiasi hám rýhani baǵyt óziniń nátijesin berdi. Alash ulttyq sanamyzda zor tóńkeris jasady. Ári jańa sipatty ulttyq saiasi-rýhani mektep qalyptastyrdy.
Ult tarihynyń qoinaýyna úńilsek, ultshyldyq ulttyń damýynyń, kúreskerliginiń qozǵaýshy kúshi bolǵan. Máselen, sońǵy han – Kenesary Qasymuly bas bolǵan ult-azattyq kóterilistiń de túp tamyrynda ultshyldyq jatyr. Basqynshylardan ultty qutqarý, onyń jer betindegi jalǵyz uiasy – jerdi qorǵaý jáne táýelsiz handyq memleketti saqtap qalý. Tunyp turǵan ultshyldyq. Osy qatarǵa Qazaq handyǵy qurylǵannan bermen qarai handyq memlekettiń qalyptasýy men nyǵaiýyna ómirin arnaǵan asyl tekti handar men batyrlardyń, qarasha halyqtyń kúreske toly jolyn da jatqyzamyz. Bári de ult úshin, ult ómirin uzartýdyń qasietti qamy edi.
Mine, osylai áriden jalǵasyp kele jatqan ultshyldyq Resei patshalyǵynyń otarlaýynan keiin Sovet ókimetiniń tusynda basqa reńk aldy. Qyzyl ókimet ultshyldyqty tunshyqtyrýdy basty nysanasyna aldy. Alash qairatkerleri ultshyl dep eseptelip sottaldy, atyldy. Qyzyl qyspaq ult janyna qatty batty. Sonyń kesirinen halyq ult, ultshyl sózinen bezinip ketti.
Sebebi – anyq. Jannan qoryqty. Jazalaýdan jasqandy. Sógis joq. Kinálaýdan aýlaqpyz. Dese de, ultshyldyq túbirimen joiylyp ketken joq. Qazaq tiri edi. Ultshyldyqtyń kúreskerlik, saiasi jaǵy álsirep, birjola óshýge ainalǵanymen, rýhani saladaǵy ishki aǵysy toqtaýsyz júrip jatty. Muny biz sovet kezinde dáýirlegen qazaq ádebietinen kóre alamyz. Sol tustaǵy shoqtyqty tarihi shyǵarmalardyń deni ishki rýhani ultshyldyqtyń otyn óshirmei, óristete tústi. Saiasi kúrestegi ultshyldyq ornyna mádeni-rýhani ultshyldyq keldi. Sol jaýynger, ultshyl ádebiettiń oqyrmany bolyp, yqpalyna oranyp ósken urpaq 1986 jyly Jeltoqsan ult-azattyq kóterilisinde ultshyldyqtyń saiasi qanatyna jan bitirdi.
Qazir she? Qarap tursaq, eki tarapta myltyqsyz ári kózge kórinbes maidan júrip jatyr. Ultshyldyq jáne oǵan qarsy tarap. Biraq Qazaqstan – táýelsiz memleket. Bul – saiasi ultshyldyq kúrestiń basty jeńisi. Sonda endigi jerde ultshyldyqtyń keregi joq pa? Kerek bolsa, ol qandai mazmunda óristeidi? Mundai saýalǵa jazýshy, alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbai búi deidi: «Bizdiń jaǵdaiymyzda, Qazaq Respýblikasynda saiasi ultshyldyq júrmeidi. Saiasi ultshyldyq – eger eldiń tizgini ózgeniń qolynda bolsa, soǵan qarsy birigip kúresý. Biz óz elimizdi ózimiz basqaryp, táýelsiz el bolyp otyryp, kimge qarsy saiasi ultshyldyq ustanym bolamyz? Sondyqtan ultshyldyq bizde ultyn súiý, patriotizm sóziniń balamasy retinde qoldanylýy kerek. Qazir saiasi maqsaty bolmasa da, ultshyldyq kerek».
Ras, ultshyldyq árkez qajet. Búginge qoǵamdyq sipaty basym ultshyldyq qajet-aq. Nege? Óitkeni qoǵamdyq-saiasi júiede qazaq máselesi túbegeili sheshilip ketken joq. Al qandai formada, qandai mazmunda bolsyn ult máselesi bar jerde ultshyldyq oiaý bolady.
Endeshe, qazirgi ultshyldyqtyń sipaty qandai? Búginginiń ultshyly kim? Onyń ustanymy qandai? Ol ultqa qyzmet etýdi qalai túsinedi? Endigi ultshyl qandai bolýy kerek? Ultshyldyq nendei isten kórinis tabady? Jalǵan ultshyldyq pen ultshyldyqty toptyq, jeke múddege paidalanýdy qalai ajyratyp, baǵasyn beremiz? Qarapaiym adamnyń ultshyldyǵy neden kórinedi? Mine, osy qatarly san saýalǵa jaýap taýyp, bizdiń zamanymyzdaǵy ultshyldyqqa jan-jaqty taldaý jasaýdy maqsat tutyp otyrmyz. Búgingi sóz – sol maqsattyń anyqtama-aiqyndaýshy sózi.
Ómirjan ÁBDIHALYQULY
